ଶାନ୍ତିନିକେତନରେ ରବୀନ୍ଦ୍ରନାଥଙ୍କ ଏକାଧିକ ରୂପ

“ମୋ ମା’ ତାଙ୍କୁ ଥରେ ଭେଟିଥିଲେ”।

ଶାନ୍ତିନିକେତନରେ ସମସ୍ତେ ଜାଣନ୍ତି ‘ସେ’ କିଏ।

ବିପିନ କର୍ମକାରଙ୍କ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ହାତ ସେ କହୁଥିବା ଉତ୍ତୁଙ୍ଗ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ଵ ସମ୍ପନ୍ନ ସାଂସ୍କୃତିକ ପ୍ରତୀକ ରବୀନ୍ଦ୍ରନାଥ ଟାଗୋରଙ୍କ କ୍ଷୁଦ୍ର ପ୍ରତିମାକୁ ରୂପଦିଏ। “ଯେଉଁ ପର୍ଯ୍ୟଟକମାନେ ଶାନ୍ତିନିକେତନ ଆସନ୍ତି ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଗୋଟିଏ ରବୀନ୍ଦ୍ରନାଥଙ୍କୁ ନିଅନ୍ତି – ତାହା ପ୍ରତିମା ହେଉ କି ଚିତ୍ରପଟ୍ଟ। ଯେମିତି ଆମେ ପୁରୀ ଗଲେ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ପ୍ରତିମାଟିଏ କିଣିଆଣୁ”, ସମ୍ମାନ ସହକାରେ ସେହି ହିନ୍ଦୁ ଦେବତାଙ୍କ ସହ ଏହି ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ସାହିତ୍ୟିକ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ଵଙ୍କୁ ତୁଳନା କରି ସେ କହନ୍ତି। ପ୍ରସଙ୍ଗ କ୍ରମେ, କବିଙ୍କର ଶେଷ ନାମର ବଙ୍ଗଳା ଉଚ୍ଚାରଣ ମଧ୍ୟ ହେଉଛି ଏହି ଭାଷାରେ ‘ଦିବ୍ୟ’, ଯେଉଁ ଭାଷାରେ ସେ ତାଙ୍କ କବିତା ଓ ସଂଗୀତକୁ ରୂପ ଦେଇଛନ୍ତି।

ଟାଗୋର ତାଙ୍କର ଏହି ଆଶ୍ରମ ବିଦ୍ୟାଳୟ ଓ ବିଶ୍ଵବିଦ୍ୟାଳୟ (ବିଶ୍ଵ ଭାରତୀ) ସେତେବେଳେ ଗୋଟିଏ ଗାଁ ଥିବା ଏଠାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ପରଠାରୁ ଗୋଟିଏ ଶତାବ୍ଦୀଠାରୁ ଅଧିକ ସମୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଗଲାଣି। ବର୍ତ୍ତମାନ ଶାନ୍ତିନିକେତନ ହେଉଛି ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗର ବୀରଭୂମ ଜିଲ୍ଲାରେ ଏକ ବ୍ୟସ୍ତବହୁଳ ସହର ଓ ପର୍ଯ୍ୟଟନସ୍ଥଳୀ, ଯେଉଁଠାରେ କଲିକତାରୁ ଏକ ଦ୍ରୁତଗାମୀ ଟ୍ରେନରେ ତିନି ଘଣ୍ଟାରୁ କମ୍ ସମୟରେ ପହଞ୍ଚି ହୁଏ।

ଶାନ୍ତିନିକେତନର ସର୍ବତ୍ର ଏହି ନୋବେଲ ପୁରସ୍କାର ବିଜେତା ପରିଦୃଶ୍ୟ – ଦୋକାନ, କାନ୍ଥରେ ଟଙ୍ଗା ହୋଇଥିବା ଚିତ୍ର, କ୍ଷୁଦ୍ର ଚିତ୍ରସମୂହ, କପଡ଼ା, ସିନେମା ହଲ, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ସ୍ମାରକୀ ସାମଗ୍ରୀ ଓ ତହିଁରୁ ଅଧିକ ସବୁକିଛିରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ବା ତାଙ୍କର ଉଲ୍ଲେଖ ଥାଏ। ଶାନ୍ତିନିକେତନରେ ଗୋଟିଏ ପାଦ ଆଗକୁ ପକାଇବା ବେଳେ ଟାଗୋରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖୀନ ନହେବା ଅସମ୍ଭବ।

୬୨-ବର୍ଷୀୟ ବିପିନ ମନେ ପକାଇ କହନ୍ତି କେମିତି ତାଙ୍କ ମା’ ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ଛୋଟ ଝିଅ ଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ମାମୁଁ ସାଙ୍ଗରେ ନେଇ ରବୀନ୍ଦ୍ରନାଥଙ୍କୁ ଭେଟିବା ପାଇଁ ତାଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଇଥିଲେ। “ସେମାନେ କିଛିଟା ବାର୍ତ୍ତାଳାପ କରିଥିଲେ, ବାସ୍ ସେତିକି”, ସେ ସନ୍ତର୍ପଣର ହସଟିଏ ସହିତ କହନ୍ତି।

ଶାନ୍ତିନିକେତନର ବହିର୍ଭାଗରେ ଥିବା ଆଦିତ୍ୟପୁର ଗାଁରେ ବିପିନ ରହନ୍ତି ଓ କାମ କରନ୍ତି। ଏଠାକାର ଗଳି ଉପଗଳିରେ ବୁଲିଲା ବେଳେ ଆପଣ ଦେଖି ପାରିବେ କାଦୁଅ ଗୋଲାସବୁ ତିଆରି ହୋଇଛି ଓ ଛାଞ୍ଚରେ ପଡ଼ିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ରହିଛି, ଏବଂ କଣ୍ଢେଇ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଓ ଆକାରର କ୍ଷୁଦ୍ର ପ୍ରତିମାଗୁଡ଼ିକ ଶୀତୁଆ ଖରାରେ ଶୁଖାଯାଇଛି। ଏହି ପ୍ରତିମାଗୁଡ଼ିକର ମୂଲ୍ୟ ଆକାର ଅନୁଯାୟୀ ୫୦ରୁ ୨୦୦ ଟଙ୍କା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଛି। ବିପିନ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା କର୍ମକାର ସେମାନଙ୍କ ଘର ଅଗଣାରେ କାମ କରନ୍ତି ଯେଉଁଠାରେ ଟାଗୋରଙ୍କର ପ୍ରତିମା ଓ ଆବକ୍ଷ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି ଧାଡ଼ି ହୋଇ ରହିଛି – କେତୋଟିରେ ଗୋଟିଏ ପରସ୍ତ ରଙ୍ଗ ଲଗାଯାଇ ସାରିଥିଲା ବେଳେ ଅନ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ରଙ୍ଗ ଲାଗିବା ଅପେକ୍ଷାରେ ରହିଛି। କାଦୁଅ ପ୍ରତିରୂପଗୁଡ଼ିକୁ ସଠିକ ରୂପ ଦେବାକୁ ବିପିନ ଛାଞ୍ଚଟିଏ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି।

“ଆମେ କାମ କରୁ ତା’ ହେଲେ ଖାଇ ପାରିବୁ”, ସେ କହନ୍ତି। ଏହି କାମରୁ ରୋଜଗାର ଅତି ଅନିଶ୍ଚିତ। “ମୁଁ ଶୀତ ମାସଗୁଡ଼ିକରେ ଅଧିକ ରୋଜଗାର କରେ, କାରଣ ଅଧିକ ପର୍ଯ୍ୟଟକ ଆସନ୍ତି, ହୁଏତ ପାଖାପାଖି ୮,୦୦୦ [ଟଙ୍କା]”, କହନ୍ତି ବିପିନ, ଯିଏ କି ତାଙ୍କ ସାମଗ୍ରୀ ଧରି ଦୁଇଟି ହାଟ କୁ (ସାପ୍ତାହିକ ହାଟ) ଯାଆନ୍ତି – ଗୋଟିଏ କଙ୍କାଳିତଳାରେ ଓ ଅନ୍ୟଟି ସୋନାଝୁରିରେ। “ଖରା ଓ ବର୍ଷା ଋତୁରେ ବିକ୍ରି କମିଯାଏ”।

ଆଦିତ୍ୟପୁର ହେଉଛି ପାଖାପାଖି ୧,୮୦୦ ଲୋକ (୨୦୧୧ ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ) ରହୁଥିବା ଗୋଟିଏ ଟାଉନ, ଯେଉଁ ଅଧିବାସୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅଧିକାଂଶ ହେଉଛନ୍ତି ଅନୁସୂଚୀତ ଜାତି ବର୍ଗର ଲୋକ। ମାଟିରେ କାମ କରିବା ବିପିନଙ୍କର କୌଳିକ ବୃତ୍ତି ନଥିଲା। କର୍ମକାରମାନେ (ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗରେ ଅନ୍ୟ ପଛୁଆ ବର୍ଗ ଭାବେ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ) ହେଉଛନ୍ତି ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ କମାର। କିନ୍ତୁ ଲୁହା କାମ କରି ବଞ୍ଚିବା ସମ୍ଭବ ନହେବାରୁ, ସେମାନଙ୍କ ପରିବାର କାଦୁଅ କାମ କଲେ। ବିପିନ କାଦୁଅ କାମ କରିବାର ୪୭ ବର୍ଷ ହେଇଗଲାଣି, ତେବେ ପ୍ରଥମେ ଏହି କାମ କରିବା ସେ ବଡ଼ ଭାଇଙ୍କୁ କାମରେ ସାହାଯ୍ୟ କରି ଶିଖିଲେ।

ଏହି ପରିବାର ନିକଟରେ ଏକତ୍ର ୧୦ ବିଘା ଜମି ଥିଲା ଯେଉଁଥିରେ ସେମାନେ ଧାନ ଓ ପରିବା ଚାଷ କରୁଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଜମିରୁ ଆୟ ମଧ୍ୟ କମିବାରେ ଲାଗିଲା ଓ ୧୫ ବର୍ଷ ତଳେ ସେମାନେ ୫ ବିଘା ଜମି ବିକିଦେଲେ। “ମୁଁ ତାହାକୁ ଜଣେ ବାବୁଙ୍କୁ ବିକିଦେଲି ଯିଏ ସେଠାରେ ଗୋଟିଏ ହୋଟେଲ କରିବେ। ସେହି ଟଙ୍କାରେ ଏ ଘର କଲି”, ମୁଣ୍ଡ ଟେକି ଦୁଇ ମହଲା ପକ୍କା ଘରକୁ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ସହ ରହନ୍ତି, ତାକୁ ମୂହୁର୍ତ୍ତଟେ ପାଇଁ ଚାହିଁ କହନ୍ତି ବିପିନ। “ମୁଁ ଏହି କାମରୁ ଯେତିକି ଆୟ କରେ ତାହା ଏଭଳି ଘର ଖଣ୍ଡେ କରିବାକୁ କେବେ ବି ଯଥେଷ୍ଟ ହେବ ନାହିଁ”, ସେ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି।

ରବୀନ୍ଦ୍ରନାଥଙ୍କ ମାଟି ପ୍ରତିମାଗୁଡ଼ିକ ବିକିବା ଛଡ଼ା, ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ହାତରେ ଡିଜାଇନ ଓ ତିଆରି କରୁଥିବା ଗଳାହାରଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ବିପିନ ବିକନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ଘରଠାରୁ ପ୍ରାୟ ଚାରି-ପାଞ୍ଚ କି. ମି. ଦୂର କଙ୍କାଳିତଳାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାଙ୍କ ଗଳା ହାରଗୁଡ଼ିକ ରବୀନ୍ଦ୍ରନାଥଙ୍କ ପ୍ରତିମାଗୁଡ଼ିକ ଅପେକ୍ଷା ଶୀଘ୍ର ବିକ୍ରିହୁଏ ଓ ଆୟ ଭଲ ହୁଏ।

କିନ୍ତୁ ବିପିନ ଆଶାବାଦୀ: “ଗତ ରବିବାର, ମୁଁ ସବୁ ରବୀନ୍ଦ୍ରନାଥ ବିକି ଦେଇଥିଲି”।