शांतिनिकेतनच्या कणाकणात रवींद्रनाथ

“माझ्या आईची नी त्यांची एकदा भेट झालेली.”

शांतिनिकेतनमध्ये. ते कोण आहेत हे सगळ्यांना माहितीये.

बिपीन कर्माकर सरावलेल्या हातांनी रवींद्रनाथ टागोरांची छोटी मूर्ती घडवतायत; टागोर हे एक उत्तुंग सांस्कृतिक व्यक्तिमत्त्व. “शांतिनिकेतनला येणारे पर्यटक आवर्जून रवींद्रनाथांची एखादी आठवण सोबत नेतातच. मग ती मूर्ती असो वा चित्र. आपण जसं पुरीला गेल्यावर जगन्नाथाची मूर्ती विकत घेतो तसंच,” ते अदबीनं सांगतात. याद्वारे ते एका हिंदू देवतेची तुलना २० व्या शतकातील या प्रसिद्ध साहित्यिकाशी करत होते. योगायोगाने, या कवीच्या आडनावाचा बंगाली भाषेतील उच्चार हाच त्या भाषेत ‘दिव्य’ या अर्थाचा शब्दही आहे. या भाषेत त्यांनी साहित्य आणि संगीत या दोन्ही क्षेत्रांत मोलाचे योगदान दिले.

टागोरांनी एकेकाळी छोटंसं गाव असलेल्या या जागी आपली आश्रमशाळा आणि विद्यापीठ (विश्व-भारती) स्थापन करून आता शतकाहून अधिक काळ लोटला आहे. पश्चिम बंगालच्या बीरभूम जिल्ह्यात वसलेलं शांतिनिकेतन आता एक गजबजलेलं शहर आणि पर्यटनाचं प्रमुख केंद्र बनलंय. इथं आता कोलकात्याहून एक्सप्रेस ट्रेनने पोहोचायला तीन तासांपेक्षा कमी वेळ लागतो.

नोबेल पुरस्कार विजेते रवींद्रनाथ टागोर शांतिनिकेतनच्या परिसराचा अविभाज्य भाग आहेत. दुकानांच्या पाट्यांपासून भिंतींवरील सजावटींपर्यंत, चित्रांपासून कपड्यांपर्यंत, चित्रपटगृहांपासून विविध प्रकारच्या स्मृतिचिन्हांपर्यंत, सर्वत्र त्यांचं अस्तित्व किंवा संदर्भ आढळतो. शांतिनिकेतनमध्ये टागोरांशी संबंधित काही ना काही गोष्ट नजरेस पडल्याशिवाय एक पाऊलही पुढे टाकणे कठीण आहे.

६२ वर्षांचे बिपीन सांगतात की, त्यांचे मामा त्यांच्या आईला रवींद्रनाथांच्या घरी त्यांना भेटायला घेऊन गेले होते. तेव्हा ती बरीच लहान होती. “त्यांच्यात थोडासाच संवाद झाला, बस एवढंच,” ते लाजत-लाजत सांगतात.

बिपीन शांतिनिकेतनजवळ असलेल्या आदित्यपूर गावात राहतात आणि तिथंच काम करतात. तिथल्या गल्ल्यांमधून फिरताना कारागीर वेगवेगळी कामं करताना दिसतात. इथं काही जण माती तुडवून ती साच्यात भरण्यासाठी तयार करताना दिसतात, तसेच काही ठिकाणी उन्हात वाळत ठेवलेली विविध प्रकारची आणि आकारांची खेळणी व लहान मूर्ती पाहायला मिळतात. या मूर्तींची किंमत त्यांच्या आकारानुसार ५० ते २०० रुपयांच्या दरम्यान असते. बिपीन आणि पूर्णिमा कर्माकर त्यांच्या अंगणात काम करतात. तिथं टागोरांच्या पूर्णाकृती आणि अर्धपुतळ्यांची रांग होती. काहींचं रंगकाम झालेलं होतं, तर काहींवर अजूनही काम सुरू होतं. मातीच्या मूर्ती घडवण्यासाठी बिपिन साच्याचा वापर करतात.

“आमचा उदरनिर्वाह यावरच चालतो,” ते म्हणतात. या कामातून मिळणारं उत्पन्न काही ठरलेलं नाही. “हिवाळ्याच्या दिवसांत पर्यटकांची संख्या जास्त असल्याने माझी जास्त कमाई होईल, कदाचित ८,००० रुपयांपर्यंत,” बिपीन सांगतात. ते आपल्या मूर्ती आणि इतर वस्तू कंकलीतला आणि सोनाझुरी इथल्या दोन आठवडी बाजारांमध्ये विक्रीसाठी नेतात. “उन्हाळा आणि पावसाळ्यात मात्र विक्री कमी होते.”

सुमारे १,८०० लोकसंख्या (२०११ च्या जनगणनेनुसार) असलेल्या आदित्यपूरमध्ये बहुतांश रहिवासी अनुसूचित जाती समुदायातील आहेत. मातीकाम हा बिपीन यांच्या कुटुंबाचा मूळ व्यवसाय नव्हता. कर्माकर समाज (पश्चिम बंगालमध्ये 'इतर मागास वर्ग' किंवा ओबीसी म्हणून वर्गीकृत) हा पारंपरिकरित्या लोहारकाम करणारा समाज. परंतु लोहारकामावर उदरनिर्वाह करणे शक्य न झाल्यामुळे हे कुटुंब मातीकामाकडे वळळं. बिपीन गेल्या ४७ वर्षांपासून मातीकाम करतात. त्यांनी सुरुवातीला आपल्या मोठ्या भावाला मदत करून हे काम शिकून घेतलं.

आधी ते आपल्या कुटुंबाच्या मालकीच्या १० बिघे जमिनीवर ते भाजीपाला आणि भाताची लागवड करायचे. मात्र, त्या जमिनीतून मिळणारं उत्पन्न कमी होऊ लागलं. परिणामी त्यांनी १५ वर्षांपूर्वी पाच बिघे जमीन विकली. “मी ती जमीन ‘बाबूंना’ (शहरातील लोकांना) विकली, आता ते तिथं हॉटेल सुरू करणार आहेत. शेती विकून मिळालेल्या पैशांमधूनच मी हे घर बांधलं,” बिपिन सांगतात. त्या दोन मजली घरात ते पत्नी पूर्णिमासोबत राहतात. “या कामातून मिळणाऱ्या उत्पन्नातून असं घर कधीच बांधलं गेलं नसतं,” ते आवर्जून सांगतात.

रवींद्रनाथांच्या मूर्तींव्यतिरिक्त, बिपीन हाताने तयार केलेले दागिनेही विकतात. पूर्णिमा ते दागिने स्वतः डिझाइन करतात आणि ते हाताने घडवतातही. त्यांच्या घरापासून सुमारे चार-पाच किलोमीटर अंतरावर असलेल्या कंकालीतला इथं, मूर्तींपेक्षा पूर्णिमानं बनवलेले गळ्यातले हार आणि कानातले जास्त विकले जातात.

तरीही, बिपीन नेहमीच आशावादी दिसतात, “गेल्या रविवारी, माझ्याकडील रवींद्रनाथांच्या सर्व मूर्ती विकल्या गेल्या.”