ಶಾಂತಿನಿಕೇತನದ ಹಲವು ರವೀಂದ್ರರು

“ನನ್ನಮ್ಮ ಅವರನ್ನು ಒಮ್ಮೆ ಭೇಟಿಯಾಗಿದ್ದರು.”

ಶಾಂತಿನಿಕೇತನದ ಬಳಿಯ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಆ “ಅವರು ಯಾರೆನ್ನುವುದು ಗೊತ್ತು.

ಬಿಪಿನ್ ಕರ್ಮಾಕರ್ ಅವರ ಪಳಗಿದ ಕೈಗಳು ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಟ್ಯಾಗೋರರ ಪುಟ್ಟ ಮೂರ್ತಿಯೊಂದನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. "ನಾವು ಪುರಿಗೆ ಹೋದಾಗ ಜಗನ್ನಾಥನ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಖರೀದಿಸುವಂತೆ, ಶಾಂತಿನಿಕೇತನಕ್ಕೆ ಬರುವ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ರವೀಂದ್ರನಾಥರ ಪ್ರತಿಮೆ ಅಥವಾ ವರ್ಣಚಿತ್ರ ಹೀಗೆ ಏನಾದರೂ ಒಂದನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯದೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ" ಎಂದು 20ನೇ ಶತಮಾನದ ಈ ಖ್ಯಾತ ಸಾಹಿತ್ಯ ದಿಗ್ಗಜನನ್ನು ದೇವರಿಗೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತಾ, ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಹೇಳಿದರು. ಕಾಕತಾಳೀಯವೆಂಬಂತೆ, ಅವರು ಮತ್ತು ಸಂಗೀತವೆರಡನ್ನೂ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ಬಂಗಾಳಿ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಠಾಕೂರ್‌ ಎನ್ನುವ ಪದಕ್ಕೆ ʼದೈವಿಕʼ ಎನ್ನುವ ಅರ್ಥವೂ ಇದೆ.

ಟ್ಯಾಗೋರ್‌ ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹಳ್ಳಿಯಾಗಿದ್ದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಆಶ್ರಮ ಶಾಲೆ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವನ್ನು (ವಿಶ್ವಭಾರತಿ) ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಶತಮಾನಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲವೇ ಸಂದಿದೆ. ಅಂದಿನ ಆ ಶಾಂತಿನಿಕೇತನ ಈಗ ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳದ ಬೀರ್‌ಭೂಮ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಜನನಿಬಿಡ ಪಟ್ಟಣ ಹಾಗೂ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಕೋಲ್ಕತ್ತಾದಿಂದ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್ ರೈಲಿನಲ್ಲಿ ಹೊರಟರೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ತಲುಪಲು ಮೂರು ಗಂಟೆಗಿಂತಲೂ ಕಡಿಮೆ ಸಮಯ ಹಿಡಿಯುತ್ತದೆ.

ನೊಬೆಲ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತ ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಟ್ಯಾಗೋರರು ಇಂದಿಗೂ ಶಾಂತಿನಿಕೇತನದ ಮೂಲೆ ಮೂಲೆಯಲ್ಲೂ ಹಾಸುಹೊಕ್ಕಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅಂಗಡಿಗಳ ಬೋರ್ಡು, ಗೋಡೆ ಚಿತ್ರಗಳು, ಪುಟ್ಟ ಮೂರ್ತಿಗಳು, ಉಡುಪುಗಳು, ಚಿತ್ರಮಂದಿರಗಳು ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯ ಸ್ಮರಣಿಕೆಗಳಲ್ಲೂ ಅವರ ಉಪಸ್ಥಿತಿ ಎದ್ದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಶಾಂತಿನಿಕೇತನದಲ್ಲಿ ಟ್ಯಾಗೋರ್ ಅವರ ನೆನಪುಗಳನ್ನು ಎದುರುಗೊಳ್ಳದೆ ಒಂದೇ ಒಂದು ಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನೂ ಇಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.

62 ವರ್ಷದ ಬಿಪಿನ್‌ ತನ್ನ ಸೋದರಮಾವ ಅಮ್ಮನನ್ನು ಟ್ಯಾಗೋರರ ಮನೆಗೆ ಕರೆದೊಯ್ದಿದ್ದನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಂಡರು. "ಆಗ ಅವಳು ಸಣ್ಣ ಹುಡುಗಿ. ಒಂದೆರಡು ಮಾತುಗಳನ್ನಷ್ಟೇ ವಿನಿಮಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು" ಎಂದು ಅವರು ನಾಚಿಕೆಯ ನಗುವಿನೊಂದಿಗೆ ಹೇಳಿದರು.

ಬಿಪಿನ್‌ ಶಾಂತಿನಿಕೇತನದ ಹೊರವಲಯದಲ್ಲಿರುವ ಆದಿತ್ಯಪುರ ಎನ್ನುವ ಊರಿನಲ್ಲಿ ವಾಸವಿದ್ದು, ಅಲ್ಲೇ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಮನೆಯ ಸುತ್ತಮುತ್ತ ನೋಡಿದರೆ ಮೂರ್ತಿಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಹದಗೊಳಿಸಿ ಇಟ್ಟಿರುವ ಜೇಡಿಮಣ್ಣು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಅಲ್ಲಿ ಚಳಿಗಾಲದ ಬಿಸಿಲಿನಲ್ಲಿ ಒಣಗುತ್ತಿದ್ದ ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಮತ್ತು ಗಾತ್ರದ ಮೂರ್ತಿಗಳು ಹಾಗೂ ಮಿನಿಯೇಚರುಗಳು ಸಹ ಇದ್ದವು. ಪತ್ರಿಮೆಗಳಗಾತ್ರವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿ ಅವುಗಳ ಬೆಲೆ 50ರಿಂದ 200 ರೂಪಾಯಿಗಳ ತನಕ ಇರುತ್ತದೆ. ಬಿಪಿನ್ಮತ್ತುಪೂರ್ಣಿಮಾಕರ್ಮಾಕರ್ ಇಬ್ಬರೂ ಸೇರಿ ಮನೆಯಂಗಳದಲ್ಲೇ ಟ್ಯಾಗೋರ್ ಪ್ರತಿಮೆಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಅಂಗಳದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣದ ವಿವಿಧ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ಮೂರ್ತಿಗಳನ್ನು ನಾವು ಣೋಡಬಹುದಾಗಿತ್ತು. ಜೇಡಿ ಮಣ್ಣಿಗೆ ಮೂರ್ತಿಯ ರೂಪ ನೀಡಲು ಬಿಪಿನ್‌ ಅಚ್ಚುಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

“ದಿನದ ಅನ್ನ ಸಂಪಾದನೆಯ ಸಲುವಾಗಿ ದುಡಿಯುತ್ತೇವೆ” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು. ಈ ಕೆಲಸದಿಂದ ಸಿಗುವ ಆದಾಯ ಯಾವಾಗಲೂ ಒಂದೇ ರೀತಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. “ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರ ಸಂಖ್ಯೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚಿರುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಂಪಾದನೆ ಒಂದಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿರುತ್ತದೆ. ಹೆಚ್ಚೆಂದರೆ 8,000 ರೂಪಾಯಿಗಳ ತನಕ ಸಂಪಾದನೆಯಿರುತ್ತದೆ” ಎನ್ನುವ ಬಿಪಿನ್‌ ತನ್ನ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಕಂಕಾಲಿತಾಲ ಮತ್ತು ಸೋನಾಝುರಿ ಎನ್ನುವಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಎರಡು ಹಾಟ್‌ (ಸಂತೆ) ಗಳಿಗೂ ಒಯ್ಯುತ್ತಾರೆ. “ಮಳೆಗಾಲ ಮತ್ತು ಬೇಸಗೆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರ ಕಡಿಮಿಯಿರುತ್ತದೆ.”

ಆದಿತ್ಯಪುರ ಪಟ್ಟಣ ಸುಮಾರು 1,800ರಷ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ(2011ರ ಜನಗಣತಿ). ಇವರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವರು ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಜಾತಿ ಸಮುದಾಯಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದವರು. ಜೇಡಿಮಣ್ಣಿನ ಕೆಲಸವು ಬಿಪಿನ್ ಅವರ ಕುಟುಂಬದ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕಸುಬಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಕರ್ಮಾಕರ್ ಸಮುದಾಯದವರು (ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ ಇತರ ಹಿಂದುಳಿದ ವರ್ಗಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ) ಪರಂಪರಾಗತವಾಗಿ ಕಮ್ಮಾರರು (ಕಬ್ಬಿಣದ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವವರು). ಆದರೆ ಕಮ್ಮಾರ ವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಜೀವನ ಸಾಗಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದೆ, ಕುಟುಂಬವು ಜೇಡಿಮಣ್ಣಿನ ಕೆಲಸ ಶುರುಮಾಡಿತು. ಅಣ್ಣನಿಗೆ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ನೆರವಾಗುತ್ತಾ ಈ ಕಲೆಯ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಪಾಠಗಳನ್ನು ಕಲಿತ ಬಿಪಿನ್, ಕಳೆದ 47 ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಮಣ್ಣಿನ ಮೂರ್ತಿ ತಯಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.

ಕೂಡು ಕುಟುಂಬದ ಬಳಿ ಒಟ್ಟು ಹತ್ತು ಬಿಘಾ ಜಮೀನಿತ್ತು. ಅದರಲ್ಲಿ ಅವರು ತರಕಾರಿ ಹಾಗೂ ಭತ್ತವನ್ನು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಆ ಜಮೀನಿನಿಂದ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಆದಾಯವೂ ಕ್ರಮೇಣ ಕ್ಷೀಣಿಸತೊಡಗಿದ್ದರಿಂದ, ಸುಮಾರು 15 ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಅವರು ಐದು ಬಿಘಾ ಜಮೀನನ್ನು ಮಾರಾಟ ಮಾಡಿದರು. "ಹೋಟೆಲ್‌ ಮಾಡುವ ಸಲುವಾಗಿ ಯಾರೋ ಬಾಬು [ಶ್ರೀಮಂತ ವ್ಯಕ್ತಿ] ಒಬ್ಬರು ಖರೀದಿಸಿದರು. ಅದರಿಂದ ಬಂದ ಹಣದಲ್ಲಿ ಈ ಮನೆ ಕಟ್ಟಿಸಿದೆ" ಎಂದು ಪೂರ್ಣಿಮಾ ಅವರೊಂದಿಗೆ ತಾವು ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವ ಎರಡು ಅಂತಸ್ತಿನ ಪಕ್ಕಾ ಮನೆಯನ್ನು ಕ್ಷಣಕಾಲ ತಲೆಯೆತ್ತಿ ನೋಡುತ್ತಾ ಬಿಪಿನ್ ಹೇಳಿದರು. "ಈ ಮಣ್ಣಿನ ಕೆಲಸದ ಸಂಪಾದನೆಯಿಂದ ಇಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಮನೆ ಕಟ್ಟುವುದು ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲೇ ಸಾಧ್ಯವಿರಲಿಲ್ಲ" ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು.

ಟ್ಯಾಗೋರರ ಮೂರ್ತಿಗಳ ಜೊತೆಗೆ, ಪೂರ್ಣಿಮಾ ಅವರು ಕೈಯಿಂದಲೇ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ ಬಿಪಿನ್ ಮಾರಾಟ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಮನೆಯಿಂದ ಸುಮಾರು ನಾಲ್ಕೈದು ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಕಂಕಾಲಿತಾಲದ ಬಳಿ ಟ್ಯಾಗೋರರ ಪ್ರತಿಮೆಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಪೂರ್ಣಿಮಾ ಅವರು ತಯಾರಿಸಿದ ನೆಕ್ಲೇಸ್‌ ಮತ್ತು ಓಲೆಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಮಾರಾಟವಾಗುತ್ತವೆ.

ಆದರೆ ಬಿಪಿನ್‌ ಭರವಸೆ ಕಳೆದುಕೊಂಡಿಲ್ಲ: “ಕಳೆದ ವಾರ ನಾನು ಅಷ್ಟೂ ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಟ್ಯಾಗೋರರ ಮೂರ್ತಿಗಳನ್ನು ಮಾರಿದ್ದೆ.”