শান্তিনিকেতৰ বহু ৰবীন্দ্ৰনাথ

“মোৰ মায়ে তেওঁক এবাৰ দেখিছিল।”

তেওঁ মানে কাৰ কথা কোৱা হৈছে, সেয়া শান্তিনিকেতনত সকলোৱে জানে।

নিপুণ হাতেৰে ৰবীন্দ্ৰনাথৰ সৰু এক মূৰ্তি তৈয়াৰ কৰি থাকোঁতেই এই নক্ষত্ৰপ্ৰতিম মানুহজনৰ কথা কৈ গৈছে বিপিন কৰ্মকাৰে। “পৰ্যটকসকল শান্তিনিকেতনলৈ আহিলে মূৰ্তি হওক বা ছবি - এটা ৰবীন্দ্ৰনাথ ল’বই। ঠিক তেনেকৈ যেনেকৈ পুৰীলৈ গ’লে আমি জগন্নাথৰ মূৰ্তি কিনো,” বৰ ভক্তিসহকাৰে কথাটো তেওঁ কয়। এজন হিন্দু দেৱতাৰ সৈতে কুৰি শতিকাৰ এই সাহিত্যস্ৰষ্টাক একাকাৰ কৰি তেওঁ কথাটো কয়। আক্ষৰিকভাবেও কবিৰ ঠাকুৰ উপাধিটোও কথাটোৰ লগত ধুনীয়াকৈ খাপ খাই পৰে।

ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰে শান্তিনিকেতনৰ আশ্ৰম বিদ্যালয় আৰু বিশ্বভাৰতী বিশ্ববিদ্যালয় প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ এটা শতাব্দী পাৰ হৈ গ’ল। শান্তিনিকেতন তেতিয়া এখন গাঁও আছিল। এতিয়া সেয়া পশ্চিমবংগৰ বীৰভূম জিলাৰ এখন ব্যস্ত চহৰ, জনপ্ৰিয় পৰ্যটনস্থল। কলকাতাৰ পৰা দ্ৰুতগামী ৰেলত তিনি ঘণ্টাতকৈয়ো কম সময়তে ইয়াত উপস্থিত হ’ব পাৰি।

নোবেল বঁটা বিজয়ী কবি ৰবীন্দ্ৰনাথ আজিও শান্তিনিকেতনৰ আকাশে-বতাহে বিদ্যমান। দোকানৰ নামত, দেৱাল সজ্জাত আৰু যাৱতীয় স্মাৰক, সৰু মূৰ্তি, কাপোৰ-কানি আনকি ছবিঘৰলৈকে তেওঁৰ নাম অথবা কামৰ প্ৰভাৱ আছে। ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰক বাদ দি শান্তিনিকেতনত খোজ দিব নোৱাৰি।

পুৰণি এটি কাহিনী মনত পৰে ৬২ বছৰীয়া বিপিনৰ। তেওঁৰ মা তেতিয়া সৰু। মোমায়েকে নিজৰ ভনীয়েকক লগত লৈ ৰবীন্দ্ৰনাথক সাক্ষাৎ কৰিবলৈ তেওঁৰ ঘৰলৈ গৈছিল। “দুই-এষাৰ কথা পাতিছিল, সিমানেই,” লাজ লাজকৈ হাঁহি এটা মাৰি বিপিনে কয়।

শান্তিনিকেতনৰ উপকণ্ঠ অঞ্চলৰ আদিত্যপুৰত বিপিন থাকে, তাৰপৰাই তেওঁ মূৰ্তি আদি বনোৱা কাম কৰে। ইয়াৰ অলি-গলিৰে খোজ কাঢ়িলে চকুত পৰিব কাৰিকৰী কামৰ নানা দৃশ্য - কোনোবাই হয়তো সাঁচত পেলোৱাৰ আগতে ভৰিৰে মাটি মথিছে। নাইবা নানান ধৰণৰ নানা জোখৰ মূৰ্তি আৰু পুতলাবোৰ শীতৰ মিঠা ৰ'দত হয়তো শুকুৱাবলৈ দিয়া হৈছে। বিপিনে বনোৱা মূৰ্তিবোৰৰ দাম ৫০ টকাৰ পৰা আৰম্ভ হয়। জোখ অনুসৰি দাম ২০০ টকালৈকে হ’ব পাৰে। নিজৰ ঘৰৰ চোতালতে কাম কৰে বিপিন আৰু তেওঁৰ পত্নী পূৰ্ণিমা কৰ্মকাৰে। তাত শাৰী শাৰীকৈ ৰবীন্দ্ৰনাথৰ মূৰ্তি সজাই থোৱা আছে, তাৰ ভিতৰত আৱক্ষ মূৰ্তিও আছে। কেইটামানত ইতিমধ্যে এবাৰ ৰং কৰা হৈছে। ইটোৰ পিছত সিটোকৈ বাকীবোৰৰো পাল পৰিব। মাটিৰ মূৰ্তি গঢ়িবলৈ এটা সাঁচ ব্যৱহাৰ কৰে বিপিনে।

তেওঁৰ কথাত, “পেট পুহিবলৈ কাম কৰো।” কিন্তু এই কামত আয় অনিশ্চিত। “শীতকালত পৰ্য্যটকৰ সংখ্যা বাঢ়ে কাৰণে উপাৰ্জনো বেছি হয়। ধৰক মাহত আঠ হাজাৰ (টকা) মান,” বিপিনে কয়। কংকালিতলা আৰু সোণাঝুৰিৰ হাটত তেওঁ পোহাৰ মেলে। “গৰম দিনত আৰু বৰষুণ বতৰত বিক্ৰী কমে।”

২০১১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি আদিত্যপুৰৰ জনসংখ্যা প্ৰায় ১৮০০। সৰহভাগ বাসিন্দাই অনুসূচিত জাতিৰ মানুহ। বিপিনৰ পাৰিবাৰিক পেছা কিন্তু মাটিৰ কাম নহয়। কৰ্মকাৰসকলৰ (পশ্চিমবংগত অন্যান্য পিছপৰা শ্ৰেণী হিচাপে নথিবদ্ধ) প্ৰথাগত কাম লোহা-লক্কৰৰ সৈতে জৰিত। কিন্তু সেই কামেৰে সংসাৰ চলাবলৈ অসুবিধা হোৱাৰ বাবে বিপিনৰ পৰিয়ালে কুমাৰশিল্পত মনোনিবেশ কৰে। আজি প্ৰায় ৪৭ বছৰ ধৰি এই কাম কৰি আহিছে বিপিনে। ককায়েকৰ লগত হাত উজান দিওঁতেই এই বিদ্যা তেওঁ আয়ত্ত কৰিছিল।

যৌথভাৱে দহ বিঘা মান মাটি আছিল বিপিনৰ পৰিয়ালৰ। তাত তেওঁলোকে শাক-পাচলি আৰু ধানখেতি কৰিছিল। কিন্তু মাটিৰ পৰাও উপাৰ্জন লাহে লাহে কমি অহাত পোন্ধৰ বছৰ মান আগতে তেওঁলোকে পাঁচ বিঘা মাটি বিক্ৰী কৰি দিয়ে। “চাহাবহঁতে হোটেল বনাব। তেওঁলোকৰ হাততে বিক্ৰী কৰিছোঁ। সেই টকাৰেই এই ঘৰ বনাইছো,” কৈ কৈ বিপিনে ক্ষণিকৰ বাবে কামৰ পৰা চকু তুলি দুমহলীয়া পকী ঘৰটোৰ ফালে চায়। পূৰ্ণিমাৰ এয়াই তেওঁৰ ঠিকনা। “এই কামৰ পৰা যিকণ উপাৰ্জন হয়, সেইৰে ঘৰ সাজিব পৰা নগ’লহেঁতেন,” স্পষ্টকৈ কথাখিনি কয় কাৰিকৰজনে।

ৰবীন্দ্ৰনাথৰ মূৰ্তিৰ উপৰিও পূৰ্ণিমাই নিজ হাতে গঢ়া মাটিৰ গহনা হাটত বিক্ৰী কৰে বিপিনে। তেওঁলোকৰ ঘৰৰ পৰা চাৰি-পাঁচ কিলোমিটাৰ দূৰৈৰ কংকালিতলাত ৰবীন্দ্ৰনাথৰ মূৰ্তিতকৈয়ো সোনকালে বিক্ৰী হৈ যায় পূৰ্ণিমাই নিজহাতে তৈয়াৰ কৰা ডিঙিৰ হাৰ আৰু কাণফুলি।

অৱশ্যে “যোৱা দেওবাৰে সকলো ৰবীন্দ্ৰনাথ বিক্ৰী হৈ গৈছিল,” গভীৰ আশাৰ সুৰ এটা কথাখিনিত লাগি ধৰে বিপিনৰ।