ପୂର୍ଣ୍ଣିଆର ଇପ୍‌ସିତ ଭୂମିରେ ସାନ୍ତାଳ

ପୂର୍ଣ୍ଣିଆ ଜିଲ୍ଲାର ମକା କ୍ଷେତ ଅଞ୍ଚଳର ଏକ ଅଂଶ ଦେଇ ଯାଉଥିବା ମୁଖ୍ୟ ଆସ୍ଫାଲ୍ଟ ରାସ୍ତାର ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱ ବର୍ଷର ଏହି ସମୟରେ ସୁନେଲି ରଙ୍ଗରେ ଝଲସୁଥାଏ। ମକା ଅମଳ ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି, ଏବଂ ଚାଷୀମାନେ ସେମାନଙ୍କ କ୍ଷେତକୁ ଲାଗିଥିବା ରାସ୍ତାର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଶୁଖାଇଥିବା ମକା ଦାନା ହଳଦିଆ କାର୍ପେଟ୍ ବିଛାଇବା ପରି ଦିଶୁଛି। ଚାନ୍ଦୱା-ରୂପାସ୍‌ପୁର ଆଦିବାସୀ ଟୋଲା ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚି, ଆମେ ସାନ୍ତାଳ ପୁରୁଷ ଓ ମହିଳାମାନେ ଏକ କାଠ ତିଆରି ହଳ ଭଳି ଉପକରଣ ସାହାଯ୍ୟରେ ଦାନାଗୁଡ଼ିକୁ ଓଲଟାଇ ଶୀଘ୍ର ଶୁଖାଇବାରେ ଲାଗି ପଡ଼ିଥିବାର ଦେଖିବାକୁ ପାଇଲୁ। କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ, ଏକ ଚୌକିଦାର ନିଶ୍ଚୟ ନଜର ରଖିଥିବ ଏବଂ ଶୀଘ୍ର ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରରେ ପହଞ୍ଚି ଆଦିବାସୀମାନେ ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ଭାଗଚାଷୀ ଭାବେ ଖଟୁଥିବା ଜମିଦାରମାନଙ୍କ ଭାଗ ଆଦାୟ କରିବ। ରାଜ୍ୟରେ ଜମି ଅଧିକାର ସଂସ୍କାର ହେବାର ବର୍ଷ ବର୍ଷ ପରେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ ଅମଳର ଏକ ଭାଗ କାହାକୁ ପରିଶୋଧ କରୁଛନ୍ତି।

ମୁଖ୍ୟ ରାସ୍ତାର ଅନତି ଦୂରରେ, ଗାଁର ପାଖାପାଖି, ସେମାନଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନେ ଜାଗ୍ରତ ରହିଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠିପାଞ୍ଚ ଦଶକ ପୂର୍ବର ଏକ ଗଣହତ୍ୟା ସମୟରେ ସେମାନଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁର ସ୍ମୃତିରେ ସ୍ଥାପିତ ସ୍ମାରକୀ ରହିଛି। ଏକ ଆବଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଉଚ୍ଚ ପ୍ଲାଟଫର୍ମ ଉପରେ ଥିବା ଶ୍ୱେତ ସ୍ତମ୍ଭରେ ସମସ୍ତ ୧୪ ଜଣଙ୍କର ନାମ ଥିବା ଏକ ମାର୍ବଲ୍ ଫଳକ ଅଛି, ଯେଉଁମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କ ଜମିଦାରମାନେ ୧୯୭୧ ନଭେମ୍ବର ୨୨ ତାରିଖରେ ନିର୍ମମ ଭାବେ ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ।

“ସାରା ଗାଁ ଶ୍ମଶାନ ଭୂମି ପରି ଦିଶୁଥିଲା। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘରୁ କ୍ରନ୍ଦନର ସ୍ୱର ଓ ଧୂଆଁ ଉଠୁଥିଲା। ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେବା ଅସହଜ ଥିଲା। ସେମାନେ [ଜମିଦାରମାନଙ୍କର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସୈନ୍ୟ] ୪୫ଟି ଘରକୁ ଜାଳିପୋଡ଼ି ପାଉଁଶ କରିଦେଇଥିଲେ। " ଶିବନାରାୟଣ ନିଜ କୋମଳ କିଶୋର ବୟସରେ ଅନୁଭବ କରିଥିବା ଏକ ଗଣହତ୍ୟାର ସ୍ମୃତି ବୟସ ବୃଦ୍ଧି ସହ କମିଯାଇ ନାହିଁ। ବିହାରରେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସମୟ ମଧ୍ୟ ସେମିତି କିଛି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିନାହିଁ।

ସେତେବେଳେ ମଧ୍ୟ, “ଏହା ଜମିଜମାକୁ ନେଇ ଏକ ଲଢ଼େଇ ଥିଲା,” ବୋଲି ୭୦ବର୍ଷୀୟ ଶିବନାରାୟଣ ମୁର୍ମୁ କୁହନ୍ତି। ଏହି ଗଣହତ୍ୟାରେ ସେ ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଜଣ ସମ୍ପର୍କୀୟଙ୍କୁ ହରାଇଥିଲେ। “ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହୋଇ ନ ଥିଲା”। ୨୦୨୫ ମସିହା ଜୁଲାଇ ମାସର ଏକ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଆମେ ତାଙ୍କ ସହ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରିବା ବେଳେ, ସେ ଅନ୍ୟ ଏକ ସମୟକୁ ଚାଲିଯାଇଥିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ସେମାନେ ବନ୍ଧୁକ, ଲାଠି, କୁରାଢ଼ି ଧରି ଆସିଥିଲେ ଏବଂ ଆମ ବସ୍ତିକୁ ଚାରିପଟୁ ଘେରି ଯାଇଥିଲେ। ସେମାନେ ଆମ ଆଦିବାସୀଙ୍କ ଘରେ ନିଆଁ ଲଗାଇ ଦେଇଥିଲେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ରାସ୍ତାରେ ବାଧା ଦେଉଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଗୁଳି କରି ଜୀବନ୍ତ ଜାଳି ଦେଇଥିଲେ।”

କିନ୍ତୁ ନିଜେ ଶିବନାରାୟଣଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଆଘାତ ଅତୀତରେ ଆହୁରି ଗଭୀର ଓ ଗଭୀରତର ହୋଇଥିଲା। ଏହି ଗଣହତ୍ୟାର ପ୍ରାୟ ୭ବର୍ଷ ପୂର୍ବରୁ, ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କୁ ମାତ୍ର ୧୦ବର୍ଷ ହୋଇଥିଲା, ତାଙ୍କ ପିତା ଲଖନ ଲାଲ ହେମ୍ବ୍ରମଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରାଯାଇଥିଲା। ଏହାର କାରଣ ମଧ୍ୟ ଜମିବାଡ଼ି ହିଁ ଥିଲା। ସେ କହିଲେ, ‘‘ସେ ଶିକ୍ଷିତ ଥିଲେ ଏବଂ ସାନ୍ତାଳ ଆଦିବାସୀଙ୍କ ମାଲିକାନା ଅଧିକାର ପାଇଁ ଲଢ଼ିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ପ୍ରାୟତଃ ଅଦାଲତକୁ ଯାଉଥିଲେ। ଥରେ ସେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସୁଥିବା ଜମିଦାର ପକ୍ଷର ଲୋକଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଯାଇ ଆଉ ଫେରିଲେ ନାହିଁ। ତିନି ଦିନ ପରେ ଘରଠାରୁ ପ୍ରାୟ ଚାରି କିଲୋମିଟର ଦୂର ଜଙ୍ଗଲରେ ଗଳା କଟାଯାଇଥିବା ତାଙ୍କର ମୃତଦେହ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥିଲା।’’ ଏଥିରେ କାହାକୁ ଦୋଷୀ ସାବ୍ୟସ୍ତ କରାଯାଇ ନଥିଲା।

ପୂର୍ଣ୍ଣିଆରେ ଗଣହତ୍ୟାର ଏକ ଦଶନ୍ଧି ପରେ, ଏକ ନିମ୍ନ ଅଦାଲତ ଏହି ମାମଲାରେ 25 ରୁ 30 ଜଣ ଜମିଦାର ଦୋଷୀଙ୍କୁ 20 ବର୍ଷ କାରାଦଣ୍ଡରେ ଦଣ୍ଡିତ କରିଥିଲେ, ଶିବନାରାୟଣ ଭାବୁଥିଲେ ସମୟ ବଦଳୁଛି।

କିନ୍ତୁ, ସେ ଏ କାହାଣୀର କେବଳ ଅଧା ଜାଣିଥିଲେ।

"ପ୍ରାୟ ୨୫-୩୦ ଜଣ ଲୋକଙ୍କୁ ଦୋଷୀ ସାବ୍ୟସ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ ପରେ ଏକ ଭିନ୍ନ କୋର୍ଟ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା, ଏବଂ କାହାକୁ ଦଣ୍ଡ ଦିଆଯାଇନଥିଲା," ବୋଲି ଚାନ୍ଦୱା-ରୂପାସ୍‌ପୁର ଗଣହତ୍ୟାରେ ଅଭିଯୁକ୍ତ ଜଣେ ଜମିଦାର ଲକ୍ଷ୍ମୀ ନାରାୟଣ ସୁଧାଂଶୁଙ୍କ ୫୫ ବର୍ଷ ବୟସ୍କ ନାତି ହର୍ଷବର୍ଦ୍ଧନ କୁହନ୍ତି। ସେ କହନ୍ତି,"ସେହି ଘଟଣା ଘଟିବା ଉଚିତ ନଥିଲା"। "ମୁଁ ଏଥିପାଇଁ ପଶ୍ଚାତାପ କରୁଛି। ଏହି କାରଣରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ପିଢ଼ି ୨୦-୩୦ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ସମୟ ଧରି ଏହି ମାମଲାରେ ଲଢ଼ିଥିଲେ ଏବଂ ସେହି ଲୋକମାନେ ଅନ୍ୟ କିଛି କରିପାରିନଥିଲେ।"

ହର୍ଷବର୍ଦ୍ଧନ ଦାବି କରନ୍ତି ଯେ ସାନ୍ତାଳମାନଙ୍କୁ କେବେ ବି ସେ ଜମି ଦିଆଯାଇ ନଥିଲା। “ଏହି ଜମି ଆମର। ଆମେ ଜମି ଟିକସ ଦେଉଛୁ, ହେଲେ ଚାଷ କରିପାରୁନାହୁଁ। ସେମାନେ ହୁଏତ ଭାଗଚାଷ ଆଧାରରେ ଜମି ପାଇଥିବେ, କିନ୍ତୁ ମାଲିକାନା ଅଧିକାର ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ କେବେ ବି ନଥିଲା।”

ମୂଳତଃ ୧୯ତମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ବ୍ରିଟିଶ୍‌ମାନେ ଜଙ୍ଗଲ ସଫା କରିବା ଏବଂ ରାଜସ୍ୱ ପାଇଁ ଜମି ଚାଷ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଇଷ୍ଟ ଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀ ମାଧ୍ୟମରେ ସାନ୍ତାଳମାନଙ୍କୁ ବିହାରକୁ ଆଣିଥିଲେ। ଇତିହାସବିତ୍ କ୍ରିଷ୍ଟୋଫର ଭି. ହିଲ୍‌ ତାଙ୍କ ପୁସ୍ତକ ‘ରିଭର୍‌ ଅଫ୍ ସରୋ’ରେ ସାନ୍ତାଳ ଆଦିବାସୀଙ୍କ ବିହାରକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର ଓ ସେମାନଙ୍କର ଜମି ଜନିତ ସଂଘର୍ଷ ସମ୍ପର୍କରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି। ସେ କହନ୍ତି ଯେ ସାନ୍ତାଳମାନେ ନେପାଳ ଓ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ ସୀମାବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳର ଉତ୍ତର ଭାଗକୁ ଆସିଥିଲେ, ଯାହା ଦରଭଙ୍ଗା ରାଜ୍‌ର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଏବଂ ଧନୀ ଜମିଦାରୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅଧୀନରେ ଥିଲା। ଆଦିବାସୀମାନେ ଅନେକ ଦଳରେ ଆସିଥିଲେ, ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଜଣେ ସାନ୍ତାଳ ନେତା ଥିଲେ। ତା'ପରେ ଏହି ନେତାମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କ ଲୋକଙ୍କୁ ଜଙ୍ଗଲ ଜମି ଖାଲି କରିବାକୁ ଏବଂ ପରେ ଚାଷ କରିବାକୁ କହିବା ପାଇଁ କୁହାଯାଇଥିଲା।

ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆଦିବାସୀ ନେତା ଚାଷୀଙ୍କଠାରୁ ଭଡ଼ା ଆଦାୟ କରି ଦରଭଙ୍ଗା ରାଜ୍‌କୁ ଦେଉଥିଲେ। କୌଣସି ପ୍ରକାରର ଭଡ଼ା ରସିଦ ବିନାସାନ୍ତାଳମାନଙ୍କୁ ବଟାଇଦାର୍ ବା ଭାଗଚାଷୀରେ ପରିଣତ କରାଯାଇଥିଲା। ଜଙ୍ଗଲ ଓ କାଦୁଆ ଜମିରେ ହଳ କରିବା, ଫସଲ ଲଗାଇବାର ଯୋଜନା କରିବା, ଫସଲ ଲଗାଇବାଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଅମଳ କରିବା, ନଡ଼ାରୁ ଶସ୍ୟ ଅଲଗା କରିବା, ଶସ୍ୟ ପରିବହନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସବୁ କାମ କରୁଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ସେମାନେ ଲିଜ୍ ସର୍ତ୍ତାବଳୀ ଅନୁଯାୟୀ ଉତ୍ପାଦିତ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ଭାଗ ଜମି ମାଲିକମାନଙ୍କୁ ଏକ ଭାଗ ହସ୍ତାନ୍ତର କରୁଥିଲେ।

“ସେମାନେ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଭଡାଟିଆ ବା ଭାଗଚାଷୀ ଭାବେ ରହୁଥିଲେ। ଆଉ ଦଲାଲମାନେ ନିଜ ନାଁରେ ଜମି ପଞ୍ଜୀକରଣ କରାଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇଗଲେ,” ବୋଲି ରିପୋର୍ଟ ଅନ୍ ଦି ରିଜିଓନାଲ ସର୍ଭେ ଆଣ୍ଡ ସେଟେଲ୍‌ମେଣ୍ଟ ରେ ଆନନ୍ଦ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ଲେଖିଛନ୍ତି।

ଯେଉଁ ସାନ୍ତାଳ ଆଦିବାସୀମାନେ ଉତ୍ପାଦିତ ଦ୍ରବ୍ୟର କିଛି ଭାଗ ମାଲିକଙ୍କୁ ଦେଉନଥିଲେ ସେମାନଙ୍କୁ ଜମିରୁ ଉଚ୍ଛେଦ କରାଯାଇଥିଲା। ଜମି ଅଧିକାର ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କର ସଂଘର୍ଷ କେବେ ବି ଫଳପ୍ରଦ ହେଲା ନାହିଁ, ୧୯୩୮ ପରେ ସେମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣିଆ ଜିଲ୍ଲାପାଳ ୱିଲିୟମ୍ ଜର୍ଜ ଆର୍ଚର୍‌ଙ୍କୁ ଏକ ଦାବି ପତ୍ର ପ୍ରଦାନ କରିବା ପରେ ହେଲା ନାହିଁ; ୧୯୪୦ପରେ ସେମାନେ ବିନା ଭଡ଼ା ରସିଦରେ ଜମିଦାରଙ୍କୁ ଭାଗ ଦେବାକୁ ମନା କରିଦେବା ପରେ ହେଲା ନାହିଁ; ଏପରି କି ଦେଶ ସ୍ୱାଧୀନ ହେବା ପରେ ୧୯୫୦ରେ ବିହାର ଭୂ-ସଂସ୍କାର ଆଇନ ଲାଗୁ ହୋଇ ଜମିଦାରୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଉଚ୍ଛେଦ ହେବା ପରେ ମଧ୍ୟ ହେଲା ନାହିଁ।

ଜମି ମାଲିକାନାର ଏହିସବୁ ପ୍ରସଙ୍ଗ କେବଳ ଗୋଟିଏ କିମ୍ବା ଦୁଇଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ଆଦିବାସୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ। ବିହାର ସରକାରଙ୍କ ଜାତି ସର୍ଭେ ରିପୋର୍ଟ ୨୦୨୩ ଅନୁସାରେ, ରାଜ୍ୟରେ ସାନ୍ତାଳଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ପ୍ରାୟ ୫.୭୬ଲକ୍ଷ। ଅର୍ଥାତ୍ ରାଜ୍ୟର ମୋଟ ୨୧,୯୯,୩୬୧ ଆଦିବାସୀ ଜନସଂଖ୍ୟାର ୨୬.୧୮ପ୍ରତିଶତ ଏବଂ ଉତ୍ତର ବିହାରର ଅଧିକାଂଶ ସାନ୍ତାଳ ମାଲିକାନା ଅଧିକାର ପାଇଁ ଲଢ଼େଇ କରୁଛନ୍ତି।

ଅବିଭକ୍ତ ବିହାରରେ ଆଦିବାସୀଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ବହୁତ ଅଧିକ ଥିଲା। ୨୦୦୦ ମସିହାରେ ଯେତେବେଳେ ବିହାର ବିଭାଜିତ ହେଲା, ସେତେବେଳେ ଏହାର ବିପୁଳ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ ଆଦିବାସୀ ବର୍ତ୍ତମାନର ନୂଆ ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ ରାଜ୍ୟରେ ଥିଲେ। ଆଉ ଏଥିପାଇଁ ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡକୁ ନେଇ ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ଆଦିବାସୀଙ୍କ ବିଷୟରେ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ଚର୍ଚ୍ଚା ହେଉଛି।

ଯେଉଁମାନେ ବିହାରରେ ରହିଯାଇଥିଲେ ସେମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ପ୍ରାୟ ୨.୨ ନିୟୁତ ଅର୍ଥାତ୍ ରାଜ୍ୟର ଜନସଂଖ୍ୟାର ମାତ୍ର ୧.୬୮ପ୍ରତିଶତ ଅଛି। ଆହୁରି ମଧ୍ୟ, ଏମାନେ ଅଧା ଡଜନରୁ ଅଧିକ ଜିଲ୍ଲାରେ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବେ ରହିଛନ୍ତି। ସରକାରୀ ତଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ବିହାରର୪୫.୦୦୦ରୁ ଅଧିକ ଗାଁ ମଧ୍ୟରୁ ମାତ୍ର ୧୮୦ଟି ଗାଁରେ ଆଦିବାସୀଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଅଧିକ। ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡରେ ଥିବା ସେମାନଙ୍କ ସାଥୀ ଆଦିବାସୀଙ୍କ ଦର କଷିବାର କ୍ଷମତା କିମ୍ବା ସାମୂହିକ ଶକ୍ତି ଭଳି ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ କିଛି ନାହିଁ।

ଶିବନାରାୟଣ ଏବେ ନିଜର ୦.୯ଏକର ଜମିକୁ ଚାଷ କରନ୍ତି ଯାହା ୧୯୭୧ମସିହା ପରେ ସରକାର ତାଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ। “ଜମିଦାର ଏବେ ବି କହୁଛନ୍ତି, ଏ ଜମି ତାଙ୍କର, ଆମର ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଆମେ ସରକାରଙ୍କୁ ଭଡ଼ା ଦେଉଛୁ। ଆମେ ଚାହୁଁଛୁ ଯେ ଜମି ବିବାଦ ଶେଷ ହେଉ, ନଚେତ୍ ସେମାନେ ଧନୀ ଏବଂ ଯେକୌଣସି ସମୟରେ ଦଖଲ କରିପାରନ୍ତି।” ଶିବନାରାୟଣଙ୍କ ପାଇଁ ଜମି ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ଭାବପ୍ରବଣତା ତାଙ୍କୁ ଜମିରୁ ମିଳୁଥିବା ଉତ୍ପାଦକତାରୁ ଖୁବ୍ ଅଧିକ। ସେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି, “ଆମେ ପ୍ରତିଟି ମକା ଦାନା ଚାଷ କରିବା ପାଇଁ ୧୦ଟଙ୍କା ଖର୍ଚ୍ଚ କରୁଛୁ, ମକା ଚାଷ କରି କିଛି ଲାଭ ପାଉ ନାହୁଁ; କିନ୍ତୁ ଆମ ପାଖରେ ଜମି ଥିବାରୁ ଆମେ ଚାଷ କରୁଛୁ। ଆମର ପୂର୍ବପୁରୁଷମାନେ ଚାଷ କରୁଥିଲେ, ତେବେ ଆମେ କାହିଁକି ଏହାକୁ ଛାଡିବୁ?”

ସୁପୌଲ ଜିଲ୍ଲାର ହାଂସା ଗାଁରେ ପାଖାପାଖି ୧୦୦ କିଲୋମିଟର ଦୂରରେ ୫୦ବର୍ଷୀୟ ତାଲେଶ୍ୱର ବାସ୍କି ତାଙ୍କ ବାପାଙ୍କ ପଦାଙ୍କ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଅନ୍ୟ ଜଣେ ସାନ୍ତାଳ ଆଦିବାସୀ। ଗୁନ୍ଥା ହୋଇଥିବା କିଛି କାଗଜର ବିଡ଼ା ଓଲଟାଇବା ସହ “ସରକାର କୋଇ ସଲୁସନ୍‌ନ୍ ଦେ [ସରକାର କୌଣସି ସମାଧାନ କରନ୍ତୁ]”, ବୋଲି କହି ସେ ଚୁପ୍‌ ରୁହନ୍ତି । ନିଜ ମାଟି ଘର ଭିତରେ ବସି ସେ ୨୦୦ସାନ୍ତାଳ ଆଦିବାସୀ ପରିବାରର ଜମି କାଗଜପତ୍ର ଯାଞ୍ଚ କରି ଚାଷ ହେଉଥିବା ଜମିର ଖାତା ନମ୍ବର ଓ ରକ୍‌ବା(କ୍ଷେତ୍ରଫଳ) ସଠିକ୍ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି କି ନାହିଁ ତାହା ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା ପାଇଁ ଯାଞ୍ଚ କରୁଛନ୍ତି।

ସେ ସେହି ଅଞ୍ଚଳରେ ସାମାଜିକ କର୍ମୀଙ୍କ ସହାୟତାରେ ଦରଖାସ୍ତ ଲେଖି, ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟ ଯାଇ ଯେଉଁମାନଙ୍କର ମାଲିକାନା ଅଧିକାର ନାହିଁ ସେହି ଭାଗଚାଷୀଙ୍କ ପାଇଁ ଦାବି କରି ସରକାରଙ୍କ ସହ ଶାନ୍ତିର ସହ ଲଢ଼େଇ ଜାରି ରଖିଛନ୍ତି। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେହି ବି ଆଇନଗତ ଲଢ଼େଇରେ ଭାଗ ନେବାର ଖର୍ଚ୍ଚ ବହନ କରିବାକୁ ସକ୍ଷମ ନୁହନ୍ତି। ବାସ୍କି କହନ୍ତି, “ଦଶ ବର୍ଷ ପୂର୍ବରୁ ମୋ ବାପାଙ୍କ ଦେହାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି, ତେଣୁ ମୁଁ ଏହି କାମ କରୁଛି।” ସେ ପୁଣି କୁହନ୍ତି, “ଆମେ ଏହି ଦଲିଲଗୁଡ଼ିକୁ ଅନେକ ଥର ଜିଲ୍ଲା ମୁଖ୍ୟାଳୟକୁ ନେଇ ଯାଇଛୁ କିନ୍ତୁ କୌଣସି ଉତ୍ତର ପାଇନାହୁଁ।”

ଶେଷ ଥର ପାଇଁ ସେମାନେ ୨୦୨୫ମାର୍ଚ୍ଚ ୩୧ରେ ସୁପୌଲସ୍ଥିତ ଭୂ-ସଂସ୍କାର ଉପ ଜିଲ୍ଲାପାଳଙ୍କ ନିକଟରେ ଆବେଦନ ଦାଖଲ କରିଥିଲେ। ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ଜଣେ ଅଧିକାରୀଙ୍କୁ ଏହି କାଗଜପତ୍ର ଦେଇଥିଲେ, ସେ ସେଠାରେ କ'ଣ ଲେଖାଯାଇଛି ତାହା ବୁଝି ପାରୁ ନ ଥିବା କହି ସେମାନଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦେଇଥିଲେ। ବାସ୍କି କୁହନ୍ତି, "ତେଣୁ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲି, ଯଦି ସେ କାଗଜପତ୍ର ପଢ଼ି ପାରୁନାହାନ୍ତି, ତା'ହେଲେ ତାଙ୍କୁ ଚାକିରି କେମିତି ମିଳିଲା?”

ବିହାରର ସାନ୍ତାଳମାନେ ଦାବି କରନ୍ତି ଯେ ୧୯୫୦-୫୬ ମଧ୍ୟରେ ବିହାର ଭୂ-ସଂସ୍କାର ଆଇନ ରାଜ୍ୟରେ ଲାଗୁ ହେବାର ଦଶ ବର୍ଷ ପୂର୍ବରୁ ସେମାନେ ନିଜ ଜମିରେ ଚାଷ କରି ଆସୁଛନ୍ତି। ଏହି ଆଇନରେ ଆଦିବାସୀଙ୍କୁ ଜମିର ସ୍ପଷ୍ଟ ମାଲିକାନା ପ୍ରଦାନ କରାଯିବାର ଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଏହା ବଦଳରେ ଦଲାଲମାନେ ଜମିଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜ ନାଁରେ ରେଜିଷ୍ଟ୍ରି କରାଇ ନେବା ସହ ବେଆଇନ ଭାବେ ଭଡ଼ା ଆଦାୟ କରି ଚାଲିଥିଲେ।

ହାଂସା ଗାଁର ୪୮ ବର୍ଷୀୟ କୃଷକ ଲାଲ ସୋରେନ୍ କୁହନ୍ତି, “ଯେତେବେଳେ ଆମର ପୂର୍ବଜ ଏଠାକୁ ଆସିଥିଲେ, ଏହି ପୂରା ଅଞ୍ଚଳ ଏକ ଜଙ୍ଗଲ ଥିଲା। କିନ୍ତୁ ମାଟି ଉର୍ବର ହୋଇଥିବାରୁ ସେମାନେ ଜଙ୍ଗଲ କାଟି ଅକ୍ଳାନ୍ତ ପରିଶ୍ରମ କରି ଜମିକୁ ଚାଷଯୋଗ୍ୟ କରିଥିଲେ। ଯେତେବେଳେ ଫସଲ ଭଲ ହେବା ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ସେତେବେଳେ ଜମିଦାର ଏହି ଜମିକୁ ସେମାନଙ୍କର ବୋଲି ଦାବି କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ତା'ପରେ ଜମିଦାରମାନେ କହିଲେ, 'ତୁମେମାନେ ଚାଷ କର ଏବଂ ଆମକୁ ମଧ୍ୟ କିଛି ଦିଅ'। ଆମର ପୂର୍ବଜମାନେ ଏଥିରେ ରାଜି ହୋଇଥିଲେ ବୋଲି ସେ କହିଛନ୍ତି।

ଗତ ଦେଢ଼ ଦଶନ୍ଧି ମଧ୍ୟରେ ଆଦିବାସୀଙ୍କ ଅଜାଣତରେ ସେମାନଙ୍କ ଜମି ବିକ୍ରି ହେଉଥିବା ମାମଲା ବଢ଼ିବାରେ ଲାଗିଛି। ତାଲେଶ୍ୱର କହିଛନ୍ତି, “ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ କୌଣସି ପଦକ୍ଷେପ ନିଆଯାଉନାହିଁ। ଏହା କ'ଣ କରୁଛି ଆମେ ଜାଣିନାହୁଁ। ଯଦି ଏଠାରୁ କାମ ହୋଇପାରୁନାହିଁ, ତେବେ ଆମକୁ କୁହନ୍ତୁ, କିନ୍ତୁ ଅଧିକାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଆମକୁ କହୁନାହାନ୍ତି। ଆଉ ଜମିଦାରମାନେ ଆମ ଜମିକୁ ବିକ୍ରି କରୁଛନ୍ତି।” ଜମିଦାରମାନେ ତାଙ୍କ ଗାଁରେ ୧୦ ଏକର ଜମି ବିକ୍ରି କରିସାରିଛନ୍ତି ବୋଲି ସେ ଅନୁମାନ କରନ୍ତି।

ଆଠ ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ, ଅର୍ଥାତ୍ ୨୦୧୭ରେ କିଛି ଅଜଣା ଲୋକ ହାଂସାର ୫୫ ବର୍ଷୀୟ ସୁରତ ଲାଲ ମୁର୍ମୁଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଜମିରେ ପହଞ୍ଚିବାରୁ ଅଟକାଇଥିଲେ। ସେ କୁହନ୍ତି, “ଆମେ ଯେତେବେଳେ କ୍ଷେତକୁ ହଳ କରିବାକୁ ଯାଇଥିଲୁ, ସେଠାରେ ପୂର୍ବରୁ ଉପସ୍ଥିତ ଥିବା ଲୋକମାନେ କହିଥିଲେ ଯେ ଜମି ସେମାନଙ୍କୁ ବିକ୍ରି କରିଦିଆଯାଇଛି ଏବଂ ଏହା ଆଉ ମୋର ହୋଇ ନାହିଁ। ସେମାନେ ଆମକୁ କହିଥିଲେ ଯେ ଜମିଦାରମାନେ ଏହା ସେମାନଙ୍କୁ ବିକ୍ରି କରିଦେଇଛନ୍ତି। ଆଉ ଏବେ ସେମାନେ ସେହି ଜମିରେ ଗୋଟେ ଘର ତିଆରି କରିଛନ୍ତି”।

ସୁରତ ଲାଲ ଜମିଦାରଙ୍କୁ ଖୋଜିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପାଇନଥିଲେ। ସେଠାରେ କେବଳ ଜଣେ ମାଲିକ ନଥିଲେ, ବରଂ ଏକାଧିକ ମାଲିକ ଥିଲେ। ସେ କେବଳ ଚୌକିଦାରଙ୍କ ସହ କାରବାର କରୁଥିବାରୁ ସଠିକ୍ ସଂଖ୍ୟା ବିଷୟରେ ତାଙ୍କର ଧାରଣା ନାହିଁ। ସେ କହନ୍ତି ‘‘ଜମିନ୍‌ଦାର୍‌ ନେ ଚୌକିଦାର ରଖା ହେ, ଜୋ ଲାଠି ଲେକର ଘୁମତା ହେ। ଓ୍ୱ ଦେଖତା ରହତା ହେ କି କବ୍ ଫସଲ୍ କଟା [ଜମିଦାର ଜଣେ ଚୌକିଦାର ନିଯୁକ୍ତ କରିଛନ୍ତି ଯିଏ କି ଲାଠି ଧରି ସବୁଆଡ଼େ ବୁଲୁଛି, ତୁମେ କେତେବେଳେ ଫସଲ ଅମଳ କରୁଛ ତାହା ସେ ଜାଣୁଛି]। ଏପରିକି କାହା ପାଖରେ କେତେ ଶସ୍ୟ ଅଛି ତାହା ମଧ୍ୟ ସେ ଜାଣିପାରେ ଏବଂ ସେଥିରୁ ଅଧା ନେଇଯିବ।’’

ମୁର୍ମୁଙ୍କ ପାଖରେ ଏବେ ମାତ୍ର ୨ଏକର ଜମି ବାକି ଅଛି କିନ୍ତୁ ସେ ଭୟ କରୁଛନ୍ତି ଯେ ଏହି ଜମି ମଧ୍ୟ ବିକ୍ରି ହୋଇଯିବ, ଏବଂ ସେ ଭୂମିହୀନ ହୋଇଯିବେ। ଏ ନେଇ ସେ ବହୁବାର ଭୂ-ସଂସ୍କାର ଜିଲ୍ଲାପାଳଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟକୁ ଆସୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଉତ୍ତର ମିଳୁନାହିଁ। ସେ କହନ୍ତି ଯେ ଶେଷ ଥର “ଜଣେ କଳା କୋଟ୍ ପିନ୍ଧା ଅଧିକାରୀ ମୋତେ ପଚାରିଥିଲେ, ଖତିଆନ [ଜମିଜମା ରେକର୍ଡ ଦଲିଲ୍]ରେ କାହା ନାମ ରହିଛି। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ କହିଥିଲି ଯେ ଏଥିରେ ମୋ ବାପାଙ୍କ ନାମ ରହିଛି ଯିଏ ବର୍ତ୍ତମାନ ଜୀବିତ ନାହାନ୍ତି। ଲୋକଟି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ କହିଲା ଯେ ଯେତେବେଳେ ମୋ ବାପା ଜୀବିତ ନାହାନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ଜମି ଉପରେ କୌଣସି ଦାବି କରିପାରିବି ନାହିଁ। ମୁଁ ରାଗି ଯାଇଥିଲି। ମୁଁ ସେ ଅଧିକାରୀଙ୍କୁ କହିଲି, ଯଦି ମୋ ବାପା ମରିଗଲେ, ତେବେ ସେ ଜମିଦାର ବି ମରିଗଲେ। ଜମି ସେମାନଙ୍କର ବି ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲି ଯେ ସେ କାହିଁକି ଜମିକୁ ଅନାବାଦ ବିହାର ସରକାର [ସରକାରୀ ସମ୍ପତ୍ତି ଭାବରେ ମାନ୍ୟ ହେଉଥିବା ଦାବିଦାର ବିହୀନ ଭୂମି] ଭାବେ ଲେଖି ଦେଉନାହାନ୍ତି।”

ରାଜ୍ୟରେ ଥିବା ଆଦିବାସୀ ପରିଷଦର ସଭାପତି ବିଜୟ ଓରାଓଁ କହନ୍ତି, “ଆଦିବାସୀଙ୍କ ଅଜାଣତରେ ମାଲିକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସିକମି ଜମି (ଭାଗଚାଷୀଙ୍କୁ ଲିଜ୍‌ରେ ମିଳିଥିବା) ବିକ୍ରି କରିବା ଘଟଣା ବିହାରରେ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ। କିନ୍ତୁ ଯଦି ଜଣେ ସିକମିଦାର (ଚାଷୀ) ମରିଯାଆନ୍ତି, ଏହି ଚୁକ୍ତି ସରିଯାଏ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଏହି ଜମିର ଜଣେ ସିକମିଦାର ଭାବେ ଦାବି କରିପାରିବେ ଏବଂ ଏହି ଜମି ଦାବି କରିପାରିବେ।

ସମାଜବିଜ୍ଞାନୀ ତଥା ଲେଖକ ତେଜକର ଝା କହନ୍ତି ଯେ ଏହି ଜମିର ମାଲିକାନା ପାଇଁ ସାନ୍ତାଳମାନଙ୍କର ଆଇନଗତ ଅଧିକାର ରହିଛି। ‘‘ଯଦି କେହି ସେମାନଙ୍କ ଜମିର ମାଲିକାନା ଦାବି କରୁଛି ଏବଂ ଏହାକୁ ବିକ୍ରି କରୁଛି, ତେବେତାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବେଆଇନ। ସାନ୍ତାଳମାନେ ଯେଉଁ ଜମି ଚାଷ କରୁଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ସେଥିପ୍ରତି ଅଧିକାର ରହିଛି ଏବଂ ଯଦି ସେମାନେ ଅଦାଲତକୁ ଯାଆନ୍ତି ତେବେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ସେମାନଙ୍କ ସପକ୍ଷରେ ହେବ।”

କିନ୍ତୁ ବିଜୟ ଓରାଓଁଙ୍କ ମତରେ ଏହା ଆହୁରି ସରଳ। “ଆଦିବାସୀଙ୍କୁ ମାଲିକାନା ପାଇଁ ସ୍ଥାନୀୟ ସର୍କଲ ଅଫିସରଙ୍କ ନିକଟରେ ଆବେଦନ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ, ଯିଏ ଏହାକୁ ଭୂମି ରେକର୍ଡ ସର୍ବେକ୍ଷଣ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାଳୟକୁ ପଠାଇବେ, ଯାହା ସେମାନଙ୍କୁ ମାଲିକାନା ଅଧିକାର ପ୍ରଦାନ କରିବ।’’ ସେ କହନ୍ତି, ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ସହଜ କିନ୍ତୁ ଅଧିକାରୀମାନେ କେବେ ଧ୍ୟାନ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ।

ସୁରତ ଲାଲଙ୍କ ୦.୬୨୫ଏକର ଜମିକୁ ଜମିଦାର ଗୋପନରେ ବିକ୍ରି କରିଦେଇଛନ୍ତି। ଆଉ ବଳକା ଜମିରେ ସେ ଯାହା ଫସଲ କରନ୍ତି, ପୂର୍ବଜଙ୍କ ଚୁକ୍ତି ଅନୁସାରେ ସେଥିରୁ ସେ ଜମିଦାରଙ୍କୁ ଅଧା ଦେବା ଜାରି ରଖିଛି। “ଆମେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଧାନ, ମକା ଓ ପନିପରିବା ଚାଷ କରିଥାଉ। ଚାଷ କରିବା ବହୁତ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ କାମ ଏବଂ ବ୍ୟୟବହୁଳ ହୋଇଥାଏ। ଗୋଟିଏ କଠା [୦.୦୩୧୨୫ ଏକର] ଜମା ଚାଷରେ ଆମର ଲଗାଣ ଖର୍ଚ୍ଚ ୧୫୦୦ ଟଙ୍କା। ଆମେ ସବୁ କାମ କରିବା ପରେ, ଜମିଦାର ଅମଳର ଅଧା ନେଇଯାଏ,” ବୋଲି ସେ କହନ୍ତି।

ସେ କହିଛନ୍ତି, ଆମର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜମି ହଡ଼ପ ହୋଇଯିବ ବୋଲି ଆମେ ଚିନ୍ତାରେ ଅଛୁ। ଯଦି ଜମାବନ୍ଦୀ [ଜମିଜମା ରେକର୍ଡ] ଠିକ୍‌ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ସରକାର ଆମକୁ ଭଡ଼ା ରସିଦ ଦେବା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି, ତେବେ ଆମେ ଆଶ୍ୱସ୍ତ ହେବୁ,” ବୋଲି ସେ କହିଛନ୍ତି।

ଏ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ୨୦ଓ ୨୭ ବର୍ଷର ପିଲାମାନେ ତାମିଲନାଡ଼ୁର ଏକ କାରଖାନାରେ କାମ କରିବାକୁ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି। ସେ ମଧ୍ୟ ପଡ଼ୋଶୀ ଜିଲ୍ଲାମାନଙ୍କରେ ଇଟାଭାଟିରେ କାମ କରିବା ପାଇଁ ଏବଂ କେବେ କେବେ ପଞ୍ଜାବ ଓ ଦିଲ୍ଲୀର ଦୂରଦୂରାନ୍ତକୁ କାମ କରିବାକୁ ଚାଲିଯାଉଥିବା ବେଳେ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଅଞ୍ଜୁଳା ଦେବୀ ଘର ସମ୍ଭାଳନ୍ତି। ‘‘ଯଦି ଆମେ ଆମର କୃଷିଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟର ଅଧା ସେମାନଙ୍କୁ ଦେବୁ ତେବେ ପରିବାର କିପରି ବଞ୍ଚିବ?” ସୁରତ ଲାଲ ପଚାରନ୍ତି।

ଏହି ବିଷୟ ସମ୍ବାଦଦାତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତକ୍ଷଶିଳା ଫେଲୋସିପ୍ ୨୦୨୫ ଅଧିନରେ ପ୍ରକାଶିତ।

ଅନୁବାଦ: ଓଡ଼ିଶାଲାଇଭ୍‍