গ্ৰাম্য নাৰীৰ স্বকীয় পৰিচয়, সংগ্ৰাম, সাফল্য আৰু সেন্দুৰীয়া বাট

তিনিছটা শিল আৰু এখন কাঠৰ তক্তা ইটোৰ ওপৰত সিটো পাৰি লৈ ওখ কৰি ক্ষীণকায় দেহটোৰে তেওঁ ভাৰসাম্য ৰাখি কষ্টৰে থিয় হৈছে। শিলকেইছটা অসমান। ওপৰত কাঠছটা দি লোৱাৰ বাবেহে উপৰিভাগ সমান হৈছে। তাতেই মহাৰাষ্ট্ৰৰ য়াভাতমল জিলাৰ এখন দুৰ্গম গাঁৱৰ সেই মহিলাগৰাকীয়ে থিয় দি আছিল। টেংকৰ পাইপৰ পৰা নিগৰি অহা পানী যিমান পাৰি কলহত ভৰাবলৈ তেওঁ চেষ্টা কৰিছিল। অসীম ধৈৰ্য আৰু অদ্ভুত দক্ষতাৰে তেওঁ এটা কলহ নিজৰ মূৰৰ ওপৰত ধৰি ৰাখিছিল। প্ৰথমটো কলহত পানী ভৰ্তি হোৱাৰ লগে লগে তেওঁ সেই পানীখিনি ততালিকে মাটিত থোৱা আন এটা ডাঙৰ কলহত ঢালিলে। চাওতে চাওতে দুয়োটা পাত্ৰতে পানী ভৰি পৰিল আৰু তেওঁ ঘৰমুৱা হ’ল। তাৰপিছত কঢ়িয়াই অনা পানীখিনি ঘৰত থৈয়েই পুনৰ পানী আনিবলৈ ওলাই আহিল। এনেদৰে প্ৰতিবাৰে প্ৰায় আধা কিলোমিটাৰ বাট খোজ কাঢ়ি গৈ ১৫-২০ লিটাৰ পানী দুটা কলহত ভৰাই আনিছিল।

একে ৰাজ্যৰে অমৰাৱতী জিলাত সাৰদা বদ্রে আৰু তেওঁৰ ছোৱালীজনীয়েও ভালেকেইবছৰ নিজৰ ঘৰৰ ওচৰৰ কমলা টেঙাৰ গছবোৰত পানী দিবলৈ এনেকৈয়ে কষ্ট কৰি আহিছে। তেওঁলোকৰ ঘৰৰ পৰা পানীৰ সুবিধা মাত্ৰ ৩০০ মিটাৰ দূৰত আছে, যিটো গ্ৰামাঞ্চল হিচাপত চাবলৈ গ’লে একেবাৰে ওচৰতে বুলিয়ে ক’ব পাৰি। কিন্তু কথাটো হৈছে - “ইমানবোৰ গছৰ বাবে ২১৪ টা ডাঙৰ আকাৰৰ কলহভৰ্তি পানীৰ প্ৰয়োজন।” মানে সেইখিনিৰ বাবে তেওঁলোকৰ অহা-যোৱা মিলাই মুঠ ৪২৮ বাৰ। তাৰে আধা সময় তেওঁলোকৰ মূৰত থাকিব পানীৰে ভৰা গধুৰ কলহ। হিচাপ কৰি চালে দেখা যায় যে তিনিগৰাকী মহিলাৰ প্ৰতিগৰাকীয়েই সৰ্বমুঠ ৪০ কিলোমিটাৰতকৈও অধিক পথ খোজ কাঢ়িব লগা হয়। “আধাখিনি গছত সোমবাৰে পানী দিয়া হয় আৰু বাকী আধাখিনিত বৃহস্পতিবাৰে।” এইখিনি কাম শেষ হ’লেই যে তেওঁলোক আজৰি হ’ব, এনে নহয়। সপ্তাহৰ বাকী দিনকেইটাত আকৌ পথাৰত কাম আছেই। এপ্ৰিল-মে’ মাহৰ প্ৰখৰ ৰ’দত, য’তনেকি উত্তাপ কেতিয়াবা ৪৫° চেলচিয়াছ (১১৩° ফাৰেনহাইট) স্পৰ্শ কৰে - তেনে এক পৰিৱেশতো তেওঁলোক থমকি নৰয়।

এইবোৰ অৱশ্যে কিছুদিন আগৰ কথা। আজিকালি গাঁওবোৰত পানীৰ সংকট তীব্ৰতৰ হৈ পৰিছে। পানীৰ পুৰণি উৎসবোৰ ক্ৰমান্বয়ে শুকাই আহিবলৈ ধৰিছে আৰু আনফালে ঔদ্যোগিক খণ্ডত তথা চহৰাঞ্চলত আগতকৈও অধিক পানী ব্যৱহাৰ হ’বলৈ লৈছে। পৰিস্থিতি যদি এনেকৈয়ে চলি থাকে, তেনেহ’লে ভাৰতৰ গ্ৰামাঞ্চলৰ আন লাখ লাখ মহিলাৰ দৰে সাৰদা আৰু তেওঁৰ কন্যাইও প্ৰতিদিনে আৰু বহু বেছি বাট খোজকাঢ়িবলগীয়া হ’ব। বিশ্বৰ প্ৰতিটো প্ৰান্তৰ অতিশয় দৰিদ্ৰ গ্ৰাম্য মহিলাসকলে যুগ যুগ ধৰি ইয়াকেই কৰি আহিছে।

গ্ৰামাঞ্চলৰ অসংখ্য মহিলাৰ জীৱনৰ প্ৰায় এক-তৃতীয়াংশ সময় ঘাইকৈ তিনিটা প্ৰাত্যহিক কামতেই যায়: পানী অনা, খৰি যোগাৰ কৰা আৰু পশুখাদ্য সংগ্ৰহ কৰা। ইমানেই নহয় - আন বহু কাম তেওঁলোকে কৰিবলগীয়া হয়। এই মহিলাসকলৰ শ্ৰমৰ ওপৰতেই গ্ৰাম্য পৰিয়ালৰ অৰ্থনৈতিক ভেঁটি গঢ় লৈ উঠিছে।

এয়া মাত্ৰ কেইমাহমান আগৰ কথা। কেৰালাৰ আটাইতকৈ দুৰ্গম অঞ্চল এড়ামালাকুড়িৰ ৬০ গৰাকী মহিলাই নিজ গাঁৱত বিদ্যুৎ যোগান ধৰিবলৈ দলবদ্ধ হৈ এশৰো অধিক সৌৰফলক কঢ়িয়াই আনিছিল। প্ৰায় ১৮ কিলোমিটাৰ পাহাৰ, জংগল আৰু বনৰীয়া হাতীৰ উপদ্ৰৱ থকা পথ অতিক্ৰম কৰি মুন্নাৰ চহৰৰ ওচৰৰ পেট্টিমুড়ীৰ পৰা মূৰত তুলি ফলকবোৰ কঢ়িয়াই অনাটো একেবাৰে সহজ কথা নাছিল। সেই মহিলাসকলৰ ভিতৰত কেইবাগৰাকীও নিৰক্ষৰ আছিল আৰু আটায়েই আছিল জনজাতীয় সম্প্ৰদায়ৰ। এই মহিলাসকলেই কোনোমতে তেওঁলোকৰ গাঁও পৰিষদৰ নিৰ্বাচিত সদস্যসকলক পতিয়ন নিয়াবলৈ সক্ষম হৈছিল যে গাঁওখনলৈ পোহৰ আহিবলৈ হ’লে সৌৰশক্তিৰ ব্যৱস্থা কৰিবই লাগিব।

সেই সৌৰফলকবোৰৰ একোখনৰ ওজন আছিল প্ৰায় ৯ কেজিৰ ওচৰা-উচৰি। বহু মহিলাই আকৌ তেনে দুখনকৈ সৌৰফলক এবাৰতে একেলগে কঢ়িয়াই আনিছিল! স্বাভাৱিকতে ক্ষীণকায় শৰীৰৰ জনজাতীয় মহিলাসকল, যাৰ নিজৰ ওজন হয়তো খুব বেছি ৪০ কিলোমান হ’ব - দুখনকৈ সৌৰফলকৰ ভৰ তেওঁলোকৰ কোনো কোনোজনৰ ওজনৰ প্ৰায় আধামানেই হ’বগৈ চাগে।

যোৱা দুটা দশকত ভাৰতৰ গ্ৰামাঞ্চলত এই আমূল আৰু বহু সময়ত নিষ্ঠুৰ পৰিৱৰ্তনৰ চাপো কেৱল এই মহিলাসকলেই সহ্য কৰিবলগীয়া হৈছে। লাখ লাখ লোকে গ্ৰামাঞ্চল আৰু কৃষি-কৰ্ম এৰি অন্য ঠাইলৈ কৰ্মৰ সন্ধানত প্ৰব্ৰজিত যোৱাৰ ফলত মহিলাৰ ওপৰত কামৰ বোজা বাঢ়িছে (পুৰুষ-নাৰী উভয় লিংগই গাঁও এৰিছে যদিও প্ৰব্ৰজনৰ ক্ষেত্রত পুৰুষৰ সংখ্যাই অধিক)। মহিলাসকলে এতিয়া কেৱল গাই খীৰোৱা বা হাঁহ-কুকুৰা পালনৰ দৰে সচৰাচৰ কৰি অহা কাম কৰিলেই নহয়, বৰঞ্চ খেতি-বাতিৰ ক্ষেত্রতো আগতকৈ বহুত বেছি কাম কৰিবলৈ বাধ্য হৈছে। নতুনকৈ সৃষ্টি হোৱা এই বৰ্ধিত চাপৰ ফলত তেওঁলোকে পোহনীয়া গৰু-ম’হ চোৱাচিতা কৰিবলৈকো আহৰি নোপোৱা হৈছে।

বিংশ শতিকাৰ নব্বৈৰ দশকলৈকেও খেতি পথাৰত বীজ সিঁচাৰ কামত ৭৬ শতাংশ আৰু কঠিয়া ৰোৱা কামত নিয়োজিত লোকসকলৰ ৯০ শতাংশই আছিল মহিলা। পথাৰৰ পৰা ঘৰলৈ শস্য কঢ়িয়াই অনাৰ কাম কৰাসকলৰ ৮২ শতাংশ, খেতিৰ বাবে মাটি সাজু কৰাসকলৰ ৩২ শতাংশ আৰু দুগ্ধ উৎপাদনকাৰীসকলৰ ৬৯ শতাংশই আছিল মহিলা। তেওঁলোকৰ কামৰ বোজা এতিয়া ইয়াতকৈও বহুখিনি বৃদ্ধি পাইছে।

জৰ্জ মনবিঅ’ৰ ভাষাত, “যদি উদ্যমিতা আৰু কঠোৰ পৰিশ্ৰমেই আপোনাক সম্পত্তিৰ মালিক কৰিব পাৰে, তেন্তে আফ্ৰিকাৰ প্ৰতিগৰাকী মহিলাই আজি কোটিপতি হ’লহেঁতেন।” এই কথা কেৱল আফ্ৰিকাৰ ক্ষেত্রতে নহয়, সমগ্ৰ বিশ্বৰে সকলো গ্ৰাম্য দৰিদ্ৰ মহিলাৰ ক্ষেত্ৰতেই খাটে।

সাফল্যৰ মাইলৰ খুঁটি নে দুৰ্বিষহ বোজা?

ৰাষ্ট্ৰসংঘই ১৫ অক্টোবৰ তাৰিখটো আন্তৰ্জাতিক গ্ৰামীণ নাৰী দিৱস হিচাপে স্বীকৃতি দিছে। ১৭ অক্টোবৰ দিনটো আন্তৰ্জাতিক দৰিদ্ৰতা নিৰ্মূলকৰণ দিৱস হিচাপে পালন কৰা হয়। ২০১৪ বৰ্ষটো ৰাষ্ট্ৰসংঘই আন্তৰ্জাতিক পাৰিবাৰিক কৃষিবৰ্ষ হিচাপেও ঘোষিত। ভাৰতৰ গ্ৰামাঞ্চলৰ লাখ লাখ মহিলাই তেওঁলোকৰ কঠোৰ শ্ৰমেৰে সেই ‘পাৰিবাৰিক কৃষি’ৰ ভেটি ধৰি ৰাখিছে। কিন্তু যেতিয়াই মালিকীস্বত্বৰ কথা আহে, তেতিয়া যেন তেওঁলোক সেই ‘পৰিয়ালৰ’ অংশ নহয়। কৃষিভূমিৰ দলিলত মহিলাৰ নাম কাচিৎহে দেখা যায়। আজিও গ্ৰামাঞ্চলৰ নাৰীৰ এটা বৃহৎ অংশ দৰিদ্ৰচামৰ মাজত অতি-দৰিদ্ৰ হৈ ৰৈছে।

অৱশ্যে এইবোৰ ‘মাইলৰ খুঁটি’ক লৈ সংবাদ মাধ্যমৰ ভ্ৰুক্ষেপকে নাই। কিন্তু ফ’ৰ্বছ এছিয়াৰ অক্টোবৰ সংখ্যাটোৰ বাবে তেওঁলোকৰ উৎসাহৰ অন্ত নাই। কিয়নো সেইটো সংখ্যাত আলোচনীখনে আনুষ্ঠানিকভাৱে ভাৰতৰ ১০০ গৰাকী ধনকুবেৰৰ তালিকা প্ৰকাশ কৰে। তেওঁলোকৰ প্ৰত্যেকেই কম-বেছি পৰিমাণে এশ কোটি আমেৰিকান ডলাৰৰ মালিক। গ্ৰামাঞ্চলৰ দৰিদ্ৰ নাৰীৰ কাহিনীয়ে অৱশ্যে সেই লেমিনেটেড পৃষ্ঠাৰ প্ৰতিবেদনত ঠাই নাপায়।

বলপূৰ্বক উচ্ছেদৰ ফলতো মহিলাসকলেই আটাইতকৈ বেছি ক্ষতিগ্রস্ত হয়। বিংশ শতিকাৰ নব্বৈৰ দশকৰ পৰা গ্ৰাম্য ভাৰতত এনে ঘটনা প্ৰায়ে ঘটি আছে, যাৰ ফলত লাখ লাখ মানুহৰ জীৱন-জীৱিকা সম্পূৰ্ণ উচন হৈ গৈছে। যিমানেই ৰাষ্ট্ৰই চৰকাৰী অথবা ব্যক্তিগত উদ্যোগ আৰু ‘বিশেষ অৰ্থনৈতিক মণ্ডল’ গঢ়াৰ নামত বলপূৰ্বকভাৱে কৃষিভূমি অধিগ্ৰহণ কৰিছে, সিমানেই পানী, খৰি আৰু পশুখাদ্যৰ সন্ধানত মহিলাসকলে আগতকৈও বেছি দূৰ বাট অতিক্ৰম কৰিবলগীয়া হৈছে। নতুন ঠাইত তেওঁলোকক যে মানুহে আদৰি নলয়, সেই কথা নক’লেও চলে। এসময়ত যিসকলে বনজ সম্পদ সংগ্ৰহ কৰি জীৱিকা নিৰ্বাহ কৰিছিল, তেওঁলোকৰ পৰাই বনৰ অধিকাৰ আজুৰি নিয়া হৈছে। ঘৰ-বাৰী আৰু পথাৰ হেৰুওৱা সেইসকলৰ প্ৰায়ভাগৰেই পিছলৈ জীৱিকাৰ সঠিক বিকল্প অভাৱত আলাই-আথানি হৈছে।

পূব ভাৰতৰ ওড়িশা ৰাজ্যৰ গুজ্জৰী মোহান্তিৰ কথা শুনিলে আপুনি জানিব পাৰিব যে আটাইতকৈ সফল কৃষকসকলো উচ্ছেদৰ ভয়ত কেনেকৈ সন্ত্ৰস্ত হৈ থাকে। গুজ্জৰীৰ বয়স ইতিমধ্যে ৭০ বছৰ পাৰ হৈছে। তেওঁ এগৰাকী দক্ষ পাণ খেতিয়ক। কিন্তু তেওঁৰ গাঁওখনে এতিয়া বৃহৎ তীখা উৎপাদনকাৰী সংস্থা পস্ক’ৰ বিৰুদ্ধে যুঁজ দিবলগীয়া হৈছে - যিটো কোম্পানীৰ হাতত ৰাজ্য চৰকাৰে ইতিমধ্যে গুজ্জৰীৰ দৰে আন বহুলোকৰ মাটি হস্তান্তৰ কৰাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দি থৈছে।

“এইবোৰ কোম্পানীত আমি কি কাম পাম?” বৃদ্ধাগৰাকীয়ে প্ৰশ্ন কৰে। “এই কাৰখানাবোৰ মানুহেৰে নহয়, যন্ত্ৰৰে চলে। কম্পিউটাৰ আৰু মোবাইল ফোন অহাৰ পিছত চাকৰি বাঢ়িছে নে কমিছে? আজিকালি আমাৰ ইয়াতে কোনো ডাকোৱাল নাই কিয়? আৰু আনহাতে মোৰ এই পাণৰ বাগানখনলৈ চাওক! ভাবি চাওকচোন, এইবোৰে কিমান মানুহক জীৱিকা নিৰ্বাহ কৰাত সহায় কৰি আছে।”

গ্ৰামাঞ্চলৰ মহিলাসকলৰ দুৰ্দশাৰ খতিয়ান ইয়াতেই শেষ নহয়। ৰাষ্ট্ৰীয় অপৰাধ ৰেকৰ্ড ব্যুৰ’ (এনচিআৰবি)ৰ তথ্য অনুসৰি ১৯৯৫ৰ পৰা ভাৰতত প্ৰায় ৩,০০,০০০ কৃষকে আত্মহত্যা কৰিছে। চৰকাৰী হিচাপ মতে ইয়াৰ বেছিভাগেই পুৰুষ। ফলস্বৰূপে হঠাতে পৰিয়ালৰ সকলো দায়িত্ব মূৰ পাতি লোৱাৰ লগতে বেংক, সুদখোৰ মহাজন আৰু আমোলাতন্ত্ৰৰ সৈতেও অকলশৰে যুঁজিবলগীয়া হয় পৰিয়ালৰ মহিলাসকলে। এয়া এক অসহনীয় মানসিক আৰু শাৰীৰিক চাপ!

আৰু মহিলা কৃষকসকল? তেওঁলোকে জানো আত্মহত্যা নকৰে? আচলতে বাস্তৱ ছবিখন চাবলৈ গ’লে দেখিব যে মহিলা কৃষকৰ আত্মহত্যাৰ ঘটনা প্ৰায়েই নথিবদ্ধ নোহোৱাকৈ থাকি যায়। কিয়নো বেছিভাগ ক্ষেত্ৰতে মহিলাসকলক কৃষক হিচাপে চিনাক্ত কৰা নহয়, কেৱল কৃষকৰ পত্নী হৈয়ে ৰৈ যায়। ইয়াৰ অন্যতম কাৰণ হ’ল সম্পত্তিৰ মালিকীস্বত্ব নথকা। মাটিৰ মালিক হিচাপে দলিলত মহিলাৰ নাম খুব কমেইহে দেখা যায়। (আনকি গ্ৰাম্য ভাৰতত কৃষিৰ বাহিৰে অন্য কামৰ সৈতে জড়িত যুৱতীসকলৰ মাজতো মৃত্যুৰ অন্যতম এটা কাৰণ হ’ল আত্মহত্যা)।

যন্ত্ৰণা আৰু প্ৰহসন!

সমগ্ৰ বিশ্বতে মহিলাই বছৰৰ পিছত বছৰ ধৰি ইমান প্ৰতিকূলতা সহ্য কৰি আহিছে ঠিকেই। কিন্তু আচল প্ৰহসনটো ক’ত জানেনে? খাদ্য সুৰক্ষা, পৰিৱেশ ৰক্ষাৰ যুঁজ, সামাজিক আৰু সংহতিমূলক অৰ্থনীতিৰ উন্নয়নৰ দৰে বহু ডাঙৰ ডাঙৰ সমসাময়িক সংকট সমাধানৰ উপায় দিব পৰা দৃষ্টিভংগী আৰু সম্ভাৱনীয়তাও আছে কেৱল সেই মহিলাসকলৰ মাজতেই।

কিন্তু বাস্তৱত সেয়া হ’বলৈ হ’লে এক গভীৰ আৰু মৌলিক পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰয়োজন আছে। কেৱল বিচ্ছিন্ন কেইটামান মানুহক দেখুৱাবলৈ কৰা কাৰ্যসূচীতে দায়িত্ব সামৰিলে নহ’ব।

বহু মহিলাই আমাক কয় যে কৃষিশ্ৰমিক হোৱাতকৈ স্বাধীনভাৱে খেতি-বাতি কৰাতহে তেওঁলোক অধিক আগ্ৰহী। কাৰণ মহিলাসকলে নিজে শস্য উৎপাদন কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে নিজৰ শ্ৰম আৰু সময়ৰ ওপৰত তেওঁলোকৰ সম্পূৰ্ণ নিয়ন্ত্ৰণ থাকিব। আনকি তেওঁলোকে কেনেকৈ আৰু কি কি উৎপাদন কৰিব, তাৰ ওপৰতো কোনেও নিয়ন্ত্ৰণ ৰাখিব নোৱাৰিব। অৱশ্যে গ্ৰাম্য মহিলাসকলৰ এই আকাংক্ষা বাস্তৱায়িত কৰিবলৈ দুটা বস্তুৰ প্ৰয়োজন।

প্ৰথমেই লাগে এনে এক ব্যৱস্থা, যিয়ে নাৰীৰ সম্পদৰ অধিকাৰ নিশ্চিত কৰিব। অথবা আৰু স্পষ্টকৈ ক’বলৈ গ’লে এনে এক ব্যৱস্থাৰ প্ৰয়োজন যিয়ে মাটিৰ ওপৰত মহিলাৰ অধিকাৰ নিশ্চিত কৰিব। ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ খাদ্য আৰু কৃষি সংস্থাৰ পৰ্যবেক্ষণ অনুসৰি উন্নয়নশীল অঞ্চলবোৰত নাৰীয়ে মাটিৰ মালিক হোৱা, খেতি-বাতিৰ কাম কৰা বা লীজত লোৱা মাটিত প্ৰৱেশাধিকাৰ পোৱাৰ সম্ভাৱনা অতি ক্ষীণ। কাচিৎহে মহিলাৰ নামত মাটি থাকে, তাকো তাৰে বেছিভাগ ক্ষেত্ৰতে সেই মাটি নিম্নমানৰ, নাইবা নিচেই কম পৰিমাণৰ। গৰু-ম’হ আৰু অন্যান্য সম্পদৰ ওপৰত নাৰীৰ অধিকাৰৰ ক্ষেত্ৰতো সমগ্ৰ বিশ্বতে একেই ছবি দেখা যায়।

আৰু দ্বিতীয় যিটো বস্তুৰ প্ৰয়োজন, সেয়া হ’ল এনে এক প্ৰতিষ্ঠানিক গাঁথনি গঢ়ি তোলা, যিয়ে সহযোগিতাৰ মনোভাৱ আৰু সংহতিৰ দৰে নাৰীৰ স্বকীয় মানৱীয় গুণসমূহক কামত লগোৱাত সহায় কৰিব।

এইবোৰ কৰিবলৈ হ’লে কিছুমান গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয়ৰ পুনৰ্বিবেচনাৰো প্ৰয়োজন আছে। বহু দিন ধৰি সমগ্ৰ বিশ্বতে ব্যক্তি-নিৰ্ভৰ ক্ষুদ্ৰঋণ ব্যৱস্থাৰ প্ৰচলন হৈ আহিছে। একে সময়তে দেশ-বিদেশৰ বিভিন্ন উদাহৰণৰ পৰা এইটোও ক্ৰমে স্পষ্ট হৈ পৰিছে যে এই ব্যৱস্থাই নাৰীৰ জীৱনলৈ আচলতে কিমান বিপৰ্যয় কঢ়িয়াই আনিছে। ভাৰতত ইয়াৰ আটাইতকৈ মৰ্মান্তিক উদাহৰণ দেখা গৈছিল অন্ধ্ৰপ্ৰদেশত, য’ত ক্ষুদ্ৰঋণক কেন্দ্ৰ কৰি কেইবাটাও আত্মহত্যাৰ ঘটনা সংঘটিত হোৱাৰ পিছত এই ধৰণৰ একাধিক কাৰ্যসূচী বন্ধ কৰাৰ নিৰ্দেশ দিয়া হয় (একাধিক গৱেষণাত উপ-চাহাৰা আফ্ৰিকা আৰু লেটিন আমেৰিকাত ক্ষুদ্ৰঋণ ব্যৱস্থাৰ সমস্যাবোৰ অধিক প্ৰকট হৈ পৰিছে, য’ত লভ্যাংশ ভোগ কৰিছে কেৱল ৱালষ্ট্ৰীটে)।

এই ব্যৱস্থাৰ জনপ্ৰিয় বিকল্প হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিছে বিভিন্ন আত্মসহায়ক গোটসমূহে। এনে ধৰণৰ গোটবোৰে ক্ষুদ্ৰঋণৰ অন্যতম বিকল্প হিচাপে কাম কৰে। অৱশ্যে আত্মসহায়ক গোটসমূহে পৰিয়াল, সম্প্ৰদায়, কৰ্মক্ষেত্ৰ বা ৰাজনীতিৰ ময়দান আদি যিবোৰ ক্ষেত্ৰত লিংগ বৈষম্য ঘটে, সেইবোৰৰ মাজত সুসংবদ্ধভাৱে সংযোগ স্থাপন কৰিব নোৱাৰে। সেইবাবে বেছিভাগ ক্ষেত্ৰতে এই গোটবোৰ বিচ্ছিন্ন সংগঠন হিচাপেই ৰৈ গৈছে।

অথচ যদি এনে ধৰণৰ সংযোগসমূহ স্থাপন কৰিব পৰা যায়, তেন্তে এক সুন্দৰ পৰিৱৰ্তন ঘটিব পাৰে।

সংহতিয়ে নতুন দিগন্ত মুকলি কৰে

কেৰালাৰ কুদুম্বশ্ৰীৰ কথাই ধৰকচোন। ৪০ লাখ মহিলাৰ এটা সমবায় সমিতি, য’ৰ বেছিভাগ সদস্যই দৰিদ্ৰ সীমাৰেখাৰ তলৰ।

১৯৯৮ চনত কেৰালা চৰকাৰে আৰম্ভ কৰা এই কাৰ্যসূচীৰ লক্ষ্য আছিল প্ৰান্তীয় মহিলাসকলক একত্ৰিত কৰা যাতে তেওঁলোকে একগোট হৈ দৰিদ্ৰতাৰ গাঁথনিগত কাৰণসমূহ চিনাক্ত কৰিব পাৰে। কেৰালাৰ বিখ্যাত জনতাৰ পৰিকল্পন (পিপলচ্ প্লেন)ৰ সমসাময়িক এই কাৰ্যসূচীৰ মূল লক্ষ্য আছিল ৰাষ্ট্ৰ আৰু নাগৰিকৰ মাজৰ থকা প্ৰাচীৰখন ভাঙি পেলোৱা। বিভিন্ন উন্নয়নমূলক পৰিকল্পনাত যাতে সমাজৰ একেবাৰে নিম্নস্তৰত থকা সম্প্ৰদায়সমূহেও অংশগ্ৰহণ কৰিব পাৰে, চৰকাৰে সেই চেষ্টাই কৰিছিল। সেইফালৰ পৰা চাবলৈ গ’লে আৰম্ভণিৰ পৰাই কুদুম্বশ্ৰীত দুটা দিশ ওতঃপ্ৰোতভাৱে জড়িত হৈ আছিল - প্ৰথমটো হৈছে জনসাধাৰণ আৰু দ্বিতীয়টো হৈছে আমোলাতান্ত্ৰিক গাঁথনি। কুদুম্বশ্ৰীৰ পৰিচালনা পৰিষদৰ সভাপতি আছিল স্থানীয় স্বায়ত্ত্বশাসন বিভাগৰ ৰাজ্যিক মন্ত্ৰী। এতিয়াও ৰাজ্যখনৰ প্ৰতিখন জিলাত এটা কৈ কুদুম্বশ্ৰী কাৰ্যালয় আছে আৰু এজনকৈ ক্ষেত্র বিষয়া আছে। এই চৰকাৰী ব্যৱস্থাটোৰ প্ৰধান কাম হ’ল ৰাজ্যজুৰি সমবায়ৰ কাম-কাজত সহায় কৰা - যি সমবায়ত আজি ৪০ লাখ মহিলা অংশীদাৰ আছে। এই মহিলাসকল বিভিন্ন কাম-কাজৰ সৈতে জড়িত থাকে আৰু তাৰ পৰাই তেওঁলোকৰ উপাৰ্জন আহে। লগতে তেওঁলোক সক্ৰিয় নাগৰিক হিচাপেও গঢ়ি উঠিছে আৰু বিভিন্ন ধৰণৰ সামাজিক অন্যায়ৰ মোকাবিলা কৰিবলৈ শিকিছে।

কুদুম্বশ্ৰীৰ সাংগঠনিক গাঁথনিয়ে ইয়াক স্বতন্ত্ৰ কৰি তুলিছে। ই তিনিটা স্তৰৰ পাৰস্পৰিক সমন্বয়ৰ গাঁথনিৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গঢ়ি উঠিছে: প্ৰথমটো হ’ল ‘প্ৰতিৱেশী গোট’ (নেইবাৰহুড গ্ৰুপ চমুকৈ এনএইছজি) য’ত ১০-২০ গৰাকীকৈ মহিলা থাকে। এই গোটসমূহৰ সমন্বয়ত একোখনকৈ আঞ্চলিক উন্নয়ন সমিতি বা এৰিয়া ডেভেলপমেণ্ট ছচাইটি (এডিএছ) গঠন কৰা হয়। আৰু আঞ্চলিক উন্নয়ন সমিতিবোৰ মিলি গঢ়ি উঠে কমিউনিটি ডেভেলপমেণ্ট ছচাইটি (চিডিএছ), যিয়ে পঞ্চায়ত স্তৰত কাম কৰে।

এই কুদুম্বশ্ৰী কাৰ্যসূচীয়ে কেতবোৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ ফলাফল আনিছে। প্ৰথমতে মহিলাসকলৰ মনৰ পৰা বিচ্ছিন্নতাৰ ভাৱ আঁতৰোৱাৰ ক্ষেত্ৰত ই এক সুন্দৰ অনুঘটক হিচাপে প্ৰমাণিত হৈছে।

বিচ্ছিন্নতাই মহিলাসকলৰ ওপৰত আমি যিমানখিনি বুজি পাও, তাতোকৈ বহু বেছি প্ৰভাৱ পেলায়। এই সন্দৰ্ভত ক’ষ্টাৰিকাৰ মহিলা উন্নয়ন নেটৱৰ্কৰ সৈতে মিলি আমি এটা গৱেষণা কৰিছিলোঁ। তাত মধ্য আৰু দক্ষিণ আমেৰিকাৰ মহিলাসকলে বিচ্ছিন্নতাক অন্যতম প্ৰতিকূলতা হিচাপে চিহ্নিত কৰিছিল। এই নেটৱৰ্কৰ মূল মন্ত্ৰ হ’ল, “আমি অকলশৰে যিখিনি পাৰোঁ, একেলগে থাকিলে তাতকৈ বহু বেছি কৰিব পাৰিম,” যিয়ে পুনৰবাৰ পাৰস্পৰিক সংযোগ, সহযোগিতা আৰু সংহতিৰ প্ৰয়োজনীয়তাক আঙুলিয়াই দেখুৱাই দিয়ে।

মহিলাসকলে বিভিন্ন স্তৰত বিচ্ছিন্নতাৰ সন্মুখীন হ’ব পাৰে। কেৱল সেয়াই নহয়, ইয়াৰ এক ব্যাপক অৰ্থনৈতিক প্ৰভাৱো থাকিব পাৰে। সফল ক্ষুদ্ৰ-উদ্যোগ আৰম্ভ কৰাটো অতি কঠিন কাম। তাতে উৎপাদন আৰু বিপণনৰ সকলো দিশ মহিলাই নিজেই পৰিচালনা কৰিবলগীয়া হয়, সেয়াও আকৌ ঘৰুৱা যাৱতীয় দায়িত্ব পালন কৰাৰ লগতে। কিন্তু বিচ্ছিন্নতাই মহিলাৰ আত্মবিশ্বাস হ্ৰাস কৰে। তাৰ বিপৰীতে একে ধৰণৰ সমস্যা থকা আন মহিলাৰ সৈতে মিলি কাম কৰিব পাৰিলে সুন্দৰ ফল পোৱা যায়। এই পাৰস্পৰিক সংযোগস্থাপনে তৃণমূল পৰ্যায়ত থকা উদ্যোগসমূহকো প্ৰসাৰিত হোৱাত সহায় কৰে, যিটো এগৰাকী মহিলাৰ পক্ষে অকলে কৰাটো প্ৰায় অসম্ভৱ আছিল।

কুদুম্বশ্ৰীয়ে একেটা চুবুৰীৰে মহিলাসকলক একগোট কৰি এই কামটো কৰে। এই মহিলাসকলৰ প্ৰায়ভাগৰ বাবে এয়াই নিজৰ ঘৰৰ সীমাৰ বাহিৰৰ প্ৰথম আৰু একমাত্ৰ জগত। তাত তেওঁলোকে নিজৰ দৰেই আৰু বহু মহিলাৰ সৈতে কথা পাতিবলৈ সুযোগ পায়। ক্ৰমে সেই যোগাযোগ চুবুৰীৰ সীমা চেৰাই ৱাৰ্ড আৰু গাঁও স্তৰ পায়গৈ। কুদুম্বশ্ৰীৰ বিভিন্ন পদক্ষেপ, মাহেকীয়া বজাৰ, খাদ্য উৎসৱ আৰু এনে ধৰণৰ বহু কাম-কাজে মহিলাসকলক এনে বহু সুযোগ আনি দিছে, যিবোৰ তেওঁলোকে অন্যথা কেতিয়াও নাপালেহেঁতেন। প্ৰকল্পটোৰ ৱেবছাইটৰ তথ্য অনুসৰি, ‘কেফে কুদুম্বশ্ৰী ফুড ফেষ্ট’ত শেহতীয়াকৈ ৩.২২ কোটি টকাৰ ব্যৱসায় হৈছে; আৰু তেওঁলোকৰ ১,৪৩৪ খন মাহেকীয়া বজাৰৰ পৰা আয় হৈছে ৪.৫১ কোটি টকা।

দ্বিতীয়তে, আয় বৃদ্ধিৰ লগতে সামাজিক ক্ষেত্ৰত এক ব্যাপক প্ৰভাৱ পেলোৱাৰ সম্ভাৱনাও গঢ়ি তুলিছে কুদুম্বশ্ৰীয়ে।

এনেকুৱা নানা সম্ভাৱনাৰ ভিতৰত এটা হ’ল কৃষিসংঘ বা সামূহিক ভিত্তিত কৰা খেতি। এতিয়ালৈ এনে গোটবোৰত ২,০০,০০০-তকৈও অধিক মহিলা সংগঠিত হৈছে আৰু সকলো মিলি প্ৰায় এক লাখ একৰ মাটিত খেতি কৰিছে। ২০০৭ চনতে স্থানীয় পৰ্যায়ত খাদ্য উৎপাদন বৃদ্ধিৰ বাবে কৃষি সংঘ আৰম্ভ হৈছিল। কেৰালাৰ মহিলাসকলে এই পদক্ষেপক আদৰেৰে গ্ৰহণ কৰিছিল। ফলত আজি সমগ্ৰ ৰাজ্যজুৰি মহিলা কৃষকক লৈ গঠিত ৪৭,০০০তকৈও অধিক সমষ্টি আছে। এই সমষ্টিবোৰে পৰিত্যক্ত বা চন পৰি থকা মাটি লীজত লয়, তাক খেতিৰ উপযোগী কৰি তোলে আৰু শস্য উৎপাদন কৰে। তাৰ পিছত তেওঁলোকে উৎপাদিত সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰে, নাইবা নিজে ব্যৱহাৰ কৰে - সকলো নিৰ্ভৰ কৰে সমষ্টিটোৰ সদস্যসকলৰ চাহিদাৰ ওপৰত। অনুপ্ৰেৰণা জগোৱা উদাহৰণো আছে। যেনে পেৰামব্ৰাত কুদুম্বশ্ৰীৰ মহিলাসকলে পঞ্চায়তৰ সৈতে হাতে হাত মিলাই কাম কৰি ২৬ বছৰ ধৰি চন পৰি থকা ১৪০ একৰ মাটি উদ্ধাৰ কৰি পেলাইছে! তাত এতিয়া তেওঁলোকে ধান, শাক-পাচলি আৰু চাগু খেতি কৰে।

ইয়াৰ ফলত কেৰালাৰ কৃষি খণ্ডত মহিলাৰ ভূমিকাত এক আমূল পৰিৱৰ্তন আহিছে। হাজাৰ হাজাৰ কুদুম্বশ্ৰী মহিলাই কম মজুৰিৰ শ্ৰমিক হোৱাৰ বিপৰীতে এতিয়া উৎপাদক হিচাপে কাম কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছে। মহিলাসকলে স্বাধীনভাৱে উৎপাদন কৰিবলৈ লোৱাত তেওঁলোকৰ সময় আৰু শ্ৰমৰ ওপৰত এতিয়া আন কোনেও কৰ্তৃত্ব দেখুৱাব নোৱাৰে। একে সময়তে শস্য, উৎপাদন পদ্ধতি আৰু সৰ্বোপৰি গোটেই উৎপাদন প্ৰক্ৰিয়াটোৰ ওপৰত তেওঁলোকে অধিক নিয়ন্ত্ৰণ লাভ কৰিছে।

এতিয়া প্ৰায় ১,০০,০০০ মহিলাই জৈৱিক খেতি কৰে। আৰু বহুতো মহিলাই জৈৱিক কৃষি আৰম্ভ কৰিব বিচাৰে। এনেদৰে বিকল্প কৃষি পদ্ধতিৰ সৈতে খাপ খুৱাই লৈ পৰিৱেশগত বিপৰ্যয়ৰ বিৰুদ্ধে যুঁজ দিয়াৰ সপোন দেখে কুদুম্বশ্ৰীৰ কৃষকসকলে।

সংগঠিত হৈ থকাৰ অন্য ধৰণৰ প্ৰভাৱো আছে। যেনে, কুদুম্বশ্ৰীৰ মহিলাসকলে ৰাজনীতিতো অংশগ্ৰহণ কৰে। ২০১০ চনত তেওঁলোকৰ মাজৰ ১১,৭৭৩ গৰাকী মহিলাই পঞ্চায়ত নিৰ্বাচনত প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা কৰিছিল। তাৰে ভিতৰত ৫,৪৮৫ গৰাকীয়ে জয়লাভ কৰিছিল।

শেহতীয়াকৈ তেলাংগনাৰ ৱাৰাংগল জিলাত কৃষি শ্ৰমিকসকলৰ এখন ৰাষ্ট্ৰীয় সন্মিলনত ইজনৰ পিছত সিজন বক্তাই এই কথাটো উত্থাপন কৰিছিল যে কৃষি শ্ৰমিকসকল বৰ্তমান যি অৱস্থাত আছে, তেনেদৰে থাকিলে নচলিব। তেওঁলোক কোনো কাৰণতে ভূমিহীন হৈ থকা উচিত নহয়। বৰঞ্চ তেওঁলোক উৎপাদক অথবা মালিকৰ ভূমিকাত থকাটো প্ৰয়োজন। কুদুম্বশ্ৰীৰ মহিলাসকলে কিন্তু এই ক্ষেত্ৰত আগবাঢ়ি আছে। মহিলা কৃষি শ্ৰমিকসকলে অধিক হাৰত উৎপাদনৰ দিশত মনোনিবেশ কৰাৰ ফলত ভূমিহীন শ্ৰমিকৰ সংখ্যাও কমিবলৈ আৰম্ভ কৰিছে।

কিন্তু কিয়? এইবোৰ কৰি তেওঁলোকৰ কি লাভ হ’ব?

সেই এড়ামালাকুড়িৰ কথা মনত আছেনে? য’ৰ আদিবাসী মহিলাসকলে সৌৰশক্তিৰ জৰিয়তে গাঁৱলৈ বিদ্যুৎ আনিছিল? তাত এতিয়া কুদুম্বশ্ৰীৰ ছত্ৰছায়াত ৪০ টা কমিউনিটি ডেভেলপমেণ্ট ছচাইটি (চিডিএছ) গোট আছে। ইয়াৰ ভিতৰত ৩৪ টা গোট কৃষি কার্যত নিয়োজিত। এই গোটসমূহৰ প্ৰতিগৰাকী মহিলাই মুথাভান আদিবাসী। এতিয়া তেওঁলোকৰ প্ৰত্যেকেই নিজক উৎপাদক বুলি গণ্য কৰে। তেওঁলোকে বিচাৰে যে বাকীসকলেও তেওঁলোকক উৎপাদক বুলিয়েই চিনাক্ত কৰক। “আমি কাৰো দাস নহয়,” কোনোবা এখন অতি ভিতৰুৱা গাঁৱৰ সেই মহিলাসকলে আমাক দৃঢ়তাৰে কৈছিল। কৈছিল, “আমি উৎপাদক!” এই ঐতিহাসিক পৰিৱৰ্তনক জানো দগা-পাল্লাৰে জুখিব পাৰি? ব্যক্তি-মানসিকতাৰ এই আমূল পৰিৱৰ্তনে হয়তো চাৰিওফালৰ বৃহৎ পৃথিৱীখনক একে গতিত সলনি কৰিব পৰা নাই, কিন্তু সেই মহিলাসকলৰ নিজা জগতখনক এক মুহূৰ্ততে সলনি কৰি দিছে। সেয়াও জানো কম কথা?

যিবোৰ অপৰিমেয়

সংখ্যা হিচাপত এই নিদৰ্শনসমূহ প্ৰশংসনীয় হ’লেও কুদুম্বশ্ৰীৰ মহিলাসকলৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ সাফল্যবোৰক কেৱল কিলোগ্ৰাম বা একৰৰ দৰে এককেৰে প্ৰকাশ কৰিব নোৱাৰি, আনকি উপাৰ্জন বা উৎপাদনৰ মাপকাঠিৰেও জুখিব নোৱাৰি।

ঘৰৰ চাৰিবেৰৰ ভিতৰত ক্ৰমান্বয়ে সলনি হবলৈ ধৰা সমীকৰণবোৰক জানো কোনোবাই দগা-পাল্লাৰে জুখিব পাৰিব? ইডুক্কি, ৱায়ানাড, ত্ৰিচুৰৰ দৰে বহু জিলাৰ ইটোৰ পিছত সিটো মহিলাৰ দল, যিসকলে স্বাধীনভাৱে উপাৰ্জন কৰিছে, তেওঁলোকে নিজৰ সেই অভিজ্ঞতাৰ কথা আমাৰ সৈতে শ্বেয়াৰ কৰিছে।

দ্বিতীয় পৰ্যায়ৰ সহায়কৰ ভূমিকাৰ পৰা এগৰাকী পূৰ্ণ আৰু স্বাধীন উপাৰ্জনকাৰী হৈ উঠাৰ এই যি অনুভূতি - ইয়াৰ তাৎপৰ্য্য আমি কেনেকৈ জুখিম?

ক্ৰমবৰ্ধমান এই ৰাজনৈতিক সচেতনতাৰ কি সংখ্যাগত মূল্য নিৰ্ধাৰণ কৰিব পাৰি? অথবা অধিক অৰ্থবহ কাম কৰিব পৰাৰ যি সন্তুষ্টি, তাক কোনোবাই জুখি চাব পাৰেনে? মালিকৰ অবিচাৰৰ পৰা আৰম্ভ কৰি কৰ্মক্ষেত্ৰৰ হাৰাশাস্তিৰ দৰে নানা অসহায় অৱস্থাৰ পৰা নাৰীৰ এই আপাত মুক্তি - এইবোৰ জানো কেতিয়াবা তুলাচনীত তুলি জুখিব পৰা সম্ভৱ? কেৱল শ্ৰমিক হৈ থকাৰ পৰিৱৰ্তে এগৰাকী উৎপাদক হৈ ডেউকা মেলিব পৰাৰ এই অনুভূতিক আমি কেনেকৈ জুখিম?

কুদুম্বশ্ৰীয়ে এতিয়ালৈকে কৰা আটাইতকৈ ইতিবাচক কামটো হ’ল সম্ভৱতঃ লিংগভিত্তিক ন্যায়বিচাৰ। টকাৰে ইয়াৰ মূল্য নিৰ্ধাৰণ কৰিব পাৰিনে?

থিলাঞ্জিৰি কমিউনিটি ডেভেলপমেণ্ট ছচাইটিৰ অধ্যক্ষ সুবেইৰাই (৩৬) কোৱাৰ দৰে: “নাৰী-পুৰুষ সমান নেকি? নিশ্চয়কৈ। এয়া কোনো বিতৰ্কৰ বিষয় নহয়, বৰঞ্চ অনুশীলনৰ বিষয়।” সুবেইৰাৰ বৃক্কৰ এক গুৰুতৰ ৰোগ আছে। তেওঁ মাকৰ সৈতে থাকে, যি নিজেও অসুখীয়া মানুহ। কিন্তু সুবেইৰাৰ নেতৃত্ব দিয়াৰ ক্ষমতা অসামান্য। নিজৰ গাঁওখনক প্ৰায় শূন্যৰ পৰা ১০০ শতাংশ আৰ্থিক অন্তৰ্ভুক্তিলৈ লৈ আহিবলৈ সক্ষম হৈছে তেওঁ।

কুদুম্বশ্ৰীৰ বহু মহিলাই এই কথাত উৎসাহিত যে তেওঁলোক অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিকভাৱে সক্ৰিয় হৈ উঠাৰ পিছৰে পৰা তেওঁলোকৰ সন্তানে মাকহঁতক ভিন্ন দৃষ্টিৰে চাবলৈ লৈছে। কেৱল সেয়াই নহয়, ই কম বয়সীয়া ছোৱালীবোৰকো ডাঙৰ সপোন দেখিবলৈ শিকায়। যেনে পায়োলিৰ বাসিন্দা সমীক্ষা দশম শ্ৰেণীৰ ছাত্ৰী। নিজৰ গাঁৱৰ শিশু পঞ্চায়তৰ তাই সভাপতি। মনতে সপোন পুহি ৰখা সমীক্ষাই কয়, “ডাঙৰ হৈ মই সাংবাদিক হ’ব বিচাৰো, আমাৰ সমাজৰ বেয়া দিশবোৰৰ বিষয়ে কথা ক’ব বিচাৰো।”

তথাপিও এতিয়াও বহু নাৰীৰ বাবে এই আন্দোলনত অংশগ্ৰহণ কৰাটো মুঠেই সহজ কাম নহয়। বেছিভাগ ক্ষেত্ৰতে থাকে পৰিয়াল হকা-বাধা আৰু পাৰিপাৰ্শ্বিকতাৰ হেঙাৰ। তথাপিও ইমান বাধা স্বত্বেও নাৰী পিছহুহকি যোৱা নাই। কিন্তু কিবা এক অব্যৰ্থ লক্ষ্যৰ হাবিয়াসত তেওঁলোকে কাম কৰি গৈছে, যি অপৰিমেয়। অন্ততঃ আমাৰ হাতত যিবোৰ মাপকাঠি আছে, সেইবোৰেৰেতো সম্ভৱ নহয়।

কাম চলাই নিয়াৰ বাবে কিমান যে প্ৰত্যাহ্বানৰ সন্মুখীন হৈছিল, সেইবোৰ কথা পাতি থাকোঁতে কুদুম্বশ্ৰীৰ এগৰাকী সদস্যই কৈ পেলালে, “মই এই আন্দোলনত আছো, কিয়নো ই মোৰ যন্ত্ৰণাক মোৰ শক্তিলৈ ৰূপান্তৰিত কৰে।”

কুদুম্বশ্ৰীৰ কৃষি সংঘই প্ৰকৃততে কি কি দিশত সংশোধন আনিছে, তাৰ গুৰুত্ব জানো আমি কেতিয়াবা বহী-কলমেৰে লিখি বুজাব পাৰিম জানো? এষাৰ কথা ক’ব পাৰি যে কৃষি সংঘই খাদ্য উৎপাদনৰ ওপৰত নাৰীৰ নিয়ন্ত্ৰণ আনিছে আৰু এই নিয়ন্ত্ৰণেই খাদ্য সুৰক্ষাৰ মূল চাবিকাঠি।

পৃথিৱীৰ সকলোতে খিলঞ্জীয়া মহিলাসকলে দীৰ্ঘম্যাদী তথা বহনক্ষম উন্নয়নত অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰি আহিছে। সেয়া লাগিলে বাণিজ্যিকৰণ বা ভূমিৰ বাণিজ্যিক উন্নয়ন প্ৰতিৰোধেই হওক অথবা বহনক্ষম কৃষি পদ্ধতিৰ অনুশীলনেই হওক। সংঘবদ্ধ কৃষিয়ে এই ভূমিকাক অধিক শক্তিশালী ভেটি প্ৰদান কৰিছে।

যিখন দেশত ক্ৰমান্বয়ে এজাকৰ পিছত আনজাক খাদ্যশস্য উৎপাদনকাৰী ভূমি অৰ্থকৰী শস্যৰ খেতিৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে, তাত পৰিত্যক্ত মাটিসমূহ উদ্ধাৰ কৰি ধানখেতি কৰাৰ গুৰুত্বক আমি কেনেকৈ বিবেচনা কৰিম?

আৰু কুদুম্বশ্ৰীৰ ‘সেউজ বাহিনী’য়ে ঠিক এই কামটোকে কৰি দেখুৱাইছে।

সংঘ কৃষিৰ নিৰন্তৰ প্ৰচেষ্টাত সেউজ হৈ উঠা পূৰ্বৰ চন পৰা মাটিত এতিয়া পুনৰ পশু-পক্ষীৰ আগমন ঘটিছে। এইবোৰ পৰিৱৰ্তনক আমি কোনখন তুলাচনীত জুখিব পাৰিম?

এনেধৰণৰ পৰিৱৰ্তনৰ সামাজিক, সাংস্কৃতিক আৰু মনস্তাত্ত্বিক তাৎপৰ্য্য কেনেকৈ মূল্যায়ন কৰা সম্ভৱ?

কেৱল বস্তুগত উৎপাদনৰ ফালৰ পৰা নহয়, বৰঞ্চ এই যে মহিলাসকলে নিজৰ গণতান্ত্ৰিক অধিকাৰসমূহ অধিক ভালদৰে বুজিবলৈ আৰু প্ৰয়োগ কৰিবলৈ শিকিছে, মানুহৰ শিকাৰ এই গতিবেগক কোনখন তুলাচনীত জুখিব পৰা যাব? মূলতঃ ক্ষুদ্ৰ পৰিসৰৰ ৰাজনীতি হ’লেও ইয়াৰ এক বৃহৎ প্ৰভাৱ আছে। সমবায়ৰ বহু সদস্যৰে বিভিন্ন ৰাজনৈতিক দলৰ সৈতে সম্পৰ্ক থাকে, কিন্তু সকলোৱে মিলি বৈঠকত বহিলে সেইবোৰে আৰু প্ৰাধান্য নাপায়।

ইমানদিন কেৱল ভূমি সংস্কাৰ আন্দোলনসমূহহে অধিক দূৰ-প্ৰসাৰী হ’ব পাৰিছিল আৰু সেইবোৰৰ ঐতিহাসিক গুৰুত্বও আছিল বহুত বেছি। কিন্তু সেই আন্দোলনবোৰত যিটো উপাদানৰ অভাৱ আছিল, কুদুম্বশ্ৰীৰ মহিলাসকলে সেইটোৱেই লৈ আহিছে - লিংগভিত্তিক ন্যায়বিচাৰ। তেনেহ’লে আমি ইয়াক কেনেকৈ জুখিম? দূৰত্ব বা ওজনৰ এককেৰেতো ইয়াক জুখিব নোৱাৰি! লিংগভিত্তিক ন্যায় আৰু সমষ্টিগত চেতনাৰ এই হেঁপাহক কামত লগাই আমি ‘উন্নয়ন’ আৰু ‘দৰিদ্ৰতা দূৰীকৰণ’ক চোৱাৰ দৃষ্টিভংগী সলনি কৰিব পাৰিমনে? আমাৰ সন্মুখত এয়াই এতিয়া আচল পৰীক্ষা।

এই প্রতিবেদন পোন প্ৰথমবাৰৰ বাবে য়াহু ইণ্ডিয়া অৰিজিনেলছত প্ৰকাশিত।