રોગન જોશ

રોગન કળાના આ અનોખા વારસાના એકમાત્ર જાળવણીકારોને શોધવા માટે, તમારે ગુજરાતના કચ્છ જિલ્લાના નખત્રાણા તાલુકાના અંતરિયાળ ગામ નિરોણા સુધીની મુસાફરી કરવી પડશે.

અહીં 55 વર્ષીય અબ્દુલ ગફુર ખત્રી અને તેમના ભાઈ 36 વર્ષીય સુમેર ખત્રી, ત્રણ સદીઓથી ખત્રી પરિવાર દ્વારા જતન કરવામાં આવેલી પરંપરાને આગળ ધપાવી રહ્યા છે. ગફુરભાઈને તેમની કળા માટે 1997માં અને સુમેરભાઈને 2003માં રાષ્ટ્રીય પુરસ્કારથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા.

રોગન કળા પર પર્શિયન સંસ્કૃતિનો ઘણો ઊંડો પ્રભાવ જોવા મળે છે, અને પર્શિયન શબ્દ ‘રોગન’નો અર્થ થાય છે ‘તેલ આધારિત’. સિંધ પ્રદેશમાંથી ખત્રી સમુદાયના સ્થળાંતર સાથે રોગન કળા કચ્છમાં આવી હતી.

સુમેરભાઈ કહે છે, “છેલ્લાં 300 વર્ષથી આ કળા માત્ર અમારા પરિવાર પૂરતી જ સીમિત રહી છે, અને હવે અમારી આઠમી પેઢી તેમાં જોડાઈ છે.” હાલમાં પરિવારના નવ સભ્યો રોગન આર્ટ બનાવે છે અને તેઓ બધાએ વિવિધ પુરસ્કારો જીત્યા છે. આ પરિવાર અને બે મુખ્ય કલાકારોને મળ્યા પછી તમને સમજાશે કે આ કળા આ કુળ માટે કેટલી મહત્ત્વપૂર્ણ છે; દરેક સભ્ય રોગન કળાને જીવંત રાખવા માટે પૂરા દિલથી સમર્પિત છે.

રંગો અને કલાકૃતિ બનાવવાની રીત બહુ વિશિષ્ટ છે. સૌ પ્રથમ, દિવેલને 12 કલાકથી વધુ સમય માટે ઉકાળવામાં આવે છે. જ્યારે તેને પાણીમાં નાખવામાં આવે છે, ત્યારે તે ઘટ્ટ થઈ જાય છે અને એક ચીકણો પદાર્થ બને છે જેને રોગન કહેવાય છે. પછી આ રોગનને કુદરતી વનસ્પતિજન્ય રંગો સાથે ઘૂંટીને માટીનાં વાસણોમાં ભરી રાખવામાં આવે છે. સુતરાઉ અને રેશમી કાપડ પર રંગોના બારીક તાર ખેંચવા માટે છ ઈંચની ધાતુની સળીનો ઉપયોગ થાય છે. નવાઈની વાત એ છે કે, આ ધાતુની સળી ક્યારેય હાથમાં પકડેલા કાપડને અડતી નથી, કારીગીરી હવામાં જ થાય છે.

શા માટે રોગન કળા હજુ પણ કચ્છની સીમાઓ પૂરતી જ મર્યાદિત છે? અને શું તે બજારના આકરા દબાણ સામે ટકી શકશે?

સુમેરભાઈ કહે છે, “રોગન આજે જે અવરોધનો સામનો કરી રહ્યું છે તેનું કારણ હસ્તકલા ઉદ્યોગનું વ્યાપારીકરણ અને બજારની માંગને પહોંચી વળવા માટે પૂરતા કારીગરોનો અભાવ છે. ઉપરાંત, અમારે હજુ ડિઝાઇનમાં નાવીન્ય અને ઉત્પાદનોમાં વિવિધતા લાવવાનું શીખવું પડશે. રોગન એક એકલવીર જેવું છે, જે ઝાઝા ટેકા વગર ટકી રહ્યું છે અને લોકો સુધી પહોંચવા માટે પોતાના રસ્તા જાતે શોધી રહ્યું છે.”

બજારના વલણને સ્વીકારીને, રોગન ડિઝાઈન હવે માત્ર સાડીઓ અને વોલ હેંગિંગ્સ પર જ નહીં, પરંતુ વધુ વેચાણક્ષમ ઉત્પાદનો જેવાં કે મોબાઈલ કવર, કુશન કવર અને કુર્તા પર પણ બનાવવામાં આવે છે.

2014માં, વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ બરાક ઓબામાને ગફુરભાઈ દ્વારા બનાવેલું સુંદર ‘ટ્રી ઓફ લાઈફ’ પેઇન્ટિંગ ભેટમાં આપ્યું હતું, જેના કારણે આ પરિવાર અને તેમની કળા અચાનક જ વિશ્વભરમાં પ્રચલિત થઈ ગઈ. આજે, નિરોણા ગામ પ્રવાસન નકશા પર સ્થાન પામ્યું છે અને પ્રવાસીઓ અહીં રોગન કળાને નિહાળવા તેમજ ખરીદવા માટે ખાસ આવે છે. પ્રવાસનની મુખ્ય સીઝન દરમિયાન, ખત્રી પરિવાર મહિને 60,000 રૂપિયા સુધીની કમાણી કરી લે છે.

ગફુરભાઈ કહે છે, “વિડંબણા એ છે કે અમને બે રાષ્ટ્રીય પુરસ્કારો અને અન્ય ઘણા રાજ્ય કક્ષાના પુરસ્કારો મળ્યા છે, પરંતુ આઠ પેઢીઓમાં અમને આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ પર રોગન કળા પ્રદર્શિત કરવાની તક ક્યારેય મળી નથી. હું ઈચ્છું છું કે સરકાર અધૂરા સર્વેક્ષણોના આધારે નિર્ણયો લેવાને બદલે તેની સંપૂર્ણ અસરના મૂલ્યાંકન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે. સર્વસમાવેશકમાં વારસાની કળાઓ પર પણ સમાન ધ્યાન આપવાની જરૂર છે.”

આ કળાને પોતાના પરિવાર પૂરતી જ સાચવી રાખવાના પ્રયાસમાં ખત્રીઓએ તેમનું કૌશલ્ય અન્ય સમુદાયોને શીખવ્યું નહોતું. પરિવારમાં પણ રોગન કળા પર હંમેશા પુરુષોનો જ ઈજારો રહ્યો છે, જેમાં સ્ત્રીઓ માત્ર રંગો તૈયાર કરવામાં મદદ કરતી હતી. પરંતુ ગફુરભાઈ હવે આ બધું બદલી રહ્યા છે. આ કળાને ફરી જીવંત કરવાના પ્રયાસરૂપે, પરિવાર હવે ગામની 30 છોકરીઓને તાલીમ આપી રહ્યો છે, અને તેમાંથી ઘણી છોકરીઓ તો મહિનાના 6,000-12,000 રૂપિયા વચ્ચે કમાણી પણ કરવા લાગી છે.

મને કામનું લાઈવ નિદર્શન બતાવતાં સુમેરભાઈ કહે છે, “રોગન એ જ મારા જીવનનું એકમાત્ર ચાલકબળ છે. હું જાણું છું કે મારી પાસે એવું કંઈક છે, જે બીજા કોઈ પાસે નથી અને હું તેને ગુમાવી શકતો નથી. જીવનના તમામ પડકારો વચ્ચે, રોગન દ્વારા મેં જે સન્માન મેળવ્યું છે, મને નથી લાગતું કે બીજા લોકો તેમની એરકન્ડીશન્ડ ઓફિસોમાં બેસીને તે મેળવી શક્યા હોત.”

તેમના શબ્દો તમારા ચહેરા પર સ્મિત લાવી દે છે અને તમને એવો અહેસાસ કરાવે છે કે રોગન કળા સુરક્ષિત હાથોમાં છે.

આ લેખનું એક અલગ સંસ્કરણ સપ્ટેમ્બર 5, 2015ના રોજ લેખકના ફેલોશિપ બ્લોગ પર પ્રકાશિત થયું હતું.

અનુવાદક: કનીઝફાતેમા