विविधतेतून खेळ

सात मुली, सहा गावे, पाच मातृभाषा, दोन खेळ पण खेळण्याची भाषा एकच!

वसंत शाळेच्या निवासी प्राथमिक शाळेच्या मैदानावर रंजन राठवा वय १२ वर्ष, ज्योती भिल ११ वर्ष, शर्मिला धायकी ९ वर्ष, किंजल नायका १० वर्ष आणि निरल राठवा १० वर्ष हे सगळे खेळात मग्न आहेत. ही शाळा गुजरातमधील छोटाउदेपूर जिल्ह्यातील तेजगड येथील आदिवासी गावातील कोरज हिल पायथ्याशी आहे.

अडको दडको दहीं दडुको श्रावण गाजे पिल्लू पांके...

हे गाणं गुजराती भाषेतील बडबड गीत किंवा निरर्थक यमक असणाऱ्या बडबड गीतांच्या एका मोठ्या संग्रहातील आहे, जे सबंध राज्यातली मुले वेगवेगळे खेळ खेळताना म्हणतात. विशेष गमतीची गोष्ट अशी आहे की या बडबड गीतामधील यमक खेळणाऱ्या कुठल्याच मुलाच्या मातृभाषेत नाही. पाच मुली त्यांच्या शाळेपासून ३० ते ५० किलोमीटरच्या परिघात असलेल्या गावांमध्ये राहणाऱ्या त्यांच्या कुटुंबांशी, रथवी, धनकी, डुंगरा भिली, नायकी यासारख्या त्यांच्या आदिवासी भाषांमध्येच बोलतात. परंतु आदिवासी अकादमीच्या या कॅम्पसमध्ये, जिथे त्यांची शाळा आणि वसतिगृहे आहेत, तिथे मात्र मुख्य प्रवाहातील गुजराती भाषा हीच त्यांची संवादाची भाषा बनली आहे.

वसंत शाळा हा शिक्षणातील एक बहुभाषिक प्रयोग जरी असला तरीही तो आदिवासी मुलांना त्यांच्या संस्कृतीपासून व समुदायापासून न तोडता शालेय शिक्षण देण्यासाठी वचनबद्ध आहे. गुजरातमधील वडोदऱ्यापासून सुमारे ९० किलोमीटर अंतरावर असलेल्या या शाळेत मुलांना त्यांच्या स्वतःच्या बोली भाषा वापरण्यास कायम प्रोत्साहितच केले जाते आणि इयत्ता तिसरी (३) पर्यंतचे त्यांचे बहुतेक सर्व शिक्षण स्थानिक घटकांचा संदर्भ घेऊन त्यांच्याशी जोडून घेतलेले असते. गुजरातीचे औपचारिक शिक्षण इयत्ता चौथी (४) मध्येच सुरू केले जाते.

वसंत शाळेमध्ये राहून शिक्षण घेणाऱ्या मुलांचे पालक हे मुख्यत्त्वे गरीब, स्थलांतरित कामगार वर्गातील आहेत, जे वर्षातील बराच काळ उपजीविकेच्या शोधात सतत स्थलांतरित होत असतात. याच कारणामुळे त्यांच्या मुलांसाठी चांगले शिक्षण मिळणे दुरापास्त होते. बहुतेकदा स्थलांतर आणि प्रबळ असलेल्या समाजातील इतर समुदायांशी संवाद यामुळे गुजराती भाषा त्यांच्या संस्कृतीत प्रवेश करू शकली आहे का हे नेमके सांगणं कठीण आहे. किंवा पारंपरिक शिक्षण व्यवस्थेचा भाग होण्यासाठी शेवटी त्यांना यासाठी तयार व्हावेच लागेल या वास्तवामुळे आता ही एक गरज झाली असून त्यांना काही प्रमाणात सहजतेने भाषा शिकणे आणि बोलणे अत्यावश्यक बनवते.

व्हिडिओ : १

"हवे मारो वारो (आता माझी पाळी आहे)" लक्ष्मी तिच्या शेजारी बसलेल्या एलिसाला अगदी हळुवारपणे गुजरातीमध्ये म्हणते. ती त्यांच्यामध्ये बनवलेल्या वाळूच्या एका लांब ढिगाऱ्याखाली लपवण्यासाठी झाडाची एक लहानशी डहाळी घेते. ते त्याच शाळेच्या आवाराच्या दुसऱ्या बाजूला काठियू शोधवानी रमत ('फांदी शोधण्याचा' खेळ) नावाचा एक खेळ खेळत आहेत. कावंत तालुक्यातील अंबाडुंगर गावातली ११ वर्षांची एलिसा भिल घरी भिली बोलते आणि ढोरकुवा गावातली ११ वर्षांची लक्ष्मी नायका नायकी भाषेत बोलते. बहुतेक पारंपरिक खेळांप्रमाणे त्यांच्या खेळासाठी अगदी कमी साधनांची किंवा फार अशी कुठल्याच साधनांची आवश्यकता नसते. या खेळात फक्त थोडी वाळू आणि दोन खेळाडू खेळण्यासाठी दोन खेळाडू एवढेच पुरेसे असते. लांब एका ठिकाणी वाळूचा ढिगारा करायचा आणि एक खेळाडू त्या ढिगाऱ्यात एक लहान लाकडी काठी किंवा झाडाची छोटी डहाळी लपवतो. आणि दुसऱ्याने ती लपवलेली काठी किंवा डहाळी शोधून काढायची. मग पुढल्या डावाला त्याला काठी लपवण्याची संधी मिळते.

व्हिडिओ : २

अनुवाद : जयेश जोशी