अहमदाबादचे भंगारवाले आणि त्यांचे भोग

“माझं नाव तुलसीभाई नारानभाई. पण माझ्याकडे काही काम असलं तर फक्त ‘बच्चनला बोलवा’ एवढंच सांगा. इथे सगळे मला तसंच ओळखतात,” तुलसीभाई सांगतात.

अहमदाबादच्या गुलबाई टेकरा या वस्तीजवळच्या एका फूटपाथवर साठीचे तुलसीभाई आपल्या मुलासोबत, तानुभाईसोबत राहतात. तानुभाईचा जन्म झाला आणि त्यांची पत्नी वारली. “मला माझ्या आजीने मोठं केलं. तिची शंभरी पार झालीये. अजून जिवंत आहे,” तिशीतला तानुभाई सांगतो.

हे बाप-लेक सकाळी नऊ ते रात्री नऊ भंगार गोळा करायचं काम करतात. आणि गोळा झालेलं भंगार शहरातल्या मेमनगर तालुक्यातल्या भंगारवाल्याला विकतात.

मी त्यांना भेटले त्या दिवशी दुपारी दोन वाजल्यापासून ते वेचायला गेले होते. चार किलो प्लास्टिकच्या बाटल्या आणि किलोभर पुठ्ठा त्यांनी गोळा केला होता. त्याचे त्यांना भंगारवाल्याने ११० रुपये दिले. “या वर्षी उन्हाळा लईच तापलाय,” तुलसीभाई सांगतात. “आजारी पडायची वेळ आलीये. गोळा केलेला पुठ्ठा पंख्यासारखा वापरतोय दुपारी.”

वस्त्रपूर, मेमनगर आणि नारानपुरा या भागात भंगार गोळा करता त्यांना पायी पाच किलोमीटर फिरावं लागतं. आणि गेल्या सात वर्षांपासून ते हे काम करतायत. पावसाळ्यात वेचायचं काम फार कठीण होऊन जातं तेव्हा हे दोघं गणपतीच्या मूर्ती तयार करण्याचं काम करतात.

“मी पूर्वी साखळ्या, अंगठ्या तसंच धातूचे आणि मोत्याचे दागिने बनवून विकायचो. पण त्या दुकानाचा मालक दुकान बंद करून गाव सोडून गेला आणि माझं काम गेलं,” तुलसीभाई सांगतात. “पूर्वी मी सगळीकडे तयार माल द्यायला जायचो - गोकुळ, मथुरा, द्वारका. आता मात्र हे [भंगार वेचण्याचं] काम करावं लागतंय,” ते सांगतात.

नारानपुरात राहणाऱ्या कामुबेन वाघेलासुद्धा हेच काम करतात. कधी काळी घरकामगार असलेल्या कामुबेन आजकाल भंगार वेचायला जातात. २०२३ साली त्यांचा मुलगा आणि सून दोघं वारले. आता पाच नातवंडांची सगळी जबाबदारी त्यांच्यावरच आहे.

कामुबेन सकाळ ते संध्याकाळ भंगार वेचतात. फक्त दुपारच्या वेळेत नातवंडांना जेऊ घालायला त्या घरी येतात. त्यांच्या दोघी नाती दृष्टीहीन आहेत. जादाचे चार पैसे मिळावेत म्हणून त्या अधून मधून सफाईची कामंही करतात.

पाच जणांपैकी कुणीच शाळेत जात नाहीत. “त्यांना सोडणार आणि आणणार कोण?” त्या विचारतात. “पालिकेची शाळा लांब आहे. ते काही स्वतःचे स्वतः जाऊ शकत नाहीत.”

कचरा किंवा भंगार गोळा करणाऱ्या लोकांना अनेक प्रकारच्या आरोग्य समस्या जास्त प्रमाणात भेडसावतात. श्वासाचे, पोटाचे आणि त्वचेचे आजार होण्याची, तसंच जखमा आणि प्राणी चावण्याच्या इजांचा धोकाही जास्त असतो. २०२३ साली आलेल्या या अभ्यासानुसार भारतात तब्बल ४० लाख लोक कचरा व्यवस्थापनाच्या या क्षेत्रात काम करतायत.

चाळीस वर्षांच्या रीतारबेन देखील शहरात भंगार वेचण्याचं काम करतात. “कधी कधी तर मला अंघोळसुद्धा करायला मिळत नाही. तुम्हीच सांगा हे असलं काम करणारं कुणी तरी अंघोळीशिवाय झोपू शकतं का? अशा वेळा मला धड झोपही लागत नाही. असं वाटतं अंगावर घाण साचलेली आहे.”

त्या नारानपुरात एका पदपथावर राहतात. ज्या सार्वजनिक न्हाणीघरात त्या अंघोळ करतात तिथे दर वापरासाठी १० रुपये आकारले जातात.

“चार घास मुश्किलीने मिळतात,” असं म्हणत पदराच्या टोकाला बांधलेला वेफर्सचं पाकिट दाखवत त्या सांगतात, “तीन दिवस खाणं मिळालेलं नाहीये. आमच्या साहेबांना समजलं तेव्हा त्यांनी मला हे पाकिट आणून दिलं.”

आपल्या हातावरच्या अनेक दखमा दाखवत त्या म्हणतात, “शेजारपाजारच्या सगळ्यांना माहीत आहे की माझा नवरा मला मारतो. पण ते काहीही करू शकत नाहीत. ते दारू पिऊन येतो आणि हाताला लागेल त्या भांड्याने मला मारतो.”

“पैसे की कमावणार आणि तिचा नवरा ते दारूवर खर्च करून टाकणार. बरोबर आहे का?” शारदाबेन विचारतात. रीतारबेनच्या शेजारी राहणाऱ्या सत्तरीच्या शारदाबेनसुद्धा भंगार गोळा करतात.

“मी दुसरं काही तरी काम मिळालं तर शोधतीये. चांगलं काम कुठे मिळालं ना तर या नवऱ्याला सोडून जाता येईल. अख्खं अहमदाबाद आहे. काही तरी मिळेलच की,” रीतारबेन म्हणतात.

“आम्हाला तर हेच काम करणं भाग आहे,” शारदाबेन म्हणतात. “आम्ही हरिजन आहोत. आम्ही हेच काम करतो.”