અમદાવાદના ફેંક્યું વીણનારા

તેમને બધા લોકો પ્રેમથી ફિલ્મના સુપરસ્ટારના નામથી કેમ બોલાવે છે તે વિષે તુલસીભાઈ કહે છે, “મારું નામ તુલસીભાઈ નારણભાઈ છે, પરંતુ જો તમારે મને શોધવો હોય, તો તમારે કહેવું પડશે ‘બચ્ચનને બોલાવો’. બધા લોકો મને એ નામથી જ ઓળખે છે.”

60 વર્ષીય તુલસીભાઈ તેમના પુત્ર તનુભાઈ સાથે ગુલબાઈ ટેકરા નજીકના ફૂટપાથ પર રહે છે, જે અમદાવાદમાં આવેલી એક ખુલ્લી વસાહત છે. તનુભાઈના જન્મ પછી તરત જ તુલસીભાઈનાં પત્નીનું અવસાન થયું હતું. તનુભાઈ, જે હવે ત્રીસ વર્ષના છે, તે અમને કહે છે, “મારાં દાદીએ મને ઉછેર્યો છે. તેઓ હજી પણ જીવિત છે અને સો વર્ષથી વધુ વયે પહોંચ્યાં છે.”

બાપ-બેટાની આ જોડી સવારે નવ વાગ્યાથી લઈને રાત્રે નવ વાગ્યા સુધી કચરો વીણે છે અને પછી તેને શહેરના મેમનગર વિસ્તારમાં ભંગારવાળાને વેચી દે છે. શહેરના મેમનગર વિસ્તારમાં કચરો વીણનારાઓ કિલોના હિસાબે વેચે છે.

જ્યારે આ પત્રકાર તેમને મળ્યા, ત્યારે તેઓએ બપોરના બે વાગ્યાથી કામ કરીને લગભગ ચાર કિલો પ્લાસ્ટિકની બોટલો અને એક કિલો કાર્ડબોર્ડ ભેગું કર્યું હતું. તેનાથી તેમને ભંગારવાળાઓ પાસેથી 110 રૂપિયા મળ્યા હતા તુલસીભાઈ કહે છે, “આ વખતે ઉનાળો ખૂબ કપરો હતો. અમે બીમાર પડી જતા હતા. દિવસની ગરમીમાં રાહત મેળવવા માટે અમે જે કાર્ડબોર્ડ એકઠાં કર્યાં હતાં તેનો પંખા તરીકે ઉપયોગ કરતા હતા.”

વસ્ત્રાપુર, મેમનગર અને નારણપુરા વચ્ચે દરરોજ લગભગ પાંચ કિલોમીટરનો વિસ્તાર આવરી લઈને, આ પિતા-પુત્રની જોડી સાત વર્ષથી વધુ સમયથી કચરો વીણીને તેને વેચી રહી છે. ચોમાસાના મહિનાઓમાં જ્યારે કચરો વીણવાનું વધુ મુશ્કેલ બની જાય છે, ત્યારે આ જોડી ગણેશ ચતુર્થીના તહેવાર માટે મૂર્તિઓ બનાવે છે, જે આ સિઝન પછી આવે છે.

તુલસીભાઈ કહે છે, “હું પહેલાં ચેન, વીંટીઓ અને ધાતુ અને મોતીના ટુકડાઓ જેવી વસ્તુઓ બનાવવાનું અને વેચવાનું કામ કરતો હતો. દુકાન માલિક શહેર છોડીને જતા રહ્યા પછી, દુકાન બંધ થઈ ગઈ અને મેં મારી નોકરી ગુમાવી દીધી. પહેલાં, હું આ માલ પહોંચાડવા માટે ગોકુળ, મથુરા, દ્વારિકા બધે જતો હતો. હવે મારે આ [કચરો વીણવાનું] કામ કરવું પડે છે.”

નારણપુરામાં રહેતાં 75 વર્ષીય કામુબેન વાઘેલા પણ આ જ કામ કરે છે. એક સમયે ઘરેલું કામદાર તરીકે કામ કરતાં કામુબેન પણ પોતાનાં પાંચ પૌત્ર-પૌત્રીઓનો ઉછેર કરવા માટે કચરો વીણવાના કામ તરફ વળ્યાં છે — તેમના પુત્ર અને પુત્રવધૂનું 2023માં અવસાન થયું હતું.

આ દાદી સવારથી સાંજ સુધી કામ કરે છે, અને બપોરે નાનાં બાળકોને જમાડવા થોડા સમય માટે ઘરે પાછાં ફરે છે, જેમાંથી બે પૌત્રીઓ દૃષ્ટિહીન છે. ક્યારેક તેઓ થોડા વધુ રૂપિયા કમાવવા માટે વધારાનું સફાઈ કામ પણ કરે છે.

બાળકોમાંથી કોઈ શાળાએ જતાં નથી. તેઓ પૂછે છે, “તેમને શાળાએ મૂકવા અને લેવા કોણ જશે? નગરપાલિકાની શાળા ઘણી દૂર છે અને તેઓ એકલાં જઈ શકે તેમ નથી.”

કચરો વીણનારાઓ શ્વસનતંત્ર, જઠરાગ્નિ અને ત્વચારોગ સંબંધી રોગો થવાનું વધુ જોખમ, ચેપ લાગેલા ઘા અને પ્રાણી કરડવા સહિતના સ્વાસ્થ્ય જોખમો માટે સંવેદનશીલ હોય છે. 2023ના એક અભ્યાસ મુજબ, ભારતમાં અંદાજે 40 લાખ કામદારો કચરા વ્યવસ્થાપનના ક્ષેત્રમાં કાર્યરત છે.

40 વર્ષીય રીતરબેન પણ શહેરમાં કચરો એકઠો કરે છે. તેઓ કહે છે, “કેટલાક દિવસોમાં તો હું સ્નાન પણ નથી કરી શકતી. તમે જ કહો – શું કોઈ વ્યક્તિ આવું કામ કરીને સ્નાન કર્યા વિના સૂઈ શકે ખરી? તેવા દિવસોમાં, હું સૂઈ પણ નથી શકતી. મને મારું આખું શરીર ગંદુ લાગે છે.”

તેઓ નારણપુરામાં ફૂટપાથ પર રહે છે. તેઓ ક્યારેક સ્નાન કરવા અને કપડાં ધોવા માટે જે જાહેર બાથરૂમનો ઉપયોગ કરે છે, તેના એક વખતના ઉપયોગના 10 રૂપિયા થાય છે.

પોતાની સાડીમાં બાંધેલી ચિપ્સનું પડીકું ખોલીને તેઓ કહે છે, “હું ખાવા માટે પૂરતા પૈસા પણ ભાગ્યે જ કમાઈ શકું છું. મેં ત્રણ દિવસથી ભોજન કર્યું નથી. મારા સાહેબને ખબર પડી, એટલે તેમણે મને મને ચિપ્સનું આ પડીકું ખરીદી આપ્યું.”

તેઓ તેમના હાથ પર પડેલા ઘણા ઉઝરડાઓ તરફ ઈશારો કરીને કહે છે, “પાડોશમાં બધાં જાણે છે કે મારો પતિ મને મારે છે. પરંતુ તેઓ કંઈ કરી શકતાં નથી. તે દારૂ પીને મને મારે છે, ને વાસણોથી મારે છે.”

રીતરબેનનાં 70 વર્ષીય પાડોશી અને અન્ય કચરો વીણનારાં શારદાબેન કહે છે, “તે પૈસા કમાય છે પણ તેનો પતિ દારૂમાં ખર્ચી નાખે છે. શું આ યોગ્ય છે?”

રીતરબેન કહે છે, “હું બીજું કોઈ કામ શોધી રહી છું કે જે હું કરી શકું. જો મને કંઈક સારું કામ મળી જાય, તો હું મારા પતિથી દૂર જઈ શકું. મારી પાસે આખું અમદાવાદ છે, તો હું કેમ ન જઈ શકું?”

શારદાબેન કહે છે, “પણ અમારે આ કામ કરવું જ પડે છે. અમે હરિજન છીએ, અમે આ જ કામ કરીએ છીએ.”

અનુવાદક: ફૈઝ મોહંમદ