ਪੈਟਰੋਲ ਦੀਆਂ ਵਧੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ, ਘਟਿਆ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ

ਦਿਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਿਕਰੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। Shivpurwa ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੈਂਡਪੰਪ ਤੇ ਖੜੀਆਂ 9-10 ਔਰਤਾਂ ਕੋਲ ਬੱਚੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਰੋਕੀ। ਉਸਨੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, 'ਦੀਦੀ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦੇਖੋ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਬਜ਼ਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਦੁਕਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਐਸੀਆਂ ਸਾੜੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਣਗੀਆਂ। ਜੇ ਪਸੰਦ ਨਾ ਆਏ, ਤਾਂ ਨਾ ਖਰੀਦੋ।'

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬੱਚੂ ਦਿਨ ਭਰ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰੀ ਛੋਟ ਦੇਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: "ਹਾਲਾਂਕਿ ਹਰੇਕ ਸਾੜ੍ਹੀ ਦੀ ਕੀਮਤ 700 ਰੁਪਏ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ 400 ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਦੇਵਾਂਗਾ..."

ਹਰ ਮਹਿਲਾ ਗੱਤਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲਗਭਗ 15-20 ਸਾੜੀਆਂ ਉਲਟ-ਪਲਟ ਕੇ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਸਾੜੀ ਲਈ 150 ਰੁਪਏ ਦੇਵੇਗੀ। ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਕੇ ਬੱਚੂ ਆਪਣਾ ਗੱਤਰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਢੇਰ ਨੂੰ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਦਿਆਂ-ਬੰਨ੍ਹਦਿਆਂ ਬੜਬੜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾੜੀ ਦੀ ਖਰੀਦ ਮੁੱਲ ਹੀ 250 ਰੁਪਏ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਿਲਾ ਜੋ ਅੱਜ ਬੱਚੂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਗ੍ਰਾਹਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਵਾਪਸ ਹੈਂਡਪੰਪ ਦੀ ਓਰ ਮੁੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਹਤਾਸ ਹੋ ਕੇ, ਬੱਚੂ ਆਪਣੀ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਨਾਲ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਅਗਲੇ ਪਿੰਡ ਮਡਵਾ ਵੱਲ ਨਿਕਲ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਥਾਨਕ ਬਘੇਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਝ-ਬੁਝ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਕਦੇ-ਕਦੇ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਖਰੀਦਦੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਸਾਡਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਸਮਾਂ ਸੜੀਆਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਣ, ਤਹ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਗੱਠਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਰਬਾਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।"

ਉਹ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਬਾਅਦ, ਮਡਵਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਹੈਂਡਪੰਪ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਲਈ ਰੁਕਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਮੈਨੂੰ ਘਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਚਾਰ ਘੰਟੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਬੋਹਨੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ [ਦਿਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਿਕਰੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ]। ਅੱਜ ਸਵੇਰੇ ਮੈਂ ਗੱਡੀ ਵਿੱਚ 150 ਰੁਪਏ ਦਾ ਪੈਟਰੋਲ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਮਾ ਸਕਿਆ।"

ਬੱਚੂ ਜੈਸਵਾਲ ਉਸ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਤਕਰੀਬਨ 10 ਵਜੇ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੀਮਾ ਨਾਲ ਲੱਗੇ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸੀਧੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸੀਧੀ ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਆਪਣੇ ਘਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਸਨ। ਉਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਫੇਰੀਵੇਰੇ (ਘੁੰਮ-ਘੁੰਮ ਕੇ ਸਮਾਨ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ) ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਘਰ-ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਸਾਰੀ, ਕੰਬਲ, ਬੈੱਡਸ਼ੀਟ, ਕੁਸ਼ਨ ਕਵਰ, ਚਟਾਈ, ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਜੁੱਤੇ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮਾਨ ਵਾਜਬ ਕੀਮਤਾਂ 'ਤੇ ਵੇਚਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਇਹ ਸਮਾਨ ਥੋਕ ਵਿੱਚ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਟਨੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ਾਰਾਂ ਤੋਂ ਖਰੀਦਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਜ਼ਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਤਕਰੀਬਨ 200 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਾਹਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਆਦਾਤਰ ਔਰਤਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ਾਰਾਂ ਤੱਕ ਅਕਸਰ ਨਹੀਂ ਜਾ ਪਾਉਂਦੀਆਂ।

ਇਹ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਧੀ ਕਸਬੇ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 20 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਦਲਾ ਪਿੰਡ ਦੀ 32 ਸਾਲਾ ਕਿਸਾਨ ਮਧੁ ਮਿਸ਼ਰਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਮੇਰੇ ਲਈ ਫੇਰੀ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਸਾਮਾਨ ਖਰੀਦਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਆਸਾਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਨੂੰ ਖੇਤੀ ਦੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਇੰਨੀ ਛੁੱਟੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਕਿ ਮੈਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਜਾ ਸਕਾਂ। ਮੈਂ ਹਰ ਸਾਲ 3-4 ਸਾੜੀਆਂ ਅਤੇ 4-5 ਬੇਡਸ਼ੀਟ ਖਰੀਦਦੀ ਹਾਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਬੱਚੂ ਮੈਨੂੰ 200 ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਸਾੜੀ ਅਤੇ 100 ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੇਡਸ਼ੀਟ ਦੇਂਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਇੱਕ ਸਾੜੀ ਲਈ 250 ਰੁਪਏ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਤੇ ਬੇਡਸ਼ੀਟ ਲਈ 150 ਰੁਪਏ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੈਸੇ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਇਨਾ ਖਰਚ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ ਹਾਂ।

ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬੱਚੂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਐਸਾ ਕਰਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮਜਬੂਰੀ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਾਰ-ਬਾਰ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਪੈਟਰੋਲ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੇ ਛੋਟੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

29 ਸਤੰਬਰ, 2021 ਨੂੰ ਮਧ੍ਯ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੈਟਰੋਲ ਦੀ ਕੀਮਤ 110 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਲੀਟਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋ ਗਈ। ਉਹੀ, ਸਾਲ 2019 ਦੇ ਸਤੰਬਰ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੀਮਤ 78 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਲੀਟਰ ਸੀ (ਥੋੜ੍ਹੀ ਘਟਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, 3 ਨਵੰਬਰ 2021 ਨੂੰ 120 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਲੀਟਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ)। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਬਚੂ ਘਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ 100 ਰੁਪਏ ਦਾ ਪੈਟਰੋਲ ਭਰਵਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਪੈਟਰੋਲ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਧਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ 150 ਰੁਪਏ ਦਾ ਪੈਟਰੋਲ ਭਰਵਾਉਣ ਲੱਗੇ, ਪਰ ਪੈਟਰੋਲ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਫਿਰ ਵੀ ਘੱਟ ਹੋ ਗਈ; ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਰਨ ਹੁਣ ਉਹ ਆਪਣੇ ਗਠੜੇ ਦੇ ਨਾਲ ਘੱਟ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਗਾ ਪਾਂਦੇ ਹਨ।

ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਦੌੜਦੇ-ਭੱਜਦੇ ਸੇਲਜ਼ਮੈਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਬੱਚੂ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਕਰਜ਼ੇ, ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਲਾਕਡਾਊਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜੀਵਨਯਾਪਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਹੇ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪੈਟਰੋਲ ਦੀਆਂ ਵੱਧਦੀਆਂ ਕ਼ੀਮਤਾਂ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਖੜੀਆਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਾਲੀਆ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਵੱਧ ਰਹੀ ਮਹਿੰਗਾਈ ਅਤੇ ਵਿਕਰੀ ਵਿੱਚ ਘਟਾਅ ਕਾਰਨ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਠੇਲਾ ਵੇਪਾਰੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਕੰਮ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਉਹ ਦਿਹਾੜੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਬੇਰੋਜ਼ਗਾਰ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਉਹ ਲੋਕ, ਵਿਕਰੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੁਵਿਧਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਲਾਇਸੈਂਸ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਰੇਤਾ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। (ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਵੀਡੀਓ ਵਿੱਚ, ਸੀਧੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਟਿਕਟ ਕਲਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਠੇਲਾ ਵੇਪਾਰੀ ਜਗਨਨਾਰਾਇਣ ਜ਼ੈਸਵਾਲ ਮਿਲਦੀ-ਝੁਲਦੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।)

45 ਸਾਲਾ ਬੱਚੂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਫੇਰੀਵਾਲ਼ਿਆਂ ਦਾ ਇਹ ਵਪਾਰ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਚੱਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਤੀਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲਾਹੇਵੰਦਾ ਸੌਦਾ ਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ 1995 ਵਿੱਚ ਕਾਰੋਬਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ,"ਪਹਿਲੇ ਛੇ ਸਾਲ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਪੰਡ ਚੁੱਕੀ ਰੱਖਦਾ," ਉਹ ਚੇਤੇ ਕਰਦੇ ਹਨ,"ਉਦੋਂ ਮੈਂ 50 ਤੋਂ 100 ਰੁਪਏ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਲਗਭਗ 7-8 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੈਦਲ ਤੁਰਦਾ," ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸਾਲ 2001 ਵਿੱਚ, ਬੱਚੂ ਨੇ ਇੱਕ ਸਾਈਕਲ ਖਰੀਦਿਆ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,"ਉਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਹਰ ਦਿਨ ਲਗਭਗ 15-20 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੱਕ ਜਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਤੇ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲ਼ੋਂ ਘੱਟ ਥਕਾਵਟ ਹੁੰਦੀ। 500 ਤੋਂ 700 ਰੁਪਏ ਦਾ ਸਮਾਨ ਵੇਚ ਕੇ ਮੈਂ 100 ਤੋਂ 200 ਰੁਪਏ [ਲਾਭ] ਕਮਾ ਲੈਂਦਾ ਸੀ।"

ਸਾਲ 2015 ਵਿੱਚ, ਬੱਚੂ ਨੇ ਫੇਰੀ ਵਾਲੇ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਦਮ ਚੁੱਕਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਤੋਂ 15 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੈਕੰਡ-ਹੈਂਡ ਹੀਰੋ ਹੌਂਡਾ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਖਰੀਦਿਆ। "ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੈਂ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਨਾਲ਼ 30 ਤੋਂ 40 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੱਕ ਦਾ ਪੈਂਡਾ ਮਾਰਨ ਲੱਗਿਆ ਤੇ 500 ਤੋਂ 700 ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕਮਾਉਣ ਲੱਗਾ।" ਉਹ 50-60 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੇ 9 ਤੋਂ 10 ਪਿੰਡ ਕਵਰ ਕਰ ਲਿਆ ਕਰਦੇ।

ਉਦੋਂ ਤੇ ਹੁਣ, ਬੱਚੂ ਸਿਰਫ਼ ਸਰਦੀ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ (ਨਵੰਬਰ ਤੋਂ ਮਈ ਤੱਕ) ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਮਾਨ ਵੇਚਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ,"ਅਸੀਂ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ [ਜੂਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤੋਂ ਸਤੰਬਰ ਤੱਕ] ਵਿੱਚ ਸਾਮਾਨ ਵੇਚਣ ਲਈ ਚੱਕਰ ਲਾਉਣ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਸਾਡੇ ਗੱਠੜ ਭਿੱਜ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਸਾਮਾਨ ਖਰਾਬ ਹੋਣ ਦਾ ਡਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਇਸ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਕੱਚੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਵੀ ਚਿੱਕੜ ਨਾਲ਼ ਭਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।"

ਗਰਮੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਾਮਾਨ ਵੇਚਣਾ ਉਂਝ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,"ਭਿਆਨਕ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਤਾਪਮਾਨ 45 ਡਿਗਰੀ [ਸੈਲਸੀਅਸ] ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਚਲਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕੰਮ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਅਸੀਂ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਹੋ ਸਕੇ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਕਿ ਮਾਨਸੂਨ ਦੌਰਾਨ ਹੁੰਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਭਰਪਾਈ ਕਰ ਸਕੀਏ।"

ਬੱਚੂ ਨੇ ਬਚਤ ਦੇ ਪੈਸਿਆਂ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਸਹਾਰੇ ਜਿਵੇਂ-ਕਿਵੇਂ ਤਾਲਾਬੰਦੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਗੁਜ਼ਾਰ ਹੀ ਲਿਆ। ਸਿੱਧੀ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 20 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਕੁਬਰੀ ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ਼ 0.5 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਖ਼ਰੀਫ਼ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਝੋਨਾ ਅਤੇ ਰਬੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਬੀਜਦੇ ਹਨ। ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਲਈ, ਉਹ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਆਪਣੇ ਫੇਰੀ ਦੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਛੁੱਟੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,"ਹਰ ਸਾਲ ਲਗਭਗ 300 ਕਿਲੋ ਕਣਕ ਅਤੇ 400 ਕਿਲੋ ਝੋਨੇ [ਆਪਣੇ ਇਸਤੇਮਾਲ ਲਈ] ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਅਸੀਂ ਦਾਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨਾਜ ਬਾਜ਼ਾਰੋਂ ਹੀ ਖਰੀਦਦੇ ਹਾਂ।"

ਮਾਰਚ 2021 ਵਿੱਚ, ਕੋਵਿਡ-19 ਦੀ ਦੂਜੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਚ ਬੱਚੂ ਨੂੰ ਕੋਰੋਨਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ,''ਮੈਂ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਪਿਆ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਇਲਾਜ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 25,000 ਰੁਪਏ ਖਰਚ ਹੋ ਗਏ।''

ਬੱਚੂ ਦੀ 43 ਸਾਲਾ ਪਤਨੀ ਪ੍ਰਮਿਲਾ ਜੈਸਵਾਲ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ,"ਉਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਸਾਡੇ ਕੋਲ਼ ਕਮਾਈ ਦਾ ਕੋਈ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ [ਜੋ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਹਨ] ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਚਾਰ ਗਾਂਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਉਹ ਗਾਂਵਾਂ ਹੁਣ ਹਰ ਰੋਜ਼ 5 ਲੀਟਰ ਦੁੱਧ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਕਾਲੋਨੀ ਵਿੱਚ ਵੇਚ ਕੇ ਹਰ ਮਹੀਨੇ 3,000-4,000 ਰੁਪਏ ਕਮਾ ਲੈਂਦੀ ਹਾਂ।

ਦੁਪਹਿਰ ਸਮੇਂ, ਪ੍ਰਮਿਲਾ ਸਿੱਧੀ ਕਸਬੇ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਚਾਰਾ ਲੈਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਾਮੀਂ ਲਗਭਗ 6 ਵਜੇ, ਜਦੋਂ ਬੱਚੂ ਆਪਣੇ ਫ਼ੇਰੀ ਦੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਗਊਸ਼ਾਲਾ ਦੀ ਸਫਾਈ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਚਾਰਾ ਖਵਾਉਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਲੌਕਡਾਊਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਮਿਲਾ ਸਬਜ਼ੀ ਵੇਚਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ,''ਸਾਲ 2010 ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਸਬਜ਼ੀ ਦੀ ਟੋਕਰੀ ਰੱਖ ਕੇ ਨੇੜਲੀਆਂ ਕਾਲੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਵੇਚਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਹਰ ਦਿਨ, ਮੈਂ ਸਸਤੀ ਸਬਜ਼ੀ ਖ਼ਰੀਦਣ ਲਈ ਤਿੰਨ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੁਰ ਕੇ ਸਬਜ਼ੀ ਮੰਡੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ 100-150 ਰੁਪਏ ਕਮਾ ਲੈਂਦੀ।'' ਫਰਵਰੀ 2020 ਵਿੱਚ, 22 ਸਾਲ ਦੀ ਆਪਣੀ ਛੋਟੀ ਧੀ ਪੂਜਾ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਬਜ਼ੀ ਵੇਚਣ ਦਾ ਕੰਮ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ,''ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸਬਜ਼ੀ ਵੇਚਣ ਜਾਂਦੀ, ਤਦ ਉਹ ਮਗਰੋਂ ਖਾਣਾ ਬਣਾ ਲਿਆ ਕਰਦੀ। ਉਸ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।''

ਪ੍ਰਮਿਲਾ ਅਤੇ ਬੱਚੂ ਦੇ ਹੋਰ ਦੋ ਬੱਚੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਧੀ ਸੰਗੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਪੁਸ਼ਪਰਾਜ ਹੈ। ਸੰਗੀਤਾ ਦੀ ਉਮਰ 26 ਸਾਲ ਹੈ ਅਤੇ 2013 ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ; ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪੁਸ਼ਪਰਾਜ 18 ਸਾਲ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਮਿਲਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ,"ਭਾਵੇਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦੀ ਸਾਡੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਾਵਜੂਦ ਇਹਦੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾਇਆ।" ਪੂਜਾ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਖਰਚੇ ਅਤੇ ਦਾਜ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਕਰਜੇ ਦਾ ਭਾਰ ਵੱਧ ਗਿਆ। ਉਸ ਕਰਜੇ ਵਿੱਚੋਂ 1 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਅਜੇ ਵੀ ਬਾਕੀ ਹਨ। ਉਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ,"ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਮੈਂ ਇੰਨਾ ਕਰਜ਼ਾ ਕਿਵੇਂ ਲਾਹਾਂਗੀ।"

ਪੁਸ਼ਪਰਾਜ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਡੇਅਰੀ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਦਿਨ 150 ਰੁਪਏ ਕਮਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਮਾਈ ਨਾਲ਼ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਾਲਜ ਦੀ ਫੀਸ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,''ਮੈਂ ਇਸ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੋਚਿੰਗ [ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀਆਂ ਪਰਖਾਂ ਲਈ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਲਈ] ਕਲਾਸਾਂ ਲਈ ਪੈਸੇ ਜੋੜ ਸਕਾਂ।'' ਉਹ ਅੱਗੇ ਜੋੜਦੇ ਹਨ,''ਜਦੋਂ ਡੇਅਰੀ 'ਤੇ ਕੋਈ ਗ੍ਰਾਹਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੈ।''

ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪੈਟਰੋਲ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੇ ਲਗਾਤਾਰ ਵਾਧੇ ਕਰਕੇ, ਪਰਿਵਾਰ ਕਈ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬੱਚੂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਲੌਕਡਾਊਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [ਮਾਰਚ 2020 ਵਿੱਚ], ਜਦ ਪੈਟਰੋਲ ਦੀ ਕੀਮਤ ਪ੍ਰਤੀ ਲੀਟਰ ਲਗਭਗ 70-80 ਰੁਪਏ ਸੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਹਰ ਮਹੀਨੇ 7 ਤੋਂ 8 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਕਮਾ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਸਮਾਨ ਦੀ ਕਾਫੀ ਮੰਗ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਕਈ ਗ੍ਰਾਹਕ ਸਾਡਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਤੇ ਸਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਹੀ ਕੱਪੜੇ ਖਰੀਦਦੇ।”

ਬੱਚੂ ਅੱਗੇ ਗੱਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ,"ਹੁਣ ਤੇਲ ਦੀਆਂ ਵਧੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਨਾਲ਼-ਨਾਲ਼ ਸਾਡੇ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਦੇ ਖਰਚੇ ਵੀ ਵੱਧ ਗਏ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ ਸਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ 'ਤੇ ਹੀ ਸਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਮਾਨ ਖਰੀਦਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੇ ਅਸੀਂ ਵਧੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਲਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਉਹ ਸਮਾਨ ਲੈਣ ਤੋਂ ਮਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਸਾਡਾ ਨਫ਼ਾ ਘਟਦਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਮੈਂ ਦਿਹਾੜੀ ਦਾ ਮਸਾਂ ਹੀ 200 ਰੁਪਿਆ ਕਮਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਤੇਲ ਦੀਆਂ ਵਧੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਾਡਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।"

ਇਹ ਸਟੋਰੀ ਤਾਲਾਬੰਦੀ ਦੌਰਾਨ ਰੋਜ਼ੀਰੋਟੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚਲਾਈ 25 ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜਿਹਨੂੰ ਬਿਜਨੈੱਸ ਐਂਡ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਹਾਸਲ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਤਰਜਮਾ: ਕਮਲਜੀਤ ਕੌਰ