माझ्यासारख्यांना देव म्हणून पाहणं लोकांना पटत नाही

नामघरची जमीन मातीच्या दिव्यांनी उजळून निघाली आहे. दिव्यांच्या मंद प्रकाशात मातीचा गंध दरवळतो, आणि येणारे प्रेक्षक त्या मंद प्रकाशात प्रेक्षक बसण्यासाठी आपापल्या जागा निवडतात. गायक आणि वादक रांगेत उभे राहतात. वादक आपल्या छातीवर पारंपरिक असमिया वाद्य ‘खोल’ टेकवतो; तर मोठ्या पितळी झांजांमधून (बोर टाळ) दिव्यांचा उबदार प्रकाश परावर्तित झाल्याचं आपल्याला दिसतं. लोकधून वाजायला सुरुवात होते.

संगीताच्या पटलावर सूत्रधार बोलू लागतो. आजची संध्याकाळ सूत्रधाराची असते. सर्वत्र शांतता पसरते. त्यानंतर प्रकाशाच्या झोतात बिपुल दास पुढे येतो.

आणि आसामच्या पारंपरिक वैष्णवांचं रात्रभर चालणारं ‘भाओना’ नाटकाचं सादरीकरण होतं. ही सुरू नाटकं प्रामुख्याने रामायण आणि महाभारतामधल्या कुठल्यातरी एखाद्या प्रसंगावर आधारित असतात, ज्यात भक्ती आणि नाट्य यांचा अगदी सुंदर मिलाफ दिसून येतो.

या नाटकातली बिपुल दासला सर्वाधिक आवडणारी भूमिका म्हणजे ‘कुंती’ महाभारतातील पांडवांची आई. “गावातले लोक तर मला ‘कुंती’ म्हणतात,” तो सहज हसत सांगतो. केवळ आईनेच पालन पोषण केलेल्या बिपुलला आपली नाळ मातृत्वाशी सहजपणे जोडली गेली आहे असंच वाटतं. “माझ्या आत एक आई आहे, जी मला कुंतीच्या व्यक्तिरेखेशी जोडते,” तो म्हणतो. मग तो नाटकातली त्याची खास आवडती अशी पदं गाऊ लागतो:

लहानपणापासूनच बिपुल भाओनाची सादरीकरणं अगदी मन लावून पहायचा. “खूप पूर्वीपासून आमच्या गावात भाओनाची समृद्ध परंपरा आहे,” तो सांगतो. काचू गावात राहणाऱ्या शेजाऱ्यांनी त्याला अभिनयासाठी प्रोत्साहन दिलं. “त्यांनी माझ्या कलाकौशल्याची दखल घेतली आणि मला पूर्ण पाठिंबा दिला. अभिनय, पोशाख, आवाजातील चढउतार हे सगळं माझ्या गावकऱ्यांनीच मला शिकवलं,” तो अगदी प्रेमाने सांगतो.

वयाच्या पंधराव्या वर्षी त्याने भगव्या आणि पांढऱ्या रंगाची साडी नेसून देवीच्या भूमिकेत पहिल्यांदाच रंगमंचावर पाऊल ठेवलं. ती भूमिका होती ‘सीता हरण’ या नाटकातली, सीतेची.

या प्रसंगाला आता जवळजवळ वीस वर्षं लोटली, पण त्या पहिल्या दिवसाची आठवण झाली की त्याचे डोळे आनंदाने उजळतात: “मला तेंव्हा ते खूप आवडलं होतं. लोकांनी सुद्धा माझ्या अभिनयाचं भरभरून कौतुक केलं होतं.”

हा भाओना कलाकार, आसामच्या लखीमपूर जिल्ह्यातल्या आपल्या घरी पारीच्या पत्रकाराशी संवाद साधतोय. कैवर्त या त्याच्या समाजातली जवळपास सुमारे सत्तर घरं गावातील उच्चवर्णीय लोकांच्या वस्तीपासून काही अंतरावर आहेत. राज्यात त्याच्या समाजाची गणना अनुसूचित जातींमध्ये होते. या कुटुंबांपैकी बहुतांश लोक रोजंदारीवर मजुरी, थोडं शेतीकाम किंवा जोडधंदा म्हणून किरकोळ व्यवसाय यावर आपला उदरनिर्वाह चालवतात.

“माझं [खालच्या जातीतलं] आडनाव पाहून मला अनेकदा भाओना मधून शेवटच्या क्षणी काढून टाकलं गेलंय,” बिपुल खुलासा करतो. “पण खरं सांगायचं तर आमचा समाज सांस्कृतिकदृष्ट्या उलट खूप जास्त समृद्ध आहे आणि त्या लोकांहून तर निश्चितच जास्त,” तो अभिमानाने सांगतो. “आता आम्हाला त्यांनी बोलवावं याची गरज नाही. आम्ही आमचं स्वतःचं नामघर आणि सांस्कृतिक मंच उभारला आहे. आता आम्ही स्वतंत्र आहोत.”

भाओना सादरीकरणातून मिळणारं मानधन साधारण १,००० ते १,५०० रुपयांदरम्यान असतं आणि तेही नेहमी वेळेवर मिळतंच असं नाही; अनेकदा बिपुल काहीही मानधन न घेता देखील सादरीकरण करतो.

रोजगाराच्या मर्यादित संधींमुळे हा दलित कलाकार अनेक भूमिका निभावतो. ३३ वर्षीय बिपुल दिवसा शेतकरी असतो. आपल्या कुटुंबाच्या तीन एकर जमिनीत तो घरच्या वापरापुरता भात आणि मोहरी पिकवतो. संध्याकाळी असमिया विषयात पदव्युत्तर शिक्षण घेतलेला शिक्षक असतो आणि आपल्या परिसरातल्या विद्यार्थ्यांना हिंदी, विज्ञान आणि गणित शिकवतो. तर रात्री लोकर धाग्यांच्या तालबद्ध क्लिकक्लिक आवाजात स्वेटर विणण्याचं काम करतो. “सध्या मी स्वतःसाठी स्वेटर बनवत आहे,” तो बोटांनी धाग्याच्या वर्तुळात नजाकतीने विणकाम करत म्हणतो. “पण लवकरच मी ते विकायलाही सुरुवात करणार आहे.”

पण भाओनाचा हंगाम आला की सगळंच बदलतं. ‘पुह’ ते ‘सोत’ (डिसेंबर ते मार्च) या काळात बिपुल फक्त अणि फक्त एक कलाकार असतो. एक कथाकथनकार आणि एक स्त्री.

भाओना म्हणजे भाव किंवा भावना यांचा सगुण आविष्कार. ही आसामची पारंपरिक वैष्णव धार्मिक रंगभूमी आहे. १५व्या शतकात कवी, संत, समाजसुधारक आणि विद्वान श्रीमंत शंकरदेव यांनी या परंपरेची सुरुवात केली. त्यांच्या शिकवणुकीत मूळतः ब्राह्मणी वर्चस्वाविरुद्धचा आवाज होता. पण काळाच्या ओघात शंकरदेवांच्या वारशातील समानतेचा आत्मा हरवला आणि दलित व आदिवासी समाजाला भाओनापासून दूर ठेवण्यात आलं; आणि आजही ही प्रतिबंध घालण्याची कुप्रथा सुरुच आहे.

ही वगळण्याची, दूर ठेवण्याची प्रथा त्या जागेपासून सुरू होते जिथे भाओना सादर केलं जातं म्हणजेच गावात असलेलं नामघर अर्थातच प्रार्थनागृह. ही जागा पवित्र मानली जाते, जिथे भक्ती आणि नाट्य यांचा संगम होतो. पण नामघर काही केवळ धार्मिक कार्यांसाठीच नाही; तर ती जागा म्हणजे गावकऱ्यांचा सामुदायिक केंद्रबिंदूही आहे. जिथे शिक्षण, समाजकारण, राजकारण, संस्कृती आणि इतर विषयांवर लोकशाही पद्धतीने चर्चा केली जाते. पण विरोधाभास म्हणजे आज त्या नामघराचं कार्यक्षेत्र अगदीच संकुचित झालं आहे.

इतिहासात पाहिलं तर नामघर ही उच्चवर्णीयांची जागा होती, जिथे उपासना आणि नाट्य या दोन्हीही गोष्टींवर तात्कालिक जातिव्यवस्थेचंच नियंत्रण होतं.

प्रार्थनागृहाच्या मातीच्या भिंती, अगरबत्तीच्या धुराने किंचित काळवंडलेल्या आणि अनेक दशकांच्या सादरीकरणांच्या प्रतिध्वनींनी भरलेल्या आहेत. त्या भिंतींवर काळाने भाओनाचा जणू इतिहासच कोरून ठेवला आहे. “भाओना आणि नामघर यांचं एक अतूट असं नातं आहे. नामघरासारख्या पवित्र जागेशिवाय भाओना सादर होत नाही. ते इतरत्र सादर करण्यास परवानगीच नव्हती,” असं जोरहाट जिल्ह्यातले मधुसूदन सांस्कृतिक भाओना मंडळाचे सदस्य कंकन महंत सांगतात. महंत समाज पारंपरिकत्या आसाममधील वैष्णव सत्रांशी (संस्कृतिक केंद्र) निगडित राहिला आहे.

कंकनचं गाव सिपोहा (अधिकृत नाव : बोगर गाव) हे टिटाबोर तालुक्यातलं. इथं गोस्वामी आणि महंतसारख्या उच्चवर्णीय वैष्णवांनी अनेक पिढ्यांपासून भाओनाची परंपरा जपली आहे. स्वतः उच्चवर्णीय असलेले कंकन सांगतात, “भाओना ही नामघराच्या चौकटीतच राहिली पाहिजे आणि आजपर्यंत जसं परंपरेनं होत आलं आहे, तसंच पुरुषांनी स्त्रियांच्या भूमिका करायला हव्यात,” ते हसत हसत सांगतात.

सिपोहा गावावर संध्याकाळचा सोनेरी संधिप्रकाश उतरलाय, आणि दूरवरच्या नामघरातून झांजांचा नाद ऐकू येतो. आत पुरुष कलाकार पारंपरिक पोशाखात आपापल्या भूमिकांचा सराव करत असतात. आणि त्यांचे स्वर ढोलाच्या तालानुरुप उंचावतात. श्रद्धा आणि वंचित टाकण्याच्या या दीर्घ परंपरेला पुढे नेत.

दिगंता तैद हा एक भाओना कलाकार आहे. मिसिंग आदिवासी समाजातील दिगंता पारीला सांगतो की त्याच्या पूर्वजांना भाओनातून वगळण्यात आलं होतं. त्यांना ते पाहण्याची किंवा सादर करण्याचीही परवानगी नव्हती. “मी जेव्हा अभिनय करतो, तेव्हा लोक सतत मला माझी जागा दाखवून देतात,” असं २९ वर्षीय दिगंता सांगतो. आम्ही त्याच्याच घरी आहोत. एका चांग घरात म्हणजे सुभानसिरी नदीच्या काठी बांबूच्या उंच पायऱ्यांवर उभारलेल्या पारंपरिक घरात. इथे तो आपल्या पत्नी, तीन वर्षांची मुलगी आणि आई-वडिलांसह राहतो.

मिसिंग हे आसाममधील मूळ तिबेटो-बर्मन वंशाचे लोक आहेत, जे मुख्यत्वे ब्रह्मपुत्रा नदीच्या सुपीक काठांवर वसलेले आहेत. अधिक वाचा: माजुलीतील मिसिंग लोकांचापारंपरिक पेयनिर्मितीचा प्रवास

दिगंताच्या समाजाने आता स्वतःच्या भाषेत भाओना सादर करायला सुरुवात केली आहे. “आम्हाला सतत बाजूला टाकलं जात होतं, मग आम्हीच आमच्या भाषेत भाओनाची सुरुवात केली,” तो सांगतो. “जर आपणच आपलं स्वतःचं असं काही घडवू शकतोय, तर ते आपल्याला स्वीकारतील याची वाट का पहायची?” दिगंता आपल्या कलाकृतीसाठी कोणतंही मानधन घेत नाही. तो ती विनामूल्य सादर करतो.

दिगंताजवळच्या नामोनी बोरखामुख गावातल्या खासगी शाळेत शिक्षक म्हणून काम करतो. त्याचबरोबर तो शेतकरीही आहे. आपल्या कुटुंबाच्या २० एकर जमिनीत भात आणि मोहरीचं पीक घेतो. मोहरीच्या पिकातून त्यांना दरवर्षी सुमारे एक लाख रुपये उत्पन्न मिळतं.

संध्याकाळी दिगंता भाओनाचा सराव करतो. त्याच्या आसामिया बोलीत त्याच्या मिसिंग नावाच्या मातृभाषेची एक लय आहे. आणि यावरूनच हे वरच्या जातीचे कलाकार त्याला नेहमी टोमणे मारतात, नावं ठेवतात. “ते माझ्या बोलीतल्या उच्चारांवर आणि टोनवर हसतात. म्हणूनच मला नेहमी दुय्यम भूमिका दिल्या जातात,” असंही तो सांगतो.

त्याला भूमिका मिळाली तरी त्या मागे अलिखित असे काही नियम असतात, आजही आहेत. तो रावण होऊ शकतो, असुर होऊ शकतो. पण कधीच कृष्ण किंवा राम नाही होऊ शकत.

“माझ्यासारख्या लोकांना देव बनायची संधीच मिळत नाही,” तो म्हणतो.

सोळाव्या शतकातील आसाममधील सत्रांवर उच्चवर्णीय वैष्णव भिक्षूंचं वर्चस्व होतं. त्यांनीच भाओनाची परंपरा जपली आणि अशा प्रकारे ही धारणा पक्की झाली की देवांच्या भूमिका केवळ जातीने ‘आसामी’ असलेल्यांसाठीच आहेत. आणि ही धारणा इतकी खोलवर रुजली की तीच परंपरा बनली. परिणामी मिसिंग आणि इतर आदिवासी समाज कायमचचे वंचित ठरले, परके ठरले आणि त्यांना बाजूलाच टाकलं गेलं.

आणि जसं आदिवासी समाजाबाबत झालं, तसंच महिलांनाही परंपरेनं भाओनातून पूर्णपणे वगळण्यात आलं.

“ते स्त्रीच्या भूमिका साकारण्यासाठी अशाचमुलांना प्राधान्य देतात, जे दिसायला किंवा वागायला थोडे स्त्रीसदृश किंवा स्त्रियांसारखे (बायकी) असतात,” बिपुल सांगतो. तो स्वतः स्त्री भूमिकांसाठी मागणी असलेला कलाकार असूनही अनेकदा उपहासाचा आणि चेष्टेचा विषय बनला आहे. “त्यांची दुटप्पी वागणूक बघा. रंगमंचावर आम्हाला ‘देवी’ म्हणतात, आणि मंचाबाहेर ‘लेडीज’ किंवा ‘हिजडा’ म्हणून हिणवतात,” तो पुढे सांगतो.

तो सांगतो, “माझ्यासाठी सर्वांत कठीण नाटक म्हणजे ‘दक्ष यज्ञ’.” या भावनिकदृष्ट्या अत्यंत तीव्र नाट्यात तो शिवाची पत्नी म्हणजेच सतीची भूमिका करतो आणि प्रत्येक वेळा ती भूमिका त्याला प्रचंड थकवते. “या भूमिकेत मला रडावं लागतं, ओरडावं लागतं, आणि खूप साऱ्या भावना एकवटून भूमिका सादर करावी लागते. कितीही प्रयत्न केला तरी शेवटी मी पुरुष आहेच. स्त्रीचा आवाज, तिचं भावविश्व प्रकट करणं खूप अवघड जातं. म्हणून मी जवळजवळ महिनाभर सराव करतो,” असं तो सांगतो.

लखीमपूरचे निवृत्त शिक्षक थनेश्वर बोरा सांगतात, “पवित्र नामघरात महिलांनी अभिनय करावा, हा प्रश्नच कधी उद्भवला नाही.” “कारण महिलांना आत जाण्याची परवानगीच नाही आणि त्याचप्रमाणे खालच्या जातीतल्या लोकांनाही नाही,” असं हे स्थानिक वैष्णव इतिहासकार स्पष्ट करतात.

गुवाहाटी विद्यापीठातील महिला अभ्यास विभागाच्या प्राध्यापिका डॉ. पॉली वॉक्वलाइन सांगतात की आसाममधील वैष्णव धर्म हा सदैव पुरुषप्रधान राहिला आहे. “नृत्य असो वा नाटक, सर्व काही पुरुषांनीच केलं. वैष्णव संप्रदायाची सुरुवात मध्ययुगीन काळात ब्राह्मणवादाला प्रत्युत्तर देण्यासाठी झाली, त्या वेळी स्त्रियांची स्थिती अत्यंत खालावलेली होती. पण तीच पितृसत्ताक रचना आजतागायत टिकून आहे.”

आसाममध्ये धार्मिक कार्यक्रम, नृत्य, नाट्य या सगळ्यात पुरुषच कायम पुढे राहिले, आणि स्त्रियांचा सहभाग अत्यल्प राहिला. ही पुरुषप्रधान रचना आजही तशीच अबाधित आहे.

पण भाओना कलाकार कंकन मात्र सांगतो, “आता बदल सुरू झाला आहे. आता भाओना रंगमंचावर आलं आहे, आणि महिलाही सादरीकरण करत आहेत.”

परिश्मिता कलिता ही रंगमंचावर पोहोचलेल्या मोजक्याच स्त्रियांपैकी एक आहे. इंग्रजी साहित्यात पदव्युत्तर शिक्षण घेतलेली, २६ वर्षांची परिश्मिता सध्या सरकारी नोकरीच्या शोधात आहे. ती देसायकाश बामून गावाजवळील गोरख्या डोल या गावात आपल्या घरातल्या रोजच्या कामांमध्येच गुंतलेली असते.

ती एक गमुसा (आसामचं पारंपरिक वस्त्र) नीट दुमडून कपाटात ठेवते आणि स्वयंपाकघरात जाण्याअगोदर हातातलं एक पितळी ताट पुसून ठेवते. अशाच घरगुती कामांमध्ये तिचा दिवस निघून जातो. कधीतरी ती आपल्या कायस्थ समाजात साजरा होणाऱ्या पुढच्या सणाची किंवा लग्नसोहळ्याची वाट पाहत असते, जिथे कदाचित तिला थोडा बाहेर पडण्याची संधी मिळेल.

पहिल्यांदा जेव्हा तिने आपल्या कुटुंबासमोर भाओनात अभिनय करण्याची इच्छा व्यक्त केली, तेव्हा घरच्यांनी विरोधच केला. “मग शेवटी त्यांनी होकार दिला पण काही अटीं-शर्तींसह. स्त्रीने स्त्रीसारखंच दिसावं आणि वागावं. पुरुषांच्या भूमिका साकारणं निषिद्ध आहे,” ती पारीला सांगत होती.

जोरहाट जिल्ह्यात वाढताना, नाटकांतल्या सगळ्या भूमिकांमध्ये पुरुषच का असतात हा प्रश्न तिला कधीच पडला नव्हता. पण २०१७ मध्ये तिने दक्ष यज्ञ या सर्व महिलांनी सादर केलेल्या भाओनाचं सादरीकरण पाहिलं आणि त्यामुळे तिचं मन बदललं. “ते पूर्णपणे नवीनच होतं,” ती सांगते. “असं भाओना मी कधीच पाहिलं नव्हतं. आणि आत कुठेतरी मला तीव्र इच्छा झाली की मी पण त्या मंचावर असावं, त्याचा भाग व्हावं. त्या सादरीकरणाने मला आत्मविश्वास दिला की मीही हे करू शकते.”

आसाममधील दीर्घकाळापासून चालत आलेल्या वैष्णव लोकांनी परंपरेतून लिंगभेद आणि जातिभेदाच्या कठोर चौकटी निर्माण केल्या. कुणी रंगमंचावर असावं आणि कुणी नसावं, हे त्यांनीच ठरवलं. पण बिपुल, दिगंता आणि परिश्मिता सारखे कलाकार आता या चौकटी मोडत आहेत. दलित, आदिवासी आणि महिला कलाकार आता त्या रंगभूमीचा एक हिस्सा होऊ पाहत आहेत, जिथून त्यांना कधीकाळी दूर ठेवण्यात आलं होतं. ते फक्त भूमिका साकारत नाहीत, तर त्या प्रत्येक भूमिकेला नवजीवन देत आहेत. तिथे त्या मंचावर आता त्यांचा वावर आहे. आणि केवळ नाट्यकलेपेक्षा खूप मोठ्या आवश्यक बदलाचा ते भाग बनले आहेत. जिथे जाण्यापासून त्यांना कायमचा मज्जाव होता, त्यांच्यावर विविध मार्गांनी निर्बंध घालण्याचेच प्रयत्न केले गेले त्याच जागेचा ते आता एक भाग बनले आहेत.

बिपुलसाठी रंगमंच ही एकाच वेळी आराधनेची जागा आणि युद्धभूमी असं दोन्हीही आहे. “ही वाट मी एकटाच चालतो,” तो म्हणतो. लोकांच्या टोमण्यांकडे, उपेक्षेकडे किंवा शेवटच्या क्षणी होणाऱ्या नकारांकडे दुर्लक्ष करतो. वेशभूषा तयार आहे, संवादही तोंडपाठ आहेत. जर त्यांनी मला बोलावलं, तर त्यांना एक राणी, एक देवी, एक स्त्री कलाकार नक्कीच मिळेल. नाही बोलावलं, तर घरी परत जाईल, आणि आपली विणकामाची सुई उचलून नवीन स्वेटर विणायला सुरूवात करेल.

“ते माझ्यावर हसतात,” तो सांगतो, “पण तरीही ते माझं नाटक पाहायला मात्र नक्की येतात.”

“आणि म्हणूनच नाटक सुरुच राहतं.”

अनुवाद : जयेश जोशी