‘મારા જેવા લોકો ભગવાન નથી બની શકતા’

‘નામઘર’ (પ્રાર્થનાઘર)નું ભોંયતળિયું માટીના દીવાઓથી શણગારાયેલું છે, જેનો મંદ પ્રકાશ માટીની ભોંય પર પથરાઈને ધીમે ધીમે આવી રહેલા પ્રેક્ષકોને માર્ગ બતાવી રહ્યો છે. ગાયન (ગાયક) અને બાયન (ઢોલકવાદક) હારબંધ ગોઠવાઈ ગયા છે: ઢોલકવાદકે આસામના પરંપરાગત વાજિંત્ર ‘ખોલ’ને પોતાની છાતીસરસું રાખ્યું છે; અને જેવું સંગીતકારોએ સંગીત છેડ્યું કે દીવાઓના હુંફાળા પ્રકાશમાં પિત્તળના મોટા ઝાંઝ (બોર તાલ) ચમકી ઊઠ્યા.

આજ સાંજ માટેના સૂત્રધાર બોલવાનું શરૂ કરે છે. આખા ઓરડામાં સોપો પડી જાય છે. બિપુલ દાસ પ્રકાશમાં પ્રવેશે છે.

અને આખી રાત ચાલનારા ભાઓના — આસામના પરંપરાગત વૈષ્ણવ ધાર્મિક નાટ્યપ્રકાર —ની એક જીવંત છતાં ગંભીર શરૂઆત થાય છે. આ નાટકો મોટે ભાગે રામાયણ અને મહાભારત જેવાં મહાકાવ્યો પર આધારિત હોય છે, અને તેમાં કોઈ એક પ્રસંગનું નાટ્યાત્મક રૂપાંતરણ કરવામાં આવે છે.

બિપુલનું સૌથી પ્રિય પાત્ર મહાભારતમાં પાંડવોની માતા કુંતીનું છે. તેઓ હસીને કહે છે, “ગામમાં લોકો મને કુંતી કહીને જ બોલાવે છે.” એકલ માતા દ્વારા ઉછેર પામેલા બિપુલ કહે છે કે તેઓ માતૃત્વ સાથે એક સહજ લગાવ અનુભવે છે. “હું માનું છું કે મારી અંદર એક માતા છુપાયેલી છે, જે મને કુંતીના પાત્ર સાથે જોડે છે.” અને પછી તેઓ પોતાની પ્રિય પંક્તિઓ ગાવાનું શરૂ કરે છે:

બિપુલે બાળપણમાં ભાઓનાનાં ઘણાં પ્રદર્શનો જોયેલાં છે. તેઓ કહે છે, “મારા ગામમાં ભાઓનાની સંસ્કૃતિ પહેલેથી જ ઊંડે સુધી વણાયેલી હતી,” અને તેમના કાચુ ગાંવના પાડોશીઓએ તેમને અભિનય કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કર્યા. તેઓ ઉમેરે છે, “તેમણે મારી અંદર રહેલી કળાને પારખી લીધી, અને મને ખૂબ જ સાથ આપ્યો. અભિનયથી લઈને વેશભૂષા અને અવાજના આરોહ-અવરોહ સુધીનું બધું મારા ગામના લોકોએ જ મને શીખવ્યું છે.”

15 વર્ષની ઉંમરે પોતાની પહેલી ભૂમિકા માટે – તેમણે કેસરી અને સફેદ રંગની સાડી પહેરી અને ‘સીતા હરણ’ નાટકમાં દેવી સીતાના પાત્રમાં મંચ પર પગ મૂક્યો.

આજે, ભલે લગભગ બે દાયકા વીતી ગયા હોય, પણ જ્યારે તેઓ એ પહેલા દિવસ વિશે વાત કરે છે, ત્યારે તેમની આંખો એ સુખદ યાદથી ચમકી ઊઠે છે: “મને ખૂબ જ મજા આવી હતી. લોકોએ નાટકમાં મારા અભિનયનાં ખૂબ વખાણ કર્યાં હતાં.”

આ ભાઓના કલાકાર આસામના લખીમપુર જિલ્લામાં આવેલા પોતાના ઘરે આ પત્રકાર સાથે વાત કરી રહ્યા છે. તેમના કૈબોર્ત સમુદાયનાં (જે રાજ્યમાં અનુસૂચિત જાતિ તરીકે સૂચિબદ્ધ છે) લગભગ 70 ઘરો પ્રભુત્વ ધરાવતી જાતિઓના વિસ્તારથી થોડા અંતરે આવેલાં છે. તેમના સમુદાયના મોટાભાગના પરિવારો દૈનિક મજૂરી, થોડીઘણી ખેતી અથવા નાનામોટા વ્યવસાયો કરીને ગુજરાન ચલાવે છે.

આ દલિત કલાકારે પારીને જણાવ્યું, “મારી [નીચલી જાતિની] અટકના કારણે, છેલ્લી ઘડીએ મને ઘણા ભાઓનામાંથી કાઢી મૂકવામાં આવ્યો.” બિપુલ ગર્વથી કહે છે, “અમાક તેઉલોકોર નિમન્ત્રોનોર પ્રોયોજોન નાઈ. અમી અમાર નિજસ્વ નામઘોર અરુ સાંગસ્કૃતિક મોંચો ગોરહી તુલીસો. અમી સ્વાધીન. [પણ અમારા લોકો સાંસ્કૃતિક રીતે સમૃદ્ધ છે, તેમના કરતાં પણ વધુ સમૃદ્ધ. અમને એમના આમંત્રણની કોઈ જરૂર નથી. અમે અમારું પોતાનું નામઘર અને સાંસ્કૃતિક મંચ બનાવ્યું છે. અમે સ્વતંત્ર છીએ.]”

ભાઓનાના પ્રદર્શનમાંથી થતી કમાણી 1,000-1,500 રૂપિયાની વચ્ચે હોય છે અને તે પણ દર વખતે સમયસર નથી મળતી; બિપુલ તો ઘણી વાર મફતમાં પણ કામ કરે છે.

કામ ભાગ્યે જ મળતું હોવાથી, આ દલિત કલાકાર ઘણી બધી ભૂમિકાઓ નિભાવે છે. 33 વર્ષીય બિપુલ દિવસે ખેડૂત હોય છે, જેઓ પરિવારની ત્રણ એકર જમીનમાં પોતાના વપરાશ માટે ડાંગર અને વેચાણ માટે સરસવ ઉગાડે છે. સાંજે, આસામી ભાષામાં અનુસ્નાતક થયેલા બિપુલ એક શિક્ષક બની જાય છે. તેઓ પોતાના વિસ્તારની શાળાના વિદ્યાર્થીઓને હિન્દી, વિજ્ઞાન અને ગણિત ભણાવે છે. રાત ઘણી વાર ગૂંથણકામમાં પસાર થાય છે, અને શાંત વાતાવરણમાં ધાતુની સોયો સાથે ઊનના દોરાના ટકરાવનો એક લયબદ્ધ અવાજ ગૂંજતો રહે છે. તેઓ ઊન ગૂંથતાં કહે છે, “અત્યારે તો હું મારા માટે એક સ્વેટર બનાવી રહ્યો છું. પણ હવે મારે તે વેચવાનું પણ શરૂ કરવું છે.”

પણ જેવી ભાઓનાની મોસમ આવે છે, ત્યારે બધું જ બદલાઈ જાય છે. પુહથી લઈને સોટ (ડિસેમ્બરથી માર્ચ) સુધી, બિપુલ એક કલાકાર બની જાય છે. એક વાર્તાકાર. એક સ્ત્રી.

ભાઓના — એટલે કે ભાવ કે સંવેદનાની અભિવ્યક્તિ — આસામનું પરંપરાગત વૈષ્ણવ ધાર્મિક નાટ્ય છે. 15મી સદીમાં કવિ, સંત, સમાજ-સુધારક અને વિદ્વાન શ્રીમંત શંકરદેવ દ્વારા શરૂ કરાયેલી આ પરંપરાના ઉપદેશો મૂળભૂત રીતે બ્રાહ્મણવાદી વર્ચસ્વનો વિરોધ કરતા હતા. જોકે, સમય જતાં શંકરદેવનો આ વારસો પોતાની સમાનતાની ભાવના ગુમાવી બેઠો, અને દલિતો તથા આદિવાસીઓને તેમાંથી બાકાત રાખવામાં આવ્યા, અને આજે પણ રખાય છે.

આ ભેદભાવની શરૂઆત પ્રદર્શનના સ્થળથી જ થાય છે – ગામનું નામઘર (પ્રાર્થનાઘર) એક પવિત્ર સ્થળ માનવામાં આવે છે જ્યાં પ્રાર્થના અને નાટક એકસાથે ભજવાય છે. પરંતુ તેનું કાર્ય માત્ર ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓ પૂરતું મર્યાદિત નથી. તેનો ઉપયોગ સામુદાયિક ભવન તરીકે પણ થાય છે જ્યાં શૈક્ષણિક, રાજકીય, સાંસ્કૃતિક અને અન્ય પ્રવૃત્તિઓ પર લોકતાંત્રિક રીતે ચર્ચા થાય છે. વિડંબણા એ છે કે, હવે તેનું કાર્ય એક સંકુચિત વ્યાખ્યામાં સીમિત થઈ ગયું છે.

ઐતિહાસિક રીતે, નામઘર ઉચ્ચ જાતિના લોકો માટેનું સ્થળ હતું, અને પૂજા તથા નાટક બંનેમાં પ્રવેશ પર જાતિ વ્યવસ્થાનું નિયંત્રણ હતું.

પ્રાર્થનાઘરની માટીની દીવાલો, વર્ષોથી સળગતી અગરબત્તીના ધુમાડાથી સહેજ કાળી પડી ગઈ છે, અને વર્ષોજૂના પ્રદર્શનોના પડઘા સાચવીને બેઠી છે, જે સમયની સાથે દીવાલો પર અંકાઈ ગયા છે. જોરહાટ જિલ્લાના મધુસૂદન સાંસ્કૃતિક ભાઓના મંડળના સભ્ય કંકનમહંત કહે છે, “પ્રદર્શનો પ્રાર્થનાઘર સાથે ખૂબ જ ઊંડાણથી જોડાયેલાં છે. આ એક અતૂટ સંબંધ છે, અને ભાઓના હંમેશાં નામઘરમાં જ થાય છે. બીજે ક્યાંય તેની પરવાનગી નહોતી.” મોહોન્તો સમુદાય પરંપરાગત રીતે આસામના અગ્રણી વૈષ્ણવ સત્રો (સાંસ્કૃતિક કેન્દ્રો) સાથે સંકળાયેલો છે.

કંકનના ગામ, તિતાબોર બ્લોકના સિપોહામાં (જેનું સત્તાવાર નામ બોગારગાંવ છે), ગોસ્વામી અને મોહોન્તો જેવા ઉચ્ચ-જાતિના વૈષ્ણવો લાંબા સમયથી ભાઓનાના સંરક્ષક રહ્યા છે. કંકન, જેઓ પોતે એક ઉચ્ચ જાતિના કલાકાર છે, તેઓ માને છે કે ભાઓના નામઘરની ચાર દીવાલોમાં જ સીમિત રહેવું જોઈએ, અને પરંપરા મુજબ સ્ત્રીઓનાં પાત્રો પુરુષોએ જ ભજવવાં જોઈએ, એમ તેઓ આ પત્રકાર સામે હસીને કહે છે.

સિપોહા પર સાંજ ઠળવા લાગે છે, તેમ તેમ નામઘરમાંથી આવતો દૂરનો ઝાંઝનો રણકાર સંભળાવા લાગે છે. અંદર, લહેરાતાં વસ્ત્રો પહેરેલા પુરુષો પોતાના સંવાદોનો અભ્યાસ કરી રહ્યા છે — તેમના અવાજો એકધારી તાલ સાથે ઊંચા-નીચા થઈ રહ્યા છે — અને આમ શ્રદ્ધા અને ભેદભાવથી ઘડાયેલી એક પરંપરાને જાળવી રહ્યા છે.

દિગોન્તો ટાઈડ એક ભાઓના કલાકાર છે. તેઓ મિસિંગ આદિવાસી સમુદાયના છે, અને તેમણે પારીને જણાવ્યું કે તેમના પૂર્વજોને પ્રદર્શનોમાંથી બાકાત રાખવામાં આવતા હતા – તેઓ ન તો ભાઓના જોઈ શકતા હતા, કે ન તો તેમાં અભિનય કરી શકતા હતા. તેમનો પોતાનો અનુભવ પણ બહુ અલગ નથી રહ્યો: “જ્યારે હું અભિનય કરું છું, ત્યારે તેઓ મને યાદ કરાવે છે કે હું કોણ છું,” આસામના લખીમપુરના આ 29 વર્ષીય યુવાન કહે છે. અમે હુબોનહિરી નદીના કિનારે થાંભલા પર બનેલા તેમના પરંપરાગત વાંસના ઘર — એક ‘સાંગ ઘોર’ —માં વાત કરી રહ્યા છીએ. તેઓ અહીં તેમનાં પત્ની, ત્રણ વર્ષની દીકરી અને માતા-પિતા સાથે રહે છે.

મિસિંગ આસામનો એક સ્વદેશી તિબેટો-બર્મન વંશીય સમુદાય છે, જે મુખ્યત્વે બ્રહ્મપુત્રાનાં ફળદ્રુપ પૂરનાં મેદાનોમાં વસે છે. વાંચો: માજુલીમાં મિસિંગ દારૂની બનાવટ

દિગોન્તોનો સમુદાય હવે પોતાનું અલગ ભાઓના ભજવે છે — પોતાની જ ભાષામાં. તેઓ કહે છે, “અમને સતત બાજુ પર ધકેલી દેવામાં આવતા હતા, અમે તેનાથી કંટાળી ગયા હતા એટલે અમે મિસિંગ ભાષામાં ભાઓના કરવાનું શરૂ કરી દીધું. જ્યારે આપણે આપણું પોતાનું સર્જન કરી શકીએ છીએ, તો પછી તેમની સ્વીકૃતિની રાહ શું કામ જોવી?” દિગોન્તો પોતાની કળા માટે કોઈ પણ પ્રકારનું મહેનતાણું લેવાનો ઇનકાર કરે છે; તેઓ આ કામ મફતમાં કરે છે.

દિગોન્તો નજીકના ગામ નામોની બોરખામુખ ગાંવની એક ખાનગી શાળામાં ભણાવે છે. તેઓ ખેડૂત પણ છે અને પરિવારની 20 એકર જમીન પણ સંભાળે છે, જેના પર ડાંગર અને સરસવની ખેતી થાય છે. ખેતીમાંથી, ખાસ કરીને સરસવના વાવેતરથી, વાર્ષિક આશરે એક લાખ રૂપિયાની આવક થાય છે.

સાંજે, દિગોન્તો ભાઓના માટે અભ્યાસ કરે છે. તેમની બોલચાલની આસામી ભાષા પર તેમની માતૃભાષા, મિસિંગનો લહેકો સ્પષ્ટપણે વર્તાય છે — અને આ વાત ઉચ્ચ જાતિના કલાકારો તેમને ક્યારેય ભૂલવા દેતા નથી. દિગોન્તો આ પત્રકારને કહે છે, “તેઓ મારા ઉચ્ચાર અને બોલવાની રીતની મજાક ઉડાવે છે. એના કારણે જ મને નાની-નાની ભૂમિકાઓ આપવામાં આવી છે.”

જ્યારે તેમને કોઈ ભૂમિકામાં લેવામાં આવે છે, ત્યારે પણ કેટલાક અલિખિત નિયમો હોય છે. તેઓ રાવણ કે અસુર બની શકે છે — પણ ક્યારેય કૃષ્ણ નહીં. ક્યારેય રામ નહીં.

“મારા જેવા લોકો ભગવાન નથી બની શકતા,” તેઓ કહે છે.

16મી સદીના આસામના ‘સત્રો’ પર ઐતિહાસિક રીતે ઉચ્ચ-જાતિના વૈષ્ણવ સાધુઓનું વર્ચસ્વ હતું જેઓ ભાઓના કરતા હતા, જેના કારણે એવી માન્યતા ઘર કરી ગઈ કે આ કળાના દૈવી પાત્રો માટે ‘શુદ્ધ’ આસામી હોવું જરૂરી છે – આ વાત એટલી વાર પુનરાવર્તિત થઈ કે તે પરંપરા બની ગઈ. આથી મિસિંગ અને અન્ય જનજાતિઓને હંમેશા બહારના લોકો તરીકે જ જોવામાં આવ્યા છે.

અને એવું જ સ્ત્રીઓ સાથે પણ થયું છે, જેમને પણ પરંપરાગત રીતે ભાઓનાના પ્રદર્શનોમાંથી બાકાત રાખવામાં આવી છે.

બિપુલ સમજાવે છે, “તેઓ સ્ત્રી પાત્રો ભજવવા માટે એવા છોકરાઓને પસંદ કરે છે જેમનામાં સ્ત્રીસહજ લક્ષણો હોય.” સ્ત્રી પાત્રો માટે તેમની ખૂબ માંગ હોવા છતાં, તેમને ઉપહાસનો સામનો કરવો પડ્યો છે. તેઓ ઉમેરે છે, “જો તમે તેમનો દંભ જુઓ, તો તેઓ મંચ પર અમને ‘દેવી’ કહીને બોલાવે છે, પણ મંચની પાછળ ‘લેડીઝ’ અને ‘હિજડા’ કહે છે.”

તેઓ કહે છે કે ‘દક્ષ યજ્ઞ’ નાટકમાં તેમણે જેટલી મહેનત કરવી પડે છે તેટલી મહેનત તેમણે બીજા એકે નાટકમાં નથી કરવી પડતી. આ ભાવનાત્મક રીતે તીવ્ર નાટકમાં તેઓ શિવનાં પત્ની સતીની ભૂમિકા ભજવે છે — એક એવી ભૂમિકા જે તેમને દરેક વખતે ભાવનાત્મક રીતે નીચોવી નાખે છે. તેઓ કહે છે, “આ ખૂબ જ પડકારજનક છે કારણ કે મારે આમાં રડવાનું, ચીસો પાડવાની, અને ખૂબ બધી લાગણીઓ વ્યક્ત કરવાની હોય છે.” તેઓ ઉમેરે છે, “હું ગમે તેટલો પ્રયત્ન કરું, છું તો હું પુરુષ જ. સ્ત્રીનો અવાજ કાઢવો મને મુશ્કેલ લાગે છે, એટલે હું મહિનાઓ સુધી તેનો અભ્યાસ કરું છું.”

લખીમપુરના એક નિવૃત્ત શિક્ષક થાનેશ્વર બોરા કહે છે કે, પવિત્ર નામઘરોમાં સ્ત્રીઓ દ્વારા અભિનય કરવાનો તો સવાલ જ પેદા થતો નહોતો, અને આજે પણ નથી થતો. વૈષ્ણવ ધર્મના આ સ્થાનિક ઇતિહાસકાર ઉમેરે છે, “ત્યાં સ્ત્રીઓને પ્રવેશવાની મંજૂરી નથી, અને નીચલી જાતિના લોકોને પણ નહીં.”

ગુવાહાટી યુનિવર્સિટીના વિમેન્સ સ્ટડીઝ વિભાગના પ્રોફેસર ડૉ. પોલી વૉક્યુલિન કહે છે કે આસામમાં વૈષ્ણવ ધર્મ હંમેશાં પુરુષ-કેન્દ્રિત રહ્યો છે. “નૃત્ય અને નાટકોમાં પણ, પુરુષો જ ભાગ લેતા હતા. આ સંપ્રદાયનો ઉદય મધ્યયુગમાં બ્રાહ્મણવાદનો સામનો કરવા માટે થયો હતો, જ્યારે સ્ત્રીઓનો દરજ્જો અત્યંત નીચો હતો. અને એ માળખું હજુય જળવાઈ રહ્યું છે.”

આસામમાં, પુરુષોએ હંમેશાં ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓ, નૃત્યો અને નાટકોનું નેતૃત્વ કર્યું છે, જ્યારે સ્ત્રીઓની ભૂમિકા ખૂબ જ ઓછી રહી છે. આ પુરુષ-પ્રધાન માળખું આજે પણ અકબંધ છે.

પરંતુ ભાઓના કલાકાર કંકન માને છે કે “બદલાવ આવી રહ્યો છે. ભાઓના હવે મંચ પર પહોંચી ગયું છે, અને સ્ત્રીઓ પણ અભિનય કરી રહી છે.”

પરિસ્મિતા કલિતા એ ગણીગાંઠી સ્ત્રીઓમાંનાં એક છે જેમણે મંચ સુધીની સફર ખેડી છે. અંગ્રેજી સાહિત્યમાં અનુસ્નાતક 26 વર્ષીય પરિસ્મિતા સરકારી નોકરી શોધી રહ્યાં છે. દેસોઈકોશ બામુનગાંવ પાસેના ગોરોખિયા દોલમાં આવેલા પોતાના ઘરે તેમનો દિવસ ઘરના કામકાજમાં જ પસાર થાય છે.

તેઓ એક ‘ગામુસા’ (આસામી ગમછો) વાળીને છાજલી પર મૂકે છે, રસોડામાં જતાં પહેલાં પિત્તળની થાળી પરથી ધૂળ સાફ કરે છે. તેમના દિવસો આમ જ પસાર થાય છે — ઘરના કામોમાં વ્યસ્ત, પોતાના કાયસ્થ સમુદાયમાં આવનારા આગામી તહેવાર કે લગ્નની રાહ જોવામાં, જ્યાં કદાચ તેમને બહાર નીકળવાનો મોકો મળે.

જ્યારે તેમણે પોતાના પરિવારને ભાઓનામાં અભિનય કરવાની ઈચ્છા વિશે જણાવ્યું, ત્યારે તેઓ શરૂઆતમાં ખચકાયા. તેઓ પારીને કહે છે, “તેઓ માની તો ગયા, પણ કેટલીક શરતો સાથે. સ્ત્રીએ સ્ત્રી જેવું જ દેખાવું જોઈએ અને તેવું જ વર્તન કરવું જોઈએ. પુરુષ પાત્રો ભજવવાની પરવાનગી નથી.”

જોરહાટ જિલ્લામાં ઉછરેલાં પરિસ્મિતાએ ક્યારેય એ સવાલ નહોતો કર્યો કે પુરુષો જ બધી ભૂમિકાઓ શા માટે ભજવે છે. પરંતુ 2017માં જ્યારે તેમણે ‘દક્ષ યજ્ઞ’ ભજવતું એક સંપૂર્ણ મહિલાઓનું ભાઓના જોયું, ત્યારે બધું બદલાઈ ગયું. તેઓ કહે છે, “એ કંઈક નવું હતું. મેં આવું ભાઓના પહેલાં ક્યારેય નહોતું જોયું, અને ક્યાંક ઊંડે ઊંડે મને ત્યાં હોવાની, તેમાં ભાગ લેવાની તીવ્ર ઈચ્છા થઈ. એ જોઈને મને વિશ્વાસ આવ્યો કે હું પણ આ કરી શકું છું.”

આસામની વર્ષોજૂની વૈષ્ણવ પરંપરાઓમાં લિંગ અને જાતિ વિશે કઠોર ધારણાઓ રહેલી છે, અને તેણે જ નક્કી કર્યું છે કે કોણ મંચ પર રહેવાને લાયક છે અને કોણે પડછાયામાં જ રહેવું પડશે. પરંતુ બિપુલ, દિગોન્તો અને પરિસ્મિતા જેવા કલાકારો તેને પડકારી રહ્યા છે. દલિત, આદિવાસી અને સ્ત્રી કલાકારો એવાં સ્થળોએ પોતાની કળાનું પ્રદર્શન કરી રહ્યા છે જ્યાંથી તેમને એક સમયે બાકાત રાખવામાં આવ્યા હતા, અને તેઓ દરેક પાત્રમાં જીવ પૂરીને તેને જીવંત કરી રહ્યા છે. ત્યાં, તેમની હાજરી છે, તેઓ દૃશ્યમાન છે, અને માત્ર એક પ્રદર્શન કરતાં કંઈક મોટા હિસ્સાના ભાગીદાર છે. તેઓ એવાં સ્થાનનો હિસ્સો બની રહ્યા છે જેણે લાંબા સમયથી તેમને બાકાત રાખવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.

બિપુલ મંચને એક પવિત્ર આશ્રયસ્થાન અને યુદ્ધનું મેદાન બંને માને છે. તેઓ કહે છે, “આ સફરમાં હું એકલો જ મુસાફર છું,” અને તેઓ મહેણાં-ટોણાં, ભેદભાવ કે છેલ્લી ઘડીએ કાર્યક્રમ રદ થવા જેવી બાબતોને અવગણે છે. વેશભૂષા તૈયાર છે, અને સંવાદો તેમને મોઢે છે. જો કોઈ તેમને બોલાવશે, તો તેઓ તેમને એક રાણી, એક દેવી, એક સ્ત્રીનું પાત્ર ભજવી બતાવશે. અને જો નહીં બોલાવે, તો તેઓ ઘરે પાછા ફરશે, પોતાની ગૂંથણની સોયો ઉઠાવશે, અને બીજું સ્વેટર ગૂંથવાનું શરૂ કરી દેશે.

તેઓ કહે છે, “તેઓ મારા પર હસે છે. પણ જોવા તો આવે જ છે.”

“અને આમ, નાટક ચાલતું રહે છે.”

અનુવાદક: ફૈઝ મોહંમદ