‘আমাৰ দৰে মানুহে ঈশ্বৰ হ’বলৈ নাপায়’

নামঘৰৰ মজিয়াখন মাটিৰ চাকিৰে ভৰি পৰিছে। তাৰ ঢিমিক-ঢামাক পোহৰত মানুহ গোট খাবলৈ ধৰিছে। গায়ন আৰু বায়নো সাজু। চাকিৰ পোহৰত দেখা মুখবোৰত বৰতালৰ চিকমিকনি আহি পৰিছে। ভাওনা আৰম্ভ হ’ব এতিয়া।

সুত্ৰধাৰে নাটৰ আভাস দিছে। নামঘৰটো নিজম পৰিছে। সামান্য পোহৰত বিপুলৰ মুখখন দেখা গৈছে।

নিশাটো চলিবলগীয়া ভাওনা আৰম্ভ হোৱাৰ দিশে আগবাঢ়িছে। নাটবোৰ ঘাইকৈ ৰামায়ণ আৰু মহাভাৰতৰ কাহিনীৰ এটা এটা অধ্যায়ক লৈ পৰিৱেশন কৰা হয়।

বিপুলৰ প্ৰিয় চৰিত্ৰটো হৈছে মহাভাৰতৰ পঞ্চ-পাণ্ডৱৰ মাতৃ কুন্তীৰ চৰিত্ৰ। “গাঁৱত মানুহে মোক কুন্তী বুলি মাতে,” তেওঁ মিচিকিয়াই হাঁহি কয়। মাকে তুলি-তালি ডাঙৰ-দীঘল কৰা বিপুলে মাকৰ মমতা কি সেয়া ভালদৰে বুজি পায়। “মোৰ ভিতৰতো এগৰাকী মাতৃ আছে। সেই মমতাময়ী সত্তাটোক মই কুন্তীৰ চৰিত্ৰটোৰ জৰিয়তে তুলি ধৰো।” এইবুলি কৈ তেওঁ নাটৰ প্ৰিয় শাৰী কেইটামান গাই শুনায়:

বিপুলে সৰুৰে পৰা ভাওনা দেখি আহিছে। “মোৰ গাঁওখনত ভাওনাৰ এটা পৰিৱেশ আগৰে পৰাই আছে,” তেওঁ কয়। কচু গাঁৱৰ এই পৰিৱেশেই তেওঁক ভাওনাৰ প্ৰতি আকৰ্ষিত কৰিছিল। “তেওঁলোকে মোৰ মাজত এই প্ৰতিভা দেখিছিল আৰু উৎসাহ যোগাইছিল। অভিনয়ৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ভাওনাৰ সাজ-পোছাক আৰু কণ্ঠ মিলোৱালৈকে আটাইখিনি মোক গাঁৱৰ মানুহেই শিকাইছে,” তেওঁ কয়।

প্ৰথমবাৰ ভাওনাত তেওঁৰ সীতা হৰণ নাটকৰ দেৱী সীতাৰ চৰিত্ৰ ৰূপায়ণ কৰিছিল, তেতিয়া বয়স আছিল তেওঁৰ ১৫ বছৰ।

এতিয়া দুটা দশক পাৰ হৈ যোৱাৰ পিছতো তেওঁৰ সেই প্ৰথম ভাওনাৰ দিনটো এতিয়াও মানস পটত স্পষ্টকৈ ভাঁহি উঠে, “কি যে ভাল লাগিছিল। মানুহে মোৰ অভিনয়ৰ প্ৰশংসা কৰিছিল।”

ভাওনাৰ লগত এনেকৈ শৈশৱৰে পৰা জৰিত হৈ পৰা বিপুলৰ সৈতে এই প্ৰতিবেদকে সৈতে কথা পাতিছে লখিমপুৰ জিলাৰ কচু গাঁৱত। তেওঁলোকৰ এই গাঁওখনত কৈৱৰ্ত সম্প্ৰদায়ৰ (অসমত অনুসূচিত জাতি হিচাপে তালিকাভুক্ত) ৭০ ঘৰ মান পৰিয়াল আছে। নিচেই কাষতে আছে উচ্চবৰ্গৰ বসতি। তেওঁলোকৰ সম্প্ৰদায়ৰ প্ৰায়ভাগ লোকে দিনহাজিৰা কৰি চলে। অলপ-অচৰপ খেতি-বাতিও আছে। দুই-এজনে ক্ষুদ্ৰ ব্যৱসায়ো কৰে।

“আমি কৈৱৰ্ত হোৱাৰ বাবে মোক কেবাখনো ভাওনাৰ পৰা একেবাৰে শেষ মুহূৰ্তত বাহিৰ কৰি দিয়া হৈছিল,” কৈৱৰ্ত সম্প্ৰদায়ৰ ভাওনাৰ শিল্পীজনে পাৰিক কয়। “কিন্তু আমাৰ মানুহখিনি সংস্কৃতিৰ দিশৰ পৰা তেওঁলোকতকৈ ওপৰত,” বিপুলে গৌৰৱেৰে কয়। “আমাক তেওঁলোকৰ নিমন্ত্ৰণৰ প্ৰয়োজন নাই। আমি আমাৰ নিজা নামঘৰ আৰু সাংস্কৃতিক মঞ্চ গঢ়ি তুলিছো। আমি স্বাধীন।”

ভাওনাৰ পৰা তেওঁৰ একৰ পৰা দুহেজাৰ টকামান উপাৰ্জন আহে। কিন্তু মাননি সময়ত নাহেই, বিপুলে সেয়ে প্ৰায়ে মাননি অবিহনেই ভাওনা কৰে।

নিয়োগৰ সুবিধা নিচেই কম বাবে পিছপৰা সম্প্ৰদায়ৰ বিপুলে কেবাটাও কাম কৰিবলগীয়া হয়। ৩৩ বৰ্ষীয় বিপুলে দিনৰ পোহৰত পৰিয়ালৰ প্ৰায় পাঁচ বিঘা খেতিমাটিত ঘৰত খোৱাৰ বাবে ধানখেতি কৰে। ধানখেতিৰ পিছে পিছে তেওঁ বিক্ৰীৰ বাবে সৰিয়হৰ খেতিও কৰে। সন্ধিয়া আকৌ তেওঁ হৈ পৰে এজন শিক্ষক। অসমীয়াৰ স্নাতকোত্তৰ ডিগ্ৰীধাৰী বিপুলে সন্ধিয়া টিউচন কৰে। স্কুলীয়া ল’ৰা-ছোৱালীক তেওঁ হিন্দী, বিজ্ঞান আৰু গণিত পঢ়ায়। ৰাতি আকৌ তেওঁ ঊণ সূতা লৈ কাপোৰ গুঁঠিবলৈ বহে। “এতিয়া মই মোৰ বাবে এটা ছুৱেটাৰ গুঁঠি আছো,” শলা দুডালেৰে ঊণ সূতা গুঁঠি থকাৰ মাজতে তেওঁ কয়। “কিন্তু বিক্ৰী কৰাৰো মন আছে।”

কিন্তু এই সকলোবোৰ এৰি ভাওনাৰ দিনকেইটাত আন এক ৰূপ দেখা যায়। পুহ মাহৰ পৰা চ’তলৈ তেওঁ এগৰাকী ভাৱৰীয়া, এজন আখ্যান কথক, এগৰাকী নাৰী হৈ পৰে।

ভাওনা মানে ভাৱ বা আৱেগৰ প্ৰকাশ। এয়া বৈষ্ণৱ পৰম্পৰাৰ নাট। মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱে ১৫শ শতিকাৰ এই অনুপম সৃষ্টিয়ে ব্ৰাহ্মণ সমাজৰ দমনৰ বিৰুদ্ধে আৰু জাতি-ভেদ পৰিহৰি এখন সৰ্বাংগ সুন্দৰ সমাজ গঢ়াৰ বাবে এই নাট ৰচিছিল। কিন্তু কালক্ৰমত গুৰুজনাৰ সেই ঐতিহ্যত ঐক্যবোধৰ ভাৱ ম্লান পৰিল আৰু জনজাতীয় তথা পিছপৰা শ্ৰেণীক ভাওনাৰ পৰা আঁতৰাই পেলোৱা হ’ল।

বহিষ্কৰণৰ এই ধাৰা আৰম্ভ হ’ল ভাওনাৰ থলীৰ পৰা। গাঁৱৰ ৰাজহুৱা নামঘৰৰ পৰা য’ত নাম-কীৰ্তন আৰু ভাওনা একেলগে হয়। কিন্তু ধৰ্মীয় চিন্তা-চৰ্চাতে নামঘৰৰ সংজ্ঞা সীমাবদ্ধ নহয়। নামঘৰ এনে এক সামূহিক স্থান য’ত শিক্ষা, ৰাজনীতি, সংস্কৃতি আদি বিভিন্ন বিষয়ক লৈ গণতান্ত্ৰিকভাৱে আলোচনা কৰা হয়। কিন্তু এতিয়া সেই নামঘৰ এক সীমিত সংজ্ঞাতে সীমাবদ্ধ হৈ ৰৈছে।

ঐতিহাসিকভাৱে নামঘৰ উচ্চবৰ্গৰ লোকৰ স্থান আছিল, কোনে পূজা কৰিব আৰু ভাওনা কোনে পৰিৱেশন কৰিব – এই আটাইবোৰ কথা উচ্চবৰ্গৰ লোকে নিয়ন্ত্ৰণ কৰিছিল।

কেঁচা বেৰবোৰত মাটিৰ চাকিৰ ধোঁৱাই চিন ৰাখিছে। বহু বছৰ ধৰি চলি অহা ভাওনাৰ চিনো তাত থাকি গৈছে। “নামঘৰত সেৱা জনাইহে ভাওনা আৰম্ভ হয়। প্ৰাৰ্থনা আৰু ভাওনাৰ মাজত এক ওতপ্ৰোত সম্পৰ্ক আছে। ভাওনা সদায় নামঘৰতহে হয়। আন ক’তো ভাওনা পতাৰ অনুমতি নাই,” যোৰহাটৰ মধুসুদন সাংস্কৃতিক ভাওনা দলৰ এগৰাকী সদস্য কংকন মহন্তই কয়। মহন্ত সম্প্ৰদায়ে পৰম্পৰাগতভাৱে অসমৰ সত্ৰসমূহক নেতৃত্ব দি আহিছে।

কংকন মহন্তৰ ঘৰ তিতাবৰ ব্লকৰ চিপহাত। তাত উচ্চবৰ্ণৰ গোস্বামী আৰু মহন্তসকলে দীৰ্ঘদিন ধৰি ভাওনা পৰম্পৰা ৰক্ষা কৰি আহিছে। কংকন মহন্তই মিচিকিয়াই হাঁহি কয় যে ভাওনা নামঘৰতে সীমাবদ্ধ থকা উচিত আৰু পুৰুষেই মহিলাৰ চৰিত্ৰ যিদৰে অতীজৰে পৰা ৰূপায়ণ কৰি আহিছে, তেনেদৰেই চলি থাকিব লাগে।

চিপহাত আন্ধাৰ নামি অহাৰ পিছতে নামঘৰৰ পৰা তালৰ শব্দ আহি কাণত পৰিছে। নামঘৰত পুৰুষে ভাওনাৰ পোছাকত খোলৰ ছন্দত ভাওনাৰ সংলাপ আওৰাইছে। বিশ্বাস আৰু বহিষ্কৰণৰ পৰম্পৰা একেই আছে।

ভাওনাৰ শিল্পী দিগন্ত টাইড। মিচিং জনজাতিৰ টাইডে পাৰিক কয় যে তেওঁৰ পূৰ্বপুৰুষসকলক ভাওনাৰ পৰা আঁতৰাই ৰখা হৈছিল। তেওঁলোকক ভাওনা চাবলৈ দিয়া হোৱা নাছিল, ভাগ লোৱাটো দূৰৰে কথা। এতিয়াও তেওঁৰ অভিজ্ঞতাৰ বিশেষ একো সালসলনি হোৱা নাই। “আমি যেতিয়া ভাওনা কৰো, তেওঁলোকে মোক মোৰ স্থান সোঁৱৰাই দিয়ে,” সোৱণশিৰিৰ পাৰৰ চাংঘৰত তিনিবছৰীয়া জীয়েক আৰু মাক-বাপেকৰ লগত চাংঘৰত থকা লখিমপুৰৰ ২৯ বৰ্ষীয় এইগৰাকী জনজাতীয় লোকে পাৰিক কয়।

অসমৰ ভৈয়াম অঞ্চলত বসবাস কৰা চীনা-তিব্বতীয় জনগোষ্ঠী আৰু অসমৰ ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ উৰ্বৰা প্লাৱনভূমিত বসবাস কৰি আহিছে।পঢ়িব পাৰে: মাজুলীৰ মিচিং জনগোষ্ঠীৰ আপং

দিগন্তৰ জনগোষ্ঠীটোৰ লোকসকলে এতিয়া নিজাকৈ ভাওনা পাতে। নাটৰ সংলাপবোৰৰ ভাষা তেওঁলোকৰ নিজৰ। “আমাক এনেকৈ একাষৰীয়া কৰাত অতিষ্ঠ হৈ আমি আমাৰ ভাষাতে ভাওনা আৰম্ভ কৰিছো,” তেওঁ কয়। “তেওঁলোকে আমাক গ্ৰহণ কৰালৈ কিয় ৰৈ থাকিব লাগে, তাতকৈ আমি নিজাকৈ ভাওনা নাপাতো কিয়?” এই ভাওনাত দিগন্তই কাৰোপৰা মাননি নলয়, বিনা পাৰিশ্ৰমিকতে কৰে।

দিগন্তই কাষৰে নামনি বৰ্ষামুক গাঁৱৰ প্ৰাইভেট স্কুল এখনত পঢ়ায়। তেওঁ খেতিও কৰে। পৰিয়ালৰ ২০ একৰ খেতিমাটিত ধান আৰু সৰিয়হৰ খেতি কৰে। সৰিয়হৰ খেতি কৰি পৰিয়ালটোৱে বছৰত এক লাখমান টকা পায়।

আবেলি সময়ত দিগন্তই ভাওনাৰ বাবে আখৰা কৰে। তেওঁ অসমীয়া ক’লে তাত তেওঁৰ মাতৃভাষা মিচিঙৰ ঠাচ এটা সোমাই পৰে, যাক লৈ তেওঁক উচ্চবৰ্ণৰ ভাওনা পৰিৱেশকে ইতিকিং কৰে। “তেওঁলোকে মোৰ অসমীয়া কোৱাৰ ঠাচটোক লৈ ঠাট্টা কৰে। মোক ভাওনাত মুখ্য চৰিত্ৰবোৰৰ আশে-পাশে থকা আন চৰিত্ৰৰ ভাওহে দিয়ে,” তেওঁ এই প্ৰতিবেদকক কয়।

ভাওনাত তেওঁক ভাও ল’বলৈ দিলেও কিছুমান অঘোষিত নিয়ম সোমাই থাকে। তেওঁক ৰাৱণ বা অসুৰ হ’বলৈ দিয়া হয়, কেতিয়াও কৃষ্ণ বা ৰামৰ চৰিত্ৰ ৰূপায়ণ কৰিবলৈ দিয়া নহয়।

“আমাৰ দৰে মানুহক ঈশ্বৰ হ’বলৈ দিয়া নহয়,” তেওঁ কয়।

অসমৰ ১৬শ শতিকাত স্থাপিত সত্ৰসমূহ উচ্চবৰ্ণৰ লোকে ঐতিহাসিকভাৱে দখলত ৰাখিছে, তাৰপৰাই এই ধাৰণাৰ সৃষ্টি হৈছে যে অসমীয়া ভাষী লোকেহে তাত ভগৱানৰ চৰিত্ৰ ৰূপায়ণ কৰিব পাৰে। সেই পৰম্পৰাই চলি থাকিল। সেয়ে মিচিং জনগোষ্ঠীৰ দৰে আন জনজাতীয় লোককো তাত বাহিৰত ৰখা হ’ল।

একেদৰে মহিলাকো পৰম্পৰাগতভাৱে ভাওনাৰ পৰা বহিৰ্ভূত কৰি ৰখা হৈছে।

“নাৰীৰ চৰিত্ৰ ৰূপায়ণ কৰিবলৈ তেওঁলোকে নাৰীসুলভ অংগী-ভংগী থকা ল’ৰা বিচাৰে,” যদিওবা বিপুলক ভাওনা কমিটিবোৰে নাৰীৰ চৰিত্ৰ ৰূপায়ণৰ বাবে বিচাৰে, তথাপি নাৰীৰ চৰিত্ৰ ৰূপায়ণ কৰাৰ বাবে মানুহে তেওঁক উপলুঙাও কৰিছে। “আপুনি মানুহৰ ভণ্ডামি চাব, তেওঁলোকে আমাক মঞ্চত দেৱী বুলি কয় ঠিকেই, কিন্তু মঞ্চৰ পৰা নমাৰ পিছতে সম্বোধন লেডিচ আৰু হিজৰালৈ সলনি হয়,” তেওঁ কয়।

তেওঁ কয় যে দক্ষ যজ্ঞ্য নাটকৰ সমান কষ্ট আন কোনো নাটকত নহয়। শিৱৰ অৰ্ধাংগিনী সতীৰ চৰিত্ৰ ৰূপায়ণ কৰাটো আৱেগিকভাৱে অতিশয় কষ্টকৰ। এই চৰিত্ৰটো ৰূপয়ায়ণ কৰোঁতে বহুত সময়ো যায়। “বৰ প্ৰত্যাহ্বানজনক, কিয়নো এইটো চৰিত্ৰত ইমান কান্দিব লাগে, চিঞৰিব লাগে আৰু বহু বেছি আৱেগিক হৈ পৰিব লাগে,” তেওঁ কয়। “যিমানেই চেষ্টা নকৰো কিয়, মই পুৰুষহে। নাৰীৰ কণ্ঠ উলিওৱাটো কঠিন কাম। কেবামাহো সেয়ে অনুশীলন কৰিবলগীয়া হয়,” তেওঁ কয়।

নাৰীয়ে পৱিত্ৰ নামঘৰত ভাওনা কৰাটো বহু দূৰৰ কথা, লখিমপুৰৰ এগৰাকী অৱসৰপ্ৰাপ্ত শিক্ষক থানেশ্বৰ বৰাই কয়। “মহিলাই ভাওনা কৰা নিষিদ্ধ, নিম্ন বৰ্ণৰ লোকো নিষেধ,” বৈষ্ণৱ ধৰ্মৰ স্থানীয় ইতিহাসবিদগৰাকীয়ে কয়।

গুৱাহাটী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ নাৰী অধ্যয়ন বিভাগৰ প্ৰাধ্যাপক ড. পলি ভেকুইলিনে কয় যে বৈষ্ণৱ ধৰ্ম অসমত সদায়েই পুৰুষকেন্দ্ৰীক হৈ আহিছে। “আনকি নৃত্য আৰু নাটকতো পুৰুষেই নাৰীৰ চৰিত্ৰ ৰূপায়ণ কৰে। নাৰীৰ স্থান যেতিয়া একেবাৰে নিম্নস্তৰত আছিল, সেই মধ্যযুগতে ব্ৰাহ্মণ্যবাদক পৰাহত কৰিবলৈ বৈষ্ণৱ ধৰ্ম প্ৰচাৰ কৰা হৈছিল। সেই তাহানিৰ যি পৰম্পৰা আছিল, সেয়া তেনেকৈয়ে থাকি গ’ল।”

অসমত পুৰুষেই ধৰ্মীয় কাৰ্য্যকলাপ, নৃত্য-গীত আৰু নাটক আদি সকলো নিয়ন্ত্ৰণ কৰি আহিছে, নাৰীৰ ভূমিকা এইক্ষেত্ৰত তেনেই নগণ্য। পুৰুষ-প্ৰধান এই গাঁথনিটো একেই আছে।

কিন্তু ভাওনাৰ শিল্পী কংকনে বিশ্বাস কৰে যে “পৰিৱৰ্তন আহি আছে। ভাওনা এতিয়া মঞ্চত উঠিছে আৰু মহিলাইও তাত ভাগ ল’ব পাৰিছে।”

পৰিস্মিতা কলিতা সেই মুষ্টিমেয় মহিলাৰ ভিতৰত পৰে, যিয়ে এইক্ষেত্ৰত কৰি দেখুৱাইছে। দেশাইকাষ বামুণ গাঁৱৰ কাষতে গৰখীয়া দলত তেওঁৰ ঘৰ। দিনৰ ভাগত ঘৰৰ ইটো-সিটো কাম-বন কৰি কটোৱা ইংৰাজীৰ স্নাতকোত্তৰ ডিগ্ৰীধাৰী ২৬ বছৰ বয়সীয়া পৰিস্মিতাই চৰকাৰী চাকৰি বিচাৰি আছে।

পাকঘৰলৈ যোৱাৰ আগত তেওঁ গামোচা এখন ভাঁজ কৰি জাপি থৈছে। তেওঁৰ দিনবোৰ এনেকৈয়ে ঘৰৰ ইটো-সিটো কাম কৰা আৰু আহি থকা উৎসৱ নাইবা কায়স্থ সম্প্ৰদায়ৰ বিয়াৰ বাবে ৰৈ থাকোতে যায়, তেনে এটা সুৰুঙা উলিয়াইহে তেওঁ ওলাই যাব পাৰে।

ঘৰৰ মানুহক পৰিস্মিতাই ভাওনাৰ কথা কওতে সিমান এটা পচন্দ কৰা নাছিল। “শেষত যেনিবা মানিলে, কিন্তু কেইটামান চৰ্ত ধৰি দিলে। নাৰী যিহেতু দেখাত নাৰীৰ দৰেই অভিনয় কৰিব লাগিব। পুৰুষৰ চৰিত্ৰ কৰিলে নহ’ব,” তেওঁ পাৰিক কয়।

যোৰহাটত ডাঙৰ-দীঘল হোৱা পৰিস্মিতাই কেতিয়াও প্ৰশ্ন কৰা নাছিল যে ভাওনাৰ আটাইবোৰ চৰিত্ৰ পুৰুষে কিয় কৰে। ২০১৭ত কেৱল মহিলাৰে গঠিত ভাওনা দল এটাই দক্ষ যজ্ঞ পৰিৱেশন কৰা দেখি তেওঁৰ মনৰ ধাৰণা সলনি হ’ল। “সেয়া আছিল একেবাৰে নতুন কথা। তেনে ভাওনা কেতিয়াও দেখা নাছিলো আৰু সেই ভাওনা দলটোৰ অংশ হোৱাৰ ইচ্ছা এটা মনত সোমাই পৰিল। সিয়েই মোক সাহস দিলে যে ময়ো কৰিব পাৰিম।”

অসমত দীৰ্ঘদিনীয়া বৈষ্ণৱ পৰম্পৰাই অতীজৰে পৰা থিৰাং কৰি আহিছে যে মঞ্চত কোন থাকিব আৰু কোন নেপথ্যত থাকিব লাগিব। কিন্তু বিপুল, দিগন্ত আৰু পৰিস্মিতাই সেই পৰম্পৰাগত ধ্যান-ধাৰণা সলনি কৰিব বিচাৰিছে। জনজাতীয় লোক আৰু মহিলাই এসময়ত বহিৰ্ভূত হৈ থকা ভাওনাক নিজাকৈ গঢ়ি তুলিছে। তাত তেওঁলোকৰ কোনো নেপথ্যৰ আন্ধাৰত নাই, সকলো পোহৰত আছে আৰু ইয়ে ভাওনাৰ যোগেদি, ভাৱৰীয়াতকৈ ঊৰ্ধত তেওঁলোকৰ জীৱনবোৰক নতুন এক মৰ্য্যাদা দিছে।

বিপুলে মঞ্চখনত এখন অভয়াৰণ্য আৰু যুদ্ধক্ষেত্ৰতকৈ কম বুলি নাভাবে। “এই যাত্ৰা মই অকলে কৰি ইমানখিনি পাইছো,” যত ঠাট্টা-মস্কৰা, উপলুঙা, বহিষ্কৰণ, শেষ মুহূৰ্তত বাদ দিয়া কাৰবাৰ – সকলো উপেক্ষা কৰা বিপুলে কয়। এতিয়া ভাওনাৰ পোছাক সাজু, সংলাপ মুখস্থ। তেওঁলোকে মাতিলে বিপুল যাব, এগৰাকী ৰাণী বা দেৱী বা এগৰাকী নাৰী হ’ব। নামাতিলে তেওঁ ঘৰলৈ উভতিব আকৌ ঊণসূতা লৈ ছুৱেটাৰ গোঁঠাত লাগিব।

“সিহঁতে মোক হাঁহে। তথাপি মোক বিচাৰি আহে,” তেওঁ কয়।

“এনেকৈয়ে জীৱন নাট চলি থাকে।”

অনুবাদ: পংকজ দাস