অন্তহীন শোষণ-নিষ্পেষণৰ পৰিণতি কিছুমান মৃত্যু

চহৰখন চালে এনে লাগে যেন এখন ধুনীয়া ডাকপখিলী (প’ষ্টকাৰ্ড)। চকু জুৰোৱা এখন চহৰ। ৰাস্তাৰ কাষৰ কাগজ ফুলৰ জোপোহা গছবোৰ হাউলি পৰিছে। ৰং-বিৰঙী ঘৰ-দুৱাৰ, সুসজ্জিত উপাসনাস্থলী আৰু তাৰ পৰা ভাঁহি অহা সুমধুৰ ভক্তিগীতৰ সুৰে টুমকুৰৰ পথচাৰীৰ মন পুলকিত কৰাটো ধুৰূপ। কিন্তু আমি যি কথা পাতিবলৈ গৈ আছো, আপুনি ভাল নাপাবও পাৰে। কিয়নো আমি মানুহৰ গুৰ কথা ক’বলৈ গৈ আছো।

শব্দটো পোনপটীয়াকৈ লিখিবলগীয়া হ’ল। সাধাৰণতে আমি মানুহৰ মল-মূত্ৰ বুলিয়েই লিখো। কিন্তু যি বুলিয়েই নিলিখো কিয়, চাফা যিজনে কৰিব, তাৰ বাবে গু গুৱে, তাক বিষ্ঠা বা মল নাম দিলেও বাস্তৱ পৰিস্থিতি একো সলনি নহয়। ৰামাঞ্জানাপ্পাৰ দৰে মানুহৰ বাবে শব্দৰ বিলাসিতা নাই। পাভাগড়া তালুকৰ কান্নামেদি গাঁৱৰ এই চাফাই কৰ্মীজনে ক্ষোভেৰে কয়, “মোৰ এই হাত দুখনেৰেই মানুহৰ বিষ্ঠা চাফা কৰোঁ।” কিন্তু যন্ত্ৰণা কেৱল ইয়াতেই শেষ নহয়। এই চৰম অমানৱীয় কামটোৰ বিনিময়ত যি অলপ সকাহ হিচাপে প্ৰাপ্য মজুৰি পাব লাগিছিল, তাৰো কোনো আশা নাই। ২০১৭ চনৰ অক্টোবৰ মাহৰ পিছত ৰামাঞ্জানাপ্পাই নিজৰ দৰমহাৰ মুখ দেখা নাই।

পাভাগড়াৰ টাউন হলৰ দেৱালত আৱৰ্জনা পৃথকীকৰণক লৈ চৰকাৰী নিয়মৰ চকুত লগা ছবি অঁকা আছে। কিন্তু এই সকলোবোৰ যে কেৱল চৰকাৰী ভেকোভাওনা, সেই কথা উদঙাই দিলে হাতেৰে মল-মূত্ৰ চাফা কৰা প্ৰায় বিশগৰাকী মেনুৱেল স্কেভেঞ্জাৰে। তেওঁলোক আটায়েই মাদিগা সম্প্ৰদায়ৰ দলিত লোক। সেই প্ৰাচীৰ-চিত্ৰ থকা টাউন হলৰ পৰা মাত্ৰ ১০ মিটাৰমান দূৰৈৰ আম্বেদকাৰ ভৱনৰ এক বৈঠকত তেওঁলোকে নিজৰ ক্ষোভ আৰু হতাশা ব্যক্ত কৰিছিল।

ৰামাঞ্জানাপ্পাৰ মাহিলী মজুৰি আছিল ৩,৪০০ টকা। এই সামান্য মজুৰিৰে পত্নী আৰু পঢ়ি থকা তিনিটা সন্তানসহ পাঁচজনীয়া পৰিয়ালটো মাহৰ ৩০ দিন পোহপাল দিয়াটো এনেও অসম্ভৱ কথা আছিল। এতিয়া আকৌ তেওঁ যোৱা ৯ মাহ ধৰি এটকাও পোৱা নাই।

সমবেত হোৱাসকলৰ কিছুমানে তেওঁলোকৰ মজুৰি পোৱা নাই, আন কিছুমানে আকৌ কেবামাহ আগতে প্ৰতিশ্ৰুতি দি থোৱা ইনক্ৰিমেণ্ট (বেতন বৃদ্ধি)ৰ পৰা প্ৰতাৰিত হৈছে।

“মই ৰাস্তা সাৰোঁ, ৰাজহুৱা শৌচাগাৰ আৰু স্কুলৰ শৌচাগাৰ চাফা কৰো। ইয়াৰ উপৰিও সপ্তাহৰ সাতোটা দিনেই মই মুকলি নৰ্দমাবোৰ খান্দি থাকিব লাগে। চাৰি মাহ আগতে কোৱা হৈছিল যে মোৰ দৰমহা ১৩,৪০০লৈ বাঢ়িব। কিন্তু আজিকোপতি মই ৩,৪০০ টকাই পাই আছো,” ক্ষোভ উজাৰি একেটা তালুকৰে কডামাদাগু গাঁৱৰ নাৰায়ণাপ্পাই কয়। অৱশ্যে ৰামাঞ্জানাপ্পাত তুলনাত তেওঁৰ অৱস্থা সামান্য ভাল। তেওঁলোকৰ পঞ্চায়তৰ চাফাই কৰ্মচাৰীসকলে পলমকৈ হ’লেও মজুৰি পাইছে।

২০১১ৰ আৰ্থ-সামাজিক আৰু জাতিগত লোকপিয়লৰ প্ৰতিবেদন অনুসৰি দক্ষিণ ভাৰতৰ ভিতৰত কৰ্ণাটকত আটাইতকৈ বেছি মেনুৱেল স্কেভেঞ্জাৰ হিচাপে কাম কৰা শ্ৰমিক আছে। কৰ্ণাটক ৰাজ্যিক চাফাই কৰ্মচাৰী আয়োগৰ এক শেহতীয়া অধ্যয়নৰ পৰা জনা গৈছে যে ৰাজ্যখনৰ ৩০ খন জিলাৰ ভিতৰত টুমকুৰ জিলা এই ক্ষেত্ৰত শীৰ্ষত।

হাতেৰে আৱৰ্জনা চাফা কৰা কৰ্মী নিয়োগ নিষিদ্ধকৰণ আৰু পুনৰ্সংস্থাপন আইন, ২০১৩ খন ১৯৯৩ চনৰ আইনখনৰ এক কঠোৰ ৰূপ। ২০১৩ চনৰ আইন অনুসৰি এই কামত কাৰোবাক নিয়োগ কৰিলে নিয়োগকৰ্তাৰ বিৰুদ্ধে আইনী ব্যৱস্থা লোৱাৰ লগতে দুবছৰ পৰ্যন্ত কাৰাদণ্ডৰ ব্যৱস্থা আছে। ইয়াৰ বাবে পঞ্চায়ত, পৌৰসভা আৰু আৰক্ষীৰ সদস্যৰে নিৰীক্ষণ কমিটি গঠন কৰাটো বাধ্যতামূলক।

কিন্তু যাৰ হাতত এই আইনখন বলবৎ কৰাৰ দায়িত্ব আছিল, সেইসকলেই ৰামাঞ্জানাপ্পা আৰু তেওঁৰ সহকৰ্মীসকলক এনে বেআইনী কামৰ বাবে নিয়োগ কৰি আহিছে।

বেংগালুৰুৰ ৰামাইয়া পাব্লিক পলিচি চেণ্টাৰৰ সহকাৰী সঞ্চালক চেতন চিংগায়ে কয়, “পঞ্চায়ত আৰু পৌৰসভাৰ চাফাই কৰ্মীসকলৰ মাজতো শ্ৰেণীভেদ আৰু বৈষম্য আছে। যিবোৰ পৰিয়ালে পুৰুষানুক্ৰমে চেপ্টিক টেংক চাফা কৰি আহিছে বা যিসকল লোক মদ-ভাং আদিৰ নিচাত ডুব গৈ থাকে, তেওঁলোককে বাচি বাচি এই কামত লগোৱা হয়। সমাজ কল্যাণ বিভাগে সামাজিক জাতিভেদৰ সুযোগ লয়।” কৰ্ণাটক ৰাজ্যিক চাফাই কৰ্মচাৰী আয়োগৰ নিৰ্দেশত তেওঁ এই শ্ৰমিকসকলৰ প্ৰকৃত তথ্য সংগ্ৰহৰ কাম কৰি আছে। তেওঁৰ মতে এই গৱেষণা সম্পূৰ্ণ নোহোৱালৈকে পাভাগড়া বা টুমকুৰত আচলতে কিমান এনেকুৱা শ্ৰমিক আছে, তাৰ সঠিক সংখ্যা জানিব পৰা নাযাব।

বহু চেষ্টাৰ পিছতো কোডামাদাগু পঞ্চায়ত কাৰ্যালয়ে এই বেআইনী নিয়োগ আৰু দৰমহা বন্ধৰ সন্দৰ্ভত সোধা কোনো প্ৰশ্নৰে উত্তৰ নিদিলে। আকৌ কান্নামেদি পঞ্চায়ত কাৰ্যালয়ৰ কৰ্মকৰ্তাসকলৰ আচৰণ আছিল অতি উগ্ৰ।

পৌৰসভাৰ তুলনাত আকৌ পঞ্চায়তবোৰত নিয়োজিত চাফাই কৰ্মীসকলক ‘স্থায়ী’ বুলি কোৱা হয় যদিও স্থায়ী শ্ৰমিকে পাবলগীয়া প্ৰভিডেণ্ট ফাণ্ড (ভবিষ্যনিধি), স্বাস্থ্য বীমা আদি একো সুবিধাই তেওঁলোকৰ নাই।

“প্ৰতিদিনে বিষাক্ত গেছৰ মাজত থাকি মাৰাত্মক সংক্ৰমণৰ বিপদাশংকা বুকুপাতি লৈ যিসকল শ্ৰমিকে কাম কৰিবলৈ বাধ্য হয়, তেওঁলোকৰ জীৱনৰ সুৰক্ষাৰ দায়িত্ব কোনে ল’ব?” দলিতসকলৰ অধিকাৰৰ হকে যুঁজি অহা ‘থামাটে চেণ্টাৰ ফৰ ৰুৰেল এম্প্লয়মেণ্ট’ৰ প্ৰতিষ্ঠাপক কে বি অবলেশে প্ৰশ্ন কৰে।

গ্ৰাম্য পঞ্চায়তৰ চাফাই কৰ্মীসকলৰ অৱস্থা যদি ইমান শোচনীয়, তেন্তে পৌৰসভাৰ ঠিকাভিত্তিক শ্ৰমিকসকলৰ অৱস্থা কেনে হ’ব কল্পনা কৰি চাওকচোন। এই দুৰ্ভোগ ৰাজ্যখনৰ আন শ্ৰমিকসকলেও ভুগিব।

কৰ্ণাটকৰ চাফাই কৰ্মীসকলক নিয়মীয়াকৰণৰ চৰকাৰী প্ৰচেষ্টাই ওলোটা খৰহে মাৰিছে। চৰকাৰে নিয়ম বান্ধি দিলে যে প্ৰতি ৭০০ জন নাগৰিকৰ বিপৰীতে মাত্ৰ এজনহে চাফাই কৰ্মী থাকিব। চাকৰি স্থায়ী কৰা মানেই চৰকাৰে বেছি দৰমহা দিব লাগিব আৰু এই অতিৰিক্ত খৰচৰ পৰা বাচিবলৈ চাফাই কৰ্মীসকলক চাকৰিৰ পৰা বৰ্খাস্ত কৰা হৈছে। তেওঁলোকৰ পুনৰ্সংস্থাপনৰো কোনো ব্যৱস্থা কৰা হোৱা নাই।

অবলেশে জনায়, “এই হঠকাৰী ১:৭০০ অনুপাতৰ বাবেই কেৱল পাভাগড়াতে প্ৰায় ৩০ জন শ্ৰমিকে জীৱিকা হেৰুৱাবলগীয়া হৈছে।”

চাকৰিৰ পৰা বৰ্খাস্ত কৰা তেনে এগৰাকী শ্ৰমিক হৈছে মণি। পৌৰসভাত ঠিকাভিত্তিক চাফাই কৰ্মী হিচাপে কাম কৰা তেওঁৰ স্বামীৰো চাকৰিটো গ’ল। মণিৰ চকুত এতিয়া হাজাৰটা প্ৰশ্ন, “এতিয়া কৰি কৰি সন্তানকেইটাক পোহপাল দিম। যিটো ঘৰত আছো, সিটোৰ ভাড়া ক’ৰপৰা যোগাৰ কৰিম?”

পৌৰকৰ্মীসকলৰ বাকী থকা দৰমহা আদায় দিবলৈ যোৱা ১১ জুলাইত ‘ব্ৰুহত বেংগালুৰু মহানগৰ পালিক’ (বিবিএমপি)য়ে ২৭ কোটি টকা মুকলি কৰি দিয়ে। কিন্তু চৰকাৰ বাহাদুৰ সাৰ পালে তেতিয়াহে, যেতিয়া সাত মাহ ধৰি দৰমহা নোপোৱাৰ বেদনাত আহত হৈ ৪০ বছৰীয়া চাফাই কৰ্মী সুব্ৰমণি টি.য়ে আত্মহত্যা কৰিলে। বিবিএমপি-ৰ স্বাস্থ্য বিভাগৰ যুটীয়া আয়ুক্ত চৰফৰাজ খানে দাবী কৰা মতে বেংগালুৰু চহৰৰ ১৮,০০০ পৌৰকৰ্মীৰ সকলো দেয় ধন পৰিশোধ কৰা হৈছে। তেওঁ ক’লে, “বায়’মেট্ৰিক সত্যাপনৰ পিছত আমি সকলোকে প্ৰাপ্য মজুৰি দি দিছোঁ।”

কিন্তু অবলেশৰ মতে, “এই ২৭ কোটি টকা মুকলি কৰি দিয়াৰ পিছত বেংগালুৰুৰ মাত্ৰ ৫০ শতাংশ শ্ৰমিকেহে দৰমহা পালে।” তেওঁৰ মতে আচলতে চহৰখনত প্ৰায় ৩২,০০০ চাফাই কৰ্মী আছে, কিন্তু বায়’মেট্ৰিক পৰীক্ষা অহাৰ পিছত পঞ্জীয়নভুক্ত কৰ্মীৰ সংখ্যা বহুখিনি কমাই দিয়া হ’ল।

পাভাগড়া চহৰৰ স্বাস্থ্য পৰিদৰ্শক এছ চামচুদ্দিনে স্বীকাৰ কৰে যে “পুঁজিৰ অভাৱ” আৰু চাকৰি নিয়মীয়া কৰাৰ আইনী মেৰপেচৰ বাবেই তেওঁলোকে সময়মতে দৰমহা দিব পৰা নাই। অৱশ্যে তেওঁ আশ্বাস দিয়ে যে অহা এমাহৰ ভিতৰত এই সমস্যা সমাধান হৈ যাব। সৌভাগ্য যে চামচুদ্দিনে নিজে কেতিয়াও এনে সমস্যাৰ সন্মুখীন হ’বলগীযা হোৱা নাই। তেওঁৰ পদবীত থকা কৰ্মচাৰীৰ দৰমহা মাহে প্ৰায় ৩০,০০০ টকা আৰু দৰমহাটো সদায় সময়মতেই বেংক একাউণ্টত সোমাই যায়।

২০১৩ চনত যেতিয়া পাভাগড়াত নৰ্দমা চাফা কৰিবলৈ আধুনিক যন্ত্ৰ অনা হৈছিল, তেতিয়া চাফাই কৰ্মীসকলে ভাবিছিল যে অৱশেষত চৰকাৰে তেওঁলোককো এজন মৰ্যাদাসম্পন্ন নাগৰিক হিচাপে জীয়াই থকাৰ অধিকাৰ দিলে। তেওঁলোকে এতিয়া মৰ্য্যাদাসম্পন্ন আৰু সুখৰ জীৱন এটা কটাব পাৰিব।

কিন্তু বাস্তৱত দেখা গ’ল যে সেই যন্ত্ৰই কেৱল নৰ্দমাৰ পাতল বা জুলীয়া পদাৰ্থখিনিহে শুহিব পাৰে। যেতিয়া আৱৰ্জনা ডাঠ হৈ পৰে, তেতিয়া আকৌ সেই পুৰণি পদ্ধতিৰেই কাম কৰিবলগীয়া হয়। চাফাই কৰ্মীজনে নৰ্দমাৰ কদৰ্য আৱৰ্জনাত সোমাবলগীয়া হয়। পাইপ ব্লক কৰি পেলোৱা আৱৰ্জনা আৰু গেদবোৰ হাতেৰে আঁতৰাব লাগে। ক’বলৈ গ’লে মেচিন অহাৰ পিছতো তেওঁলোকে মানুহৰ বিষ্ঠাৰ মাজত নামিবলগীয়া হৈছে।

বিগত ১০ বছৰত কৰ্ণাটকত ৬৯ গৰাকী চাফাই কৰ্মীৰ কাম কৰি থকা অৱস্থাতে মৃত্যু হৈছে আৰু ইয়াৰে সৰহভাগৰে মৃত্যু হৈছে উশাহ বন্ধ হৈ পৰা ছেপ্টিক টেংকৰ ভিতৰত।

নাৰায়ণাপ্পাই কয়, “ছেপ্টিক টেংকৰ ভিতৰত সোমোৱাৰ আগতে আমি গাৰ কাপোৰ খুলি কেৱল অন্তৰ্বাসটো ৰাখো। তাৰ পিছত অন্ততঃ ৯০ মি.লি.মান তীব্ৰ মদ গিলি লওঁ। মদৰ নিচা অবিহনে সেইখন নৰকত ভৰি দিয়া অসম্ভৱ।”

কেৱল কামৰ লগতে নহয়, কাম শেষ কৰি অহাৰ পিছতো বুকুত সানি অনা সেই দুৰ্গন্ধ লৈ ভাত কেইটা মুখলৈ নিবলৈ তেওঁলোকক আকৌ মদৰ প্ৰয়োজন হয়।

ৰামাঞ্জানাপ্পাৰ ভাষাত, “সেই দুৰ্গন্ধ পাহৰিবলৈ হ’লে নিচাত বুৰ গৈ থকাৰ বাহিৰে আমাৰ আন একো বিকল্প নাই।”

এই সামান্য আৰু অনিয়মীয়া উপাৰ্জনৰ পৰাই তেওঁলোকে প্ৰতিদিনে ৫০ টকাৰ পৰা ২০০ টকা পৰ্যন্ত কেৱল মদৰ নামতেই খৰচ কৰিবলগীয়া হয়। ৯০ মি.লি.ৰ এপেগত দাম ৫০ টকা।

তেওঁলোকৰ বাবে জীয়াই থকাৰ আন এটা নাম হ’ল ধাৰৰ বোজা। ৰামাঞ্জানাপ্পাই কয়, “চিনাকি মানুহ, চুবুৰীয়াৰ পৰা ধাৰ লৈ লৈ যেতিয়া আৰু উপায় নোহোৱা হয়, তেতিয়া সুদখোৰ মহাজনৰ ভৰিত পৰো। আমাৰ নামত কোনো মাটি-ভেটি নাই। সেয়ে বেংকেও আমাক ঋণ নিদিয়ে।”

ইয়াৰ বাহিৰে তেওঁলোকে আন কোনো মৰ্যাদাপূৰ্ণ কাম কৰিব নোৱাৰে নেকি? পাভাগড়াৰ ডোম্মাথামাৰী পঞ্চায়তৰ মহিলা চাফাই কৰ্মী গংগাম্মাই কয়, “মানুহে আমাক কয় যে এয়াই তোমালোকৰ কাম আৰু তোমালোকে ইয়াকে কৰিব লাগিব। আমাৰ ওপৰত এই সামাজিক দায়িত্ব জাপি দিয়া হৈছে। আমি নকৰিলে চহৰৰ মল কোনে চাফা কৰিব? যুগ যুগ ধৰি আমাৰ পৰিয়ালে ইয়াকেই কৰি আহিছে।”

এই সন্দৰ্ভত অবলেশে কয়, “জাতিভেদ বা বৰ্ণবৈষম্যৰ আটাইতকৈ ভয়ংকৰ দিশটোৱেই এয়া। এই ব্যৱস্থাই আপোনাক বিশ্বাস কৰাবলৈ বাধ্য কৰাব যে আপোনাৰ জন্মই হৈছে কেৱল বিষ্ঠা চাফা কৰাৰ বাবে। আপুনি জীৱনত ইয়াতকৈ ভাল কাম কৰাৰ যোগ্যই নহয়। এই শোষিত মানুহবোৰ মানসিকভাৱে দাসত্বৰ শৃংখলত আবদ্ধ হৈ পৰে। তেওঁলোকে কামৰ মজুৰি সময়মতে নাপায়, কিন্তু কৰ্তৃপক্ষই সদায় বেছি কাম কৰিলে বেছি পইচা পোৱাৰ এটা ভুৱা মায়াজাল সৃষ্টি কৰি ৰাখে। এয়া এক অন্তহীন বেহু।”

আমেৰিকাৰ কুখ্যাত অপৰাধী ৰিচাৰ্ড ৰামিৰেজে ১৯৮৯ চনত মৃত্যুদণ্ড ৰায়দান শুনি হাঁহি হাঁহি কৈছিল, “যায় যাওক। মৃত্যু অৱশ্যম্ভাৱী!” পাভাগড়া তালুকৰ চাফাই কৰ্মীসকলৰ বাবেও মৃত্যুৰ কোনো নতুন অৰ্থ নাই। পাৰ্থক্য মাথোঁ এটাই - হত্যাকাৰী ৰামিৰেজৰ বাবে মৃত্যু আছিল এক অহংকাৰ, কিন্তু এই চাফাই কৰ্মীসকলৰ বাবে মৃত্যু হৈছে এক অন্তহীন শোষণ আৰু সামাজিক অবহেলাৰ কৰুণ পৰিণতি। এখন ধুনীয়া প’ষ্টকাৰ্ডৰ দৰে চহৰখনৰ পিছফালেৰ এয়া কদৰ্য বাস্তৱ।

এই প্ৰতিবেদনত উল্লেখ কৰা চাফাই কৰ্মীসকলে সামাজিক সুৰক্ষাৰ দিশটো চাই তেওঁলোকৰ কেৱল প্ৰথম নামহে প্ৰকাশৰ অনুমতি দিছে।

গৱেষক নোৱেল বেন্নো ডাঙৰীয়াক তেওঁৰ অমূল্য সময় আৰু সহযোগিতাৰ বাবে প্ৰতিবেদকে আন্তৰিক ধন্যবাদ জ্ঞাপন কৰিব বিচাৰিছে।