‘এই হাত-ভৰিকেইখনেই আমাৰ একমাত্ৰ সম্বল’

শংকৰদহ গাঁৱৰ পৰা প্ৰায় প্ৰতিদিনে ভাগৌলি চাহুৱে বতৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি দুই বোজা ঘাঁহ বা খেৰ লৈ ধামতাৰি চহৰলৈ ওলায়। তেওঁ ‘কানৱাৰ’ (হুলা বাৰি)এডালেৰে এফালে বোজাটো বান্ধি লয় আৰু কান্ধত তুলি ধামতাৰিলৈ বুলি ওলায়। চহৰখন চত্তীশগড়ৰ ৰাজধানী চহৰৰ পৰা ৭০ কিলোমিটাৰ দূৰত। ভাগৌলিয়ে গৰু-ম’হ পোহা মানুহক সেইখিনি পশুখাদ্য হিচাপে বিক্ৰী কৰে।

তেওঁ ভালেকেইবছৰ ধৰি এনেকৈ ধামতাৰিলৈ পশুখাদ্য নিয়া কামটো কৰি আহিছে। এনেয়ে গোটেই বছৰটোত তেওঁ সপ্তাহত চাৰিদিনকৈ যায়, কেতিয়াবা ছদিনো যায়। চাইকেল চলাই স্কুললৈ যোৱা শিশু, কামলৈ বুলি চহৰলৈ ৰাওনা হোৱা শ্ৰমিক, বিভিন্ন কাৰিকৰ আৰু নিৰ্মাণ ছাইটৰ শ্ৰমিকৰ সৈতে তেওঁ খোজকাঢ়ি গৈ থাকে।

ভাগৌলিয়ে সত্তৰৰ দেওনা পাৰ কৰিছে। কেতিয়াবা তেওঁক ধামতাৰি পাবলৈ এঘণ্টা লাগে, যিখন তাৰপৰা চাৰে চাৰি কিলোমিটাৰমান দূৰত্বত আছে। কেতিয়াবা তেওঁ এদিনত দুবাৰ অহা-যোৱা কৰে। এনেকৈ তেওঁৰ ১৮ কিলোমিটাৰমান খোজ কঢ়া হয়। ইয়াত আকৌ তেওঁ কোনো খেতিয়কৰ পৰা ঘাঁহ-খেৰ কিনা বা কেনেলৰ কাষৰ বনৰীয়া ঘাঁহ কটা সময়খিনি ধৰা হোৱা নাই।

মই তেওঁক প্ৰায়ে ৰাস্তাত এনেকৈ ঘাঁহৰ বোজা কঢ়িয়াই লৈ যোৱা দেখো আৰু ভাবি আচৰিত হওঁ:এই বয়সত ইমান কষ্টৰ কাম তেওঁ কিয় কৰে বাৰু?“আমি দুখীয়া মানুহ, এনেকৈয়ে দুপইচা উপাৰ্জন কৰি চলো। সেই পইচাৰে ধামতাৰিৰ পৰা আহোতে বজাৰৰ পৰা পাচলি অলপ কিনি আনো”, তেওঁ কয়। আমি খোজকাঢ়ি কথা পাতি আহি আহি তেওঁৰ ঘৰ পালো। ঘৰলৈ বুলি খোজকাঢ়ি যাওতে তেওঁ কয়, “মই খেতিয়কৰ পৰা ৪০-৬০ টকাত খেৰ কিনি আনো আৰু সেয়া ধামতাৰিত বিক্ৰী কৰোঁ।” দিনটোৰ শেষত ভাগৌলিয়ে ৮০ৰ পৰা ১২০ টকামান পায়।

আপুনি বৃদ্ধ পেঞ্চন পায় নে? মই সুধিলো। “হয়, মই আৰু মোৰ মানুহজনীয়ে গাইপতি ৩৫০ টকাৰ বৃদ্ধ পেঞ্চন পাও। কিন্তু সেয়া নিয়মীয়া নহয়। কেতিয়াবা দুই-চাৰিমাহৰ মূৰত পাও।” তেওঁলোকে বৃদ্ধ পেঞ্চন পোৱা চাৰিবছৰমান হৈছে।

আমি ভাগৌলিত তেওঁৰ ঘৰ পাওতে তেওঁৰ ল’ৰা ধনীৰাম চাহুৱে দিনহাজিৰাৰ কাম বিচাৰি চাইকেল লৈ ওলাবৰ হৈছিল। তেওঁ যাব ধামতাৰিৰ সোঁমাজতে থকা ক্লক চাৰ্কললৈ। সেইটো হৈছে লেবাৰ নাকা য’ত ঠিকাদাৰবোৰে আহি ২৫০ টকাৰ দিনহাজিৰাত শ্ৰমিক লৈ যায়। তেওঁৰ বয়স কিমান বুলি সোধোতে তেওঁ তেওঁৰ পিতৃয়ে কোৱা কথাকেই ক’লে, “মই নিৰক্ষৰ, সেয়ে বয়সটো নাজানো। অনুমানহে কৰিব পাৰো,” ৩০ বছৰমান বয়সৰ ধনীৰামে কয়। তেওঁ কিমানদিন কাম কৰে? “সপ্তাহত দুই-তিনিদিনৰ কাম পালে বৰ ভাল!” তেওঁ উত্তৰ দিয়ে। বাপেকে বোধহয় পুতেকতকৈ বেছি কষ্ট কৰে।

ভাগৌলিৰ পত্নী খেদিন চাহু ঘৰৰ কামত ব্যস্ত। তেওঁ ধনীৰামৰ দুই পুত্ৰক স্কুললৈ সাজু কৰি দিছে। নাতিয়েক দুটাই ক্ৰমে ১ম আৰু ২য় মানত পঢ়ে। তেওঁলোকৰ ঘৰটো ভাগৌলিয়ে নিজে সাজিছে নে মাক-দেউতাকে সজা বুলি মই প্ৰশ্ন কৰিলোঁ। “মই সাজিছো। দেউতাই সজা পুৰণি ঘৰটো কেঁচা আছিল। পিছলৈ মই এইটো মাটি আৰু ইটাৰে সাজিলো।” বাপেকৰ কথা মনত পেলাই ভাগৌলিয়ে কয় যে তেওঁৰ পিতাকে খেতিয়ক এজনৰ তাত কাম কৰিছিল আৰু গৰু চৰাইছিল। তেওঁৰ জীয়েকজনীৰ বিয়া হৈছে আৰু শহুৰ-শাহুয়েকৰ লগত থাকে।

তেওঁলোকে প্ৰধানমন্ত্ৰী আবাস যোজনাৰ যোগেদি ঘৰ এটা পাব পাৰেনে? “আমি আবেদন কৰিছো। কেবাবাৰো পঞ্চায়তলৈ গৈ সৰপঞ্চ আৰু আন মেম্বাৰসকলক অনুৰোধ জনাইছো, কিন্তু নহ’ল। সেয়ে এতিয়াৰ বাবে সেইটো চিন্তা এৰিছো।”

কিন্তু, তেওঁ কয় যে “বড়া আকাল” (১৯৬৫-৬৬ৰ ভয়ংকৰ আকাল)ৰ সময়ত চৰকাৰে গাঁৱৰ মানুহক সহায় কৰিবলৈ আগবাঢ়ি আহিছিল আৰু তেওঁলোকে ৰাজ্যৰ পৰা ঘেঁহু আৰু জোৱাৰ পাইছিল। সেইখিনি আৰু হাবিত গজা চাৱান (একপ্ৰকাৰৰ মিলেট) আৰু মাচৰিয়া ভাজি (এবিধ পাচলি)য়ে তেওঁলোকৰ প্ৰাণৰক্ষা কৰিছিল, তেওঁ কয়।

পৰিয়ালটোৰ নিজা মাটি নাছিল। ভাগৌলিৰ পিতাকৰ প্ৰজন্মৰো নাছিল। তেওঁৰ নিজৰো নাই, পুতেকৰো নাই। “আমাৰ এই হাত-ভৰিকেইখনেই যি আছে, সেয়াই মোৰ পিতাইৰ সম্বল আছিল, আমাৰো।”

অনুবাদ: পংকজ দাস