'ਸਾਡੇ ਹੱਥ ਚੱਲਦੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ'

ਉਤਰਾਖੰਡ ਦਾ ਥਾਰੂ ਭਾਈਚਾਰਾ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਰੱਸੀ ਵਾਲ਼ੀ ਮੰਜੀ ਬੁਣਨ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ

"ਮੰਜਾ ਬੁਣਨਾ ਮੇਰੇ ਖ਼ੂਨ ਵਿੱਚ ਹੈ," 45 ਸਾਲਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਵਤੀ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਿਆਂ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਥਾਰੂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਮੰਜੀ ਬੁਣਨ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਦੀ ਤੀਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ 'ਚੋਂ ਹੈ। "ਮੇਰਾ ਵਿਆਹ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਬੰਦੇ ਨਾਲ਼ ਹੋਇਆ ਜਿਸਨੂੰ ਇਹੀ ਸ਼ੌਕ ਹੈ!"

ਕਰੀਬ ਤਿੰਨ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਵਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਚੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਰਾਣਾ ਰੱਸੀ ਵਾਲ਼ੀ ਮੰਜੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜ ਦੇ ਤਖ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਰੱਸੀ ਲੱਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਬਾਹੀਆਂ ਤੋਂ ਬੜੇ ਹੀ ਸੋਹਣੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ਼ ਰੱਸੀ ਨੂੰ ਘੁਮਾਉਂਦਿਆਂ ਉਹ ਮੰਜੀ ਦਾ ਅਧਾਰ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਦਿਨੀਂ ਤਪਸ਼ ਵੱਧ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਲੋਕੀਂ ਮੰਜੀਆਂ 'ਤੇ ਸੌਣਾ ਵੱਧ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਮਈ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹੀ ਕਾਰੀਗਰ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜੋ ਸਤੰਬਰ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਲ ਦੇ ਬਾਕੀ ਮਹੀਨੇ ਉਹ ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਵਤੀ ਨੂੰ 350 ਰੁਪਏ ਅਤੇ ਚੰਦਰਪਾਲ ਨੂੰ ਸੌ ਰੁਪਏ ਵੱਧ ਦਿਹਾੜੀ ਮਿਲ਼ਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜੋੜਾ ਸਾਲ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ 120-150 ਦਿਨ ਹੀ ਇਹ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਵਤੀ ਅਤੇ ਚੰਦਰਪਾਲ ਲਗਭਗ 1200 ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਵਾਲ਼ੇ ਕੈਥੂਲੀਆ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ਼ ਛੋਟੀਆਂ ਜੋਤਾਂ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਪੱਕੇ ਘਰ ਤੋਂ ਤਕਰੀਬਨ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਇੱਕ ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਵਤੀ ਅਤੇ ਚੰਦਰਪਾਲ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਉਹ ਖੇਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਵਰਖਾ ਅਤੇ ਸਿੰਚਾਈ ਰਾਹੀਂ ਵੱਧਦੀ-ਫੁਲਦੀ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਵਤੀ ਦੋ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ,''ਅਸੀਂ ਕਣਕ ਅਤੇ ਚੌਲ਼ ਆਪਣੇ ਲਈ ਉਗਾਉਂਦੇ ਹਾਂ।''

ਉਹਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਮੰਜੀ ਬੁਣਨ ਨਾਲ਼ ਸਾਲ ਭਰ ਵਿੱਚ ਕਰੀਬ 50 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦੀ ਆਮਦਨੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਵਤੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ''ਜਬ ਪੂਰਾ ਗਾਓਂ ਸੋ ਜਾਤਾ ਹੈ, ਤਬ ਭੀ ਹਮਾਰੇ ਹਾਥ ਚਲਤੇ ਰਹਤੇ ਹੈਂ। ਫਿਰ ਚਾਹੇ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਰਾਤ ਦੇ ਦੋ ਵੱਜੇ ਹੋਣ ਮੰਜੀ ਬੁਣਨੀ ਹੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।''

ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਪਿਛਲੇ 10 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਵਕਫ਼ੇ ਦੌਰਾਨ 1600 ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੰਜੀਆਂ ਬੁਣੀਆਂ ਹਨ, ਯਾਨੀ ਹਰ ਸਾਲ ਕਰੀਬ 160 ਮੰਜੀਆਂ। ਇੱਕ ਮੰਜੀ ਦੀ ਉਹ 400-500 ਰੁਪਏ ਬੁਣਾਈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਮੰਜੀਆਂ ਦੇ ਗਾਹਕ ਆਸ ਪਾਸ ਦੇ ਕਸਬਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੁਲੀ, ਨਾਗਰਾ, ਸਰੋਂਜਾ ਅਤੇ ਬਿਛੂਆ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਪੰਜ ਤੋਂ ਦਸ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਲੋਕ ਮੰਜੀ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਆਰਡਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਰੱਸੀ ਤੇ ਲੱਕੜ ਖ਼ੁਦ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਲੱਕੜ ਟਾਹਲੀ (ਡਲਬਰਗੀਆ ਸਿਸੂ) ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ਼ ਮਿਲਣ ਕਾਰਨ ਅੰਬ ਜਾਂ ਨਿੰਮ ਦੀ ਲੱਕੜ ਦਾ ਵੀ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਮੰਜੀ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਬਣਾਉਣਾ। ਚੰਦਰਪਾਲ ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਚਾਰੋ ਬਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਢਾਂਚਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਬਾਹੀਆਂ ਛੇ-ਛੇ ਫੁੱਟ ਦੀਆਂ ਅਤੇ ਦੋ ਬਾਹੀਆਂ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਫੁੱਟ ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਮੰਜੀ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਵੇ ਨਾਨਕਮੱਤਾ ਦੇ ਇੱਕ ਤਰਖਾਣ ਕੋਲ਼ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਤਰਖਾਣ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚੂਲ਼ ਕੱਢਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਮੰਜੀ ਦੇ ਦੰਦਲ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ਼ ਫਿੱਟ ਹੋ ਜਾਣ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਚੰਦਰਪਾਲ ਮੰਜੀ ਦਾ ਅਧਾਰ ਤਰਾਸ਼ਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਚਮਕਾਉਣ ਲਈ ਪੇਂਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਬੁਣਾਈ ਲਈ ਚੰਦਰਪਾਲ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਨੂੰ ਖੱਬਿਓਂ ਸੱਜੇ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹੋਏ 'ਡਾਵਨ' ਜਾਂ ਇਹਦਾ ਅਧਾਰ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਵਤੀ ਦੀ ਵਾਰੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹਨ,"ਮੈਂ ਪੂਰੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਦੋ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਮੰਜੀਆਂ ਬੁਣ ਲੈਂਦੀ ਹਾਂ।" 'ਜ਼ੰਜੀਰੀ' (ਚੇਨ ਨਾਲ਼ ਜੁੜੀ) ਮੰਜੀ ਬੁਣਨ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਘੰਟੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅੱਗੇ ਦੱਸਦੀ ਹੈ,"'ਸੌਕੇਦਾਰ' (ਸੂਤ ਦੀ ਬੁਣਾਈ ਵਾਲ਼ੀ) ਮੰਜੀ ਵੱਡੀ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਅਸੀਂ ਦੋਹੇ ਮਿਲ਼ ਕੇ ਬੁਣਦੇ ਹਾਂ।" ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਵਤੀ ਨੇ ਤੀਜੀ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਕੂਲ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮਾਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਬਿਤਾਉਂਦੀ ਸੀ। "ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੰਜੀ ਬੁਣਦੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਰੱਸੀ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਰੱਖਦੀ ਸਾਂ। ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਤਿਆਰ ਮੰਜੀ ਕਿਵੇਂ ਦੀ ਦਿੱਸੇਗੀ।"