‘અમારા હાથ ચાલતા રહે છે’

કૃષ્ણાવતી દોરી ભરેલા ખાટલા બનાવનાર આ પરિવારની ત્રીજી પેઢી છે, તેઓ હસતાં હસતાં કહે છે, “ખાટલા ભરવાનું મારા લોહીમાં છે. થારુ આદિવાસી સમુદાયના 45 વર્ષના આ મહિલા અમને કહે છે, "મારા લગ્ન પણ એવી વ્યક્તિ સાથે થયા છે જે હસ્તકલાના શોખીન છે!".

લગભગ ત્રણ દાયકાથી કૃષ્ણાવતી અને તેમના પતિ ચંદ્રપાલ સિંહ રાણા દોરી ભરેલા ખાટલા બનાવી રહ્યા છે - લાકડાને બદલે દોરી ભરેલા ખાટલા. તેઓ લાકડું કાપીને ખાટલાના પાયા બનાવે છે, અને પછી દોરી ભરે છે.

ઉનાળામાં તાપમાન વધે છે ત્યારે લોકો ગાદલાવાળા લાકડાના ખાટલાને બદલે દોરી ભરેલા ખાટલા પસંદ કરે છે, અને તેથી આ કારીગરો મે થી સપ્ટેમ્બર સુધી કામ કરે છે; બાકીનું વર્ષ તેઓ ખેતમજૂર તરીકે કામ કરે છે. કૃષ્ણાવતી રોજનું 350 રુપિયા દાડિયું રળે છે અને ચંદ્રપાલને તેમનાથી સો રૂપિયા વધુ મળે છે. તેમને વર્ષમાં લગભગ 120-150 દિવસ કામ મળે છે.

આ દંપતી લગભગ 1,200 લોકોની વસ્તી ધરાવતા ગામ કૈથુલિયાના રહેવાસી છે, ગામના મોટાભાગના લોકો જમીનના નાના ટુકડા પર ખેતી કરે છે. તેમના પાકા ઘરથી લગભગ બે થી ત્રણ કિલોમીટર દૂર કૃષ્ણાવતી અને ચંદ્રપાલની એક એકર જમીન છે, તેના પર તેઓ વરસાદી અને સિંચાઈ આધારિત ખેતી કરે છે. બે બાળકોના માતા કૃષ્ણાવતી કહે છે, "અમે અમારે પોતાના માટે ઘઉં અને ડાંગર ઉગાડીએ છીએ."

તેઓ કહે છે કે ખાટલા બનાવવામાંથી થતી આશરે 50,000 રુપિયાની વાર્ષિક આવક મહત્વપૂર્ણ છે. કૃષ્ણાવતી કહે છે, “જબ પુરા ગાંવ સો જાતા હૈ, તબ ભી હમારા હાથ ચલતે રહેતે હૈ [આખું ગામ સૂઈ જાય છે ત્યારે પણ અમારા હાથ ચાલતા રહે છે]. મધરાત થઈ હોય કે વહેલી સવારના બે વાગ્યા હોય ખાટલો પૂરો કરવો જ પડે છે.”

આ દંપતીએ છેલ્લા 10 વર્ષમાં 1,600 થી વધુ ખાટલા બનાવ્યા છે - એટલે દર વર્ષે આશરે 160 ખાટલા. એક ખાટલાના તેઓ 400-500 રુપિયા લે છે.

કૈથુલિયાથી પાંચથી દસ કિલોમીટરની અંદર આવેલા ટીકુલી, નગલા, સરોંજા અને બિચુવા જેવા નજીકના નગરો અને ગામડાઓમાંથી ગ્રાહકો આવે છે. ઓર્ડર આપનારાઓ દોરડું અને લાકડું પણ પૂરું પાડે છે - આ લાકડું સામાન્ય રીતે શીશમ (ડાલબર્ગિયા સિસૂ) નું હોય છે કારણ કે તે મજબૂત અને ટકાઉ હોય છે, પણ કેરી અથવા નીમ (લીમડા) નું લાકડું પણ હોય કારણ કે તે સરળતાથી મળી રહે છે.

પહેલું પગલું ખાટલાનો બીમ બનાવવાનું છે, ચંદ્રપાલ લાકડાના ચાર ટુકડાઓથી બીમ બનાવે છે - બે ટુકડા છ ફૂટના અને બે ત્રણ ફૂટના. પછી ખાટલાના ચાર પાયા નાનકમત્તામાં એક સુથારને મોકલવામાં આવે છે જે તેના પર ડિઝાઇન કોતરે છે અને કાણા પાડે છે જેમાંથી બીમ સરળતાથી અંદર સરકી શકશે. એ પછી ચંદ્રપાલ ખાટલાનો આધાર બનાવે છે અને તેને ચમકાવવા માટે રંગ લગાવે છે.

ખાટલો ભરવા માટે ચંદ્રપાલ ડાબેથી જમણે પ્લાસ્ટિકના દોરડાને બાંધીને ડાવન અથવા આધાર બનાવે છે. પછી કૃષ્ણવતીનો વારો આવે છે.

તેઓ કહે છે, "હું એક દિવસમાં બે થી ત્રણ ખાટલા ભરું છું." ઝંજીરી (સાંકળ સાથે જોડાયેલ) ખાટલો ભરવામાં ત્રણ કલાક લાગે છે. તેઓ ઉમેરે છે, "સૌકેદાર [પાટી-ભરલો] ખાટલો મોટો અને ભારે હોય છે, તેથી હું અને મારા પતિ સાથે મળીને એ વણીએ છીએ." કૃષ્ણાવતીએ ત્રીજા ધોરણમાં અધવચ્ચે શાળા છોડી દીધી હતી અને તેઓ તેમના પિતા સાથે ઘણો સમય વિતાવતા હતા. "તેઓ દોરડું ભરતા હતા ત્યારે હું તે પકડી રાખતી હતી. તૈયાર થયેલો ખાટલો કેવો હશે એ જોવાની મને હંમેશા ઉત્સુકતા રહેતી હતી."

અનુવાદ સમીક્ષા: પ્રતિષ્ઠા પંડ્યા