বৰপেটাৰ বেকী নদীৰ পাৰত মৰাপাটৰ শিল্প

নৱেম্বৰৰ ফিৰফিৰীয়া বতাহত আম্বিয়া খাতুনৰ বগা, উৱলি যোৱা পুৰণি শাৰীখনৰ আচলৰ বেঙুনীয়া ফুলবোৰ উৰিব ধৰিছে আৰু তেওঁ চুলিখিনি ঢাকিবলৈ যত্ন কৰিছে। জঁট লাগি ধৰা মৰাপাটৰ সূতাবোৰ চিজিল লগাই পকাই, মণি সুমৱাই আৰু গাঁঠি মাৰি থকাৰ মাজতে তেওঁৰ সোঁহাতখন মূৰলৈ গৈছে - নিজৰ ওৰণিখন ধৰি ৰাখিবলৈ। নদীৰ পাৰতে থকা তেওঁৰ অস্থায়ী ঘৰটোৰ কাষেৰে পাৰ হৈ যোৱা পুৰুষৰ দৃষ্টি সম্পৰ্কে আম্বিয়া সচেতন। ধুমুহা-বৰষুণ আৰু বানপানীৰ সময়ত বেকী নদীৰ খহি যোৱা পাৰ এনে এক ঠাই, য’ত ব্যক্তিৰ গোপনীয়তা ৰক্ষা কৰাটো টান কাম।

ঘৰৰ মজিয়াত বহি আম্বিয়াই শিকা (শিগা বুলিও কোৱা হয়, অসমীয়াত শিকিয়া) গুঁথি আছে। মৰাপাটৰ ৰছীৰে সজা শিকিয়া হৈছে আলংকৰিক হেংগাৰ য’ত বাচন-বৰ্তন, বীজ, কাপোৰ-কানি, তুলি-কম্বল আনকি গহনা আদি ওলমাই ৰাখিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। শিকিয়া কেৱল এক আলংকৰিক সামগ্ৰীয়েই নহয়, ই সাংস্কৃতিক দিশৰ পৰাও এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰি আহিছে। অসমৰ মিঞা মুছলমানসকলৰ লগতে বৰ্তমানৰ বাংলাদেশৰ কৃষিপ্ৰধান সমাজত ইয়াৰ বিশেষ স্থান আছে। সঘনে বানপানী হোৱা অঞ্চলত এই শিকিয়াতেই খাদ্য-সামগ্ৰীৰ লগতে অনান্য সামগ্ৰী মাটিৰ পৰা উচ্চতাত ওলমাই ৰাখি পানীৰ পৰা বচাব পাৰি।

৭১ বছৰীয়া এই অভিজ্ঞ শিল্পীগৰাকীয়ে সুৰ্যৰ পোহৰে মাটি স্পৰ্শ কৰাৰ আগৰ পৰাই কামত ধৰে। ঘৰুৱা সমস্ত কাম-বন শেষ কৰি নিজৰ শিল্পত মনোনিবেশ কৰে। তেওঁৰ এটা কোঠাৰ ঘৰটোৰ বাৰান্দাখনেই তেওঁৰ কৰ্মশালা। কোমোৰাৰ চাং এখনৰ কাষতে ছাঁ পৰা ঠাইখিনিত তেওঁ মৰাপাটৰ ৰছীৰে শিকিয়া বোৱা কাম কৰিছে। ওলমি থকা ৰঙীন মণিবোৰ কোমোৰাৰ পাতৰ মাজেৰে সৰকি অহা ৰ’দত তিৰবিৰাই উঠিছে।

আম্বিয়াই খাৰ বালিত মিঞা মুছলমান অধ‍্যুষিত খেতিয়কবৰ্গৰ সৈতে বাস কৰে। ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ এখন গুৰুত্বপূৰ্ণ উপনৈ বেকী নদী এই গাঁওখনৰ মাজেৰে পাৰ হৈ গৈছে। প্ৰতিবছৰে তাত বানপানী হয়। “বানত ২৫ বাৰ মোৰ ঘৰ ভাঙিছে। এতিয়া আৰু সাহায‍্য শিবিৰলৈ যোৱা এৰিছো। খাবলৈ কিবা থাকক বা নাথাকক, মই ইয়াতেই থাকো,” আম্বিয়াই পাৰিক কয়। ইয়াতে মানে গাঁৱৰে এজন উদাৰ ব‍্যক্তিয়ে দিয়া আধা বিঘা মাটি, তাতে তেওঁ থাকে আৰু খেতি কৰে।

আম্বিয়াই বিভিন্ন ধৰণৰ শিকা তৈয়াৰ কৰে – খেতাৰ শিকা (কঁথা-কম্বল ৰাখিবলৈ), থালিৰ শিকা (কাঁহী-বাতি ৰাখিবলৈ), গামছাৰ শিকা (গামোচা আদিৰ বাবে), বিচনেৰ সিকা (বিচনী ৰাখিবলৈ), জুহা সিকা (বাচন-বৰ্তন ৰাখিবলৈ)। ইয়াৰ উপৰি বিভিন্ন সামগ্ৰী তেওঁ সাজি উলিয়ায়। এনে সামগেৰী এবিধ ৪০০ ৰ পৰা ১,৫০০ টকাত বিক্ৰী হয়।

বিয়া দিবলৈ ওলোৱা ছোৱালীৰ মাক-দেউতাকে এই গুৰুত্বপূৰ্ণ মৰাপাটৰ সিকা নিবলৈ তেওঁৰ ওচৰলৈ আহে। শীতল পাটিৰ লগতে বিয়াত উপহাৰ দিয়া সিকা অপৰিহাৰ্য।

তেওঁৰ বাবে এয়া ব্যৱসায়ৰ বতৰ। “আঘুণ মাচ থাইকে মাঘ মাচ পৰ্য্যন্ত, প্ৰত্যেক গ্ৰামে ১০-১২ বিয়া থাকে, তাইনে?মেয়েৰ বাপে জানে যে শিকা দেউন লাগবই মেয়েৰ ঘৰ চাজাবৰ জন্যে (আঘোণ মাহৰ পৰা মাঘলৈ প্ৰতিখন গাঁৱতে মাহত ১০-১২ খন বিয়া নহয় জানো? ছোৱালীৰ দেউতাকবোৰে জানে যে তেওঁলোকে মৰাপাটৰ শিকিয়া জীয়েকহঁতক লগত দি পঠাবই লাগিব, যাতে সিহঁতে গৈ নিজৰ ঘৰখন সজাই ল’ব পাৰে),” আম্বিয়াই কয়।

ডেকাকালত তেওঁৰ দৃষ্টিশক্তি ভাল আছিল আৰু বহুসময় বহি কাম কৰিব পাৰিছিল। তেতিয়া তেওঁ মাত্ৰ দুই-তিনি দিনতে এটা আলংকৰিক শিকিয়া সাজি শেষ কৰিব পাৰিছিল। ক’ৰবাত বিয়াৰ যো-জা চলিলে যেতিয়া তেওঁলৈ অৰ্ডাৰ আহে, তেওঁ ছাকি এগছি জলাই গোটেই ৰাতি নক্সি শিকা গুঠিছিল। নক্সি বা নক্সা মানে শৈল্পিক আৰ্হি বা অলংকৰণ। দক্ষ মহিলাসকলে মৰাপাটৰ ৰছীত বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ গাঁঠি দি ভিন্ন শৈলীৰ শিকিয়া প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে।

বয়সে ভাটি দিয়াত আৰু কঁকালৰ বিষটো বাঢ়ি অহাত তেওঁ এতিয়া আৰু বেছিপৰ বহি থাকিব নোৱাৰে আৰু এটা শিকিয়া সম্পূৰ্ণ কৰিবলৈ দুমাহ পৰ্য্যন্ত সময় লাগি যায়।

ৰছীত মণিবোৰ ভৰাই শিকিয়া প্ৰস্তুত কৰা সময়ত বিভিন্ন ধৰণৰ গাঁঠি দিবলৈ তেওঁৰ সুনিপুণ হাতৰ আঙুলিকেইটা অহৰহ চলি থাকে। মৰাপাটখিনিৰ জঁট ভাঙিবলৈও বাৰে বাৰে মৰাপাটখিনি ওলোটা দিশত পকাই থাকিব লাগে। “হাঁতৰ আঙুলিত জোৰ পৰে। ৰেচন ল’বলৈ গ’লে মোৰ আঙুলিৰ ছাপ কাম নকৰে,” বায়’মেট্ৰিক মেচিনে কিয় তেওঁৰ ফিংগাৰপ্ৰিণ্ট ল’ব নোৱাৰা হয়, সেই প্ৰসংগত আম্বিয়াই কয়।

শিকিয়া সজাটো কম বয়সীয়া ছোৱালীৰ কাম বুলি গণ্য কৰা হয় আৰু মানুহে তেওঁক বহি খোৱাটোৱে আশা কৰে। “আমি কি ওগ’ৰ বাৰীত থাইকে খেয়ে আইচি (মই কিবা তেওঁলোকৰ ঘৰৰ খাই আছো নেকি)?” মানুহৰ টুলুঙা কথালৈ আওকাণ কৰা আম্বিয়াই এইদৰে কয়।

আম্বিয়াৰ বাবে মৰাপাটৰ শিকিয়া সজাটো কেৱল পইচাৰ কথা নহয়, তেওঁৰ এই কামটোত ৰাপ আছে আৰু ইয়ে তেওঁক যৌথ পৰিয়ালত থকাৰ দিনবোৰ সোঁৱৰাই দিয়ে। “মোৰ মা, পেহী আৰু মাহীহঁতক চাই চাই মই শিকিয়া বোৱা শিকিছিলো। দেউতাই ঘণ্টাৰ পিছত ঘণ্টা বহি উপভোগ কৰিছিল। যেন কিবা মনোৰঞ্জনমূলক দৃশ্যহে - চকুত লগা গাঁঠি মৰাৰ দৃশ্য,” এজন প্ৰাক্তন স্থানীয় বিচাৰকৰ জীয়ৰী আম্বিয়াই কয়।

“এতিয়া তেওঁলোক কোনো নাই আৰু মাটিখিনি গ’ল।” হাতদুখনে মৰাপাটৰ ৰছী এৰি দিয়া নাই যদিও তেওঁৰ হাঁহিটো ম্লান হৈ পৰে। কিন্তু আকৌ হাঁহিটো ঘূৰি আহে যেতিয়া তেওঁ কয়, “মানুহে কোনো মজলিছ আয়োজন কৰিলে মোক ৰান্ধিবলৈ কৈছিল, বিয়ালৈ বিশেষভাৱে নিমন্ত্ৰণ কৰিছিল আৰু মোকেই ৰান্ধিবলৈ দিছিল।”

শিকিয়াৰ কাম আৰম্ভ হয় গাঁৱত মৰাপাট সংগ্ৰহৰ পৰা। “মোৰ ভতিজাই আগতে মোক এই মৰাপাটখিনি দিছিল। আগতে খহনীয়াই আমাৰ ৫০ বিঘা মাটি উটুৱাই নিয়াৰ আগলৈকে আমি মৰাপাটৰ খেতি কৰিছিলো। এতিয়া মানুহে বিনামূলীয়াকৈ মৰাপাট দিয়ে,” খেতিয়কসকলে দুখীয়া পৰিয়ালক দুই-তিনি কেজি মৰাপাট দান দিয়াৰ প্ৰথাৰ কথা উল্লেখ কৰি তেওঁ কয়। এতিয়া তেওঁ যিখিনি কাম কৰে, তাৰবাবে সিমানখিনি মৰাপাটেই যথেষ্ট।

মুঠা কৰি থোৱা শুকান মৰাপাটখিনি প্ৰথমে এটা খুঁটাত ওলমাই ৰখা হয় আৰু তাৰ পিছত মণি সুমোৱা আৰম্ভ হয়। আম্বিয়াই প্ৰথমে তলৰ অংশটো তৈয়াৰ কৰে আৰু তাৰ পিছত ২৫ পইচাৰ মুদ্ৰাৰ সমান বহল গাঁঠি মাৰি মণিবোৰ ভৰায়। ইয়াক টেহা গিৰো (মুদ্ৰা গাঁঠি) বুলি কোৱা হয়। মণি সুমুওৱাৰ প্ৰক্ৰিয়া শেষ হোৱাৰ পিছত ইয়াতেই সামগ্ৰীবোৰ আহি জমা হয়।”

যিহেতু এই সামগ্ৰীবিধ ঘাইকৈ কইনাৰ বাবে তৈয়াৰ কৰা হয় আৰু অলংকৰণৰ প্ৰয়োজন হয়, সেয়েহে মণিবোৰ আৰু গাঁঠিবোৰ মহিলাৰ অলংকাৰৰ নামেৰে নামকৰণ কৰা হয়। মৰাপাটৰ প্ৰথম গাঁঠিটো, যাৰ কিছু অংশ ৰঙীন সূতাৰে মেৰিয়াই তেহা গিৰোৰ পৰা ওলমি থাকে, তাক সিথিবাটি বুলি কোৱা হয়। হালধীয়া, সোণালী আৰু সেউজীয়া ৰঙেৰে মেৰিয়াই থোৱা তিনিটা মণি - সোণালী কইনাৰ বাবে আৰু সেউজীয়া চৰ অঞ্চলৰ খেতিপথাৰৰ বাবে লগ লাগি এটা সিথিবাটি হয়।

এটা শিকিয়াত সাধাৰণতে ওপৰৰ পৰা তললৈ তিনিটা সিথিবাটিৰ ছেট থাকে। আদাৰফানাই খাৰুত থকা মৌচাকৰ নিচিনা আকাৰক বুজায় আৰু বুল্লকটো নাকফুলিৰ দৰে।

গাঁৱৰ মানুহে এই শিকিয়া বাচন-বৰ্তন, তুলি-কঁথা, বিচনী, পুৰঠ লাও, কোমোৰা, ৰঙালাও আৰু অন্যান্য পাচলিৰ গুটি সংৰক্ষণৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰিছিল – চালৰ পৰা ওলমাই ৰাখি বানপানীৰ পানীৰ পৰা বচাই ৰাখিব পাৰিছিল।

“এই জীৱনটোত কিমানবাৰ যে বানপানী আৰু পানীৰ কোবাল ঢৌৱে আমাৰ ঘৰ-মাটি খহাই নিয়া দেখিছো,” দুকুৰি বয়সৰ তেওঁৰ ভগ্নি জাবেদা খাতুনে কয়। দুই ভনীয়েকে এইখন ঠাইৰ পৰা সিখন ঠাইলৈ স্থানান্তৰিত হোৱাৰ দিনৰ কথা মনত পেলায়। “স্কুল নাছিল বাবে আমি পঢ়া এৰিলো। এতিয়াও অৱস্থা একেই। সেয়ে চৰৰ ল’ৰা-ছোৱালীবোৰ শিক্ষিত নহয়।” বানপানীৰ বাবে মাটি হেৰুওৱাৰ শেষ তথ্য লিপিবদ্ধ কৰা হৈছিল এনেদৰে, “...অসমত চৰাঞ্চল ৩.৬০ লাখ হেক্টৰজুৰি বিস্তৃত হৈ আছে আৰু তাৰ জনবসতি ২৪.৯০ লাখ। ১৯৫০ চনৰ পৰা ৰাজ্যখনে ৪.২৭ লাখ হেক্টৰ ভূমি অৰ্থাৎ মুঠ মাটিকালিৰ ৭.৪০ শতাংশ হেৰুৱাইছে।”

“বানপানী আহিলে আমি ক’লৈকো নাযাওঁ। আল্লাহে জানে কেতিয়া আমাক লৈ যাব লাগে আৰু কেতিয়ালৈ জীয়াই ৰাখিব লাগে। আমি ইয়াতেই থাকো,” পুৰণি ৰছী আৰু ৰঙীন সামগ্ৰীৰে শিকিয়া গুঁঠি থকাৰ মাজতে আম্বিয়াই কয়।

“শিকিয়া বনোৱা কামটোত বহুত খাটনি। সেয়ে এটা শিকিয়াত মই ৪০০ৰ পৰা ৫০০ টকা লও,”আম্বিয়াই বুজাই কয়। তেওঁৰ বৰপেটাস্থিত ঘৰত এতিয়াও ১২ টা শিকিয়া পৰি আছে।

“কোনেও যদি নিকিনেও, মই শিকিয়া বনাই থাকিম আৰু নিজৰে বস্তু-বাহিনী ৰাখিম,”তেওঁ আত্মপ্ৰত্যয়ৰে কয়।