এজম মানুহ, একাধিক যুঁজ

“আগতেই যদি মেচিন আনিলেহেঁতেন, মই মোৰ স্বামীক হেৰুৱাবলগীয়া নহ’লহেঁতেন, ইহঁতো নিঠৰুৱা হ’বলগীয়া নহ’লহেঁতেন,” নিজৰ সন্তানৰ মুখলৈ চাই ৰাণীয়ে কয়। “এতিয়া মেচিন আনিলে মোৰ একো লাভ নহয়, কিন্তু কাৰোবাৰ হ’লেও ঘৰখন এনেকৈ চন নপৰিব। গিৰীয়েক নলাত সোমাই নমৰিব। মই যেনেকৈ ভুগিছো, আন কোনেও ভুগিবলগীয়া নহ’ব।” এইখিনি কৈ হঠাতে ৰাণী কুমাৰী নীৰৱ হৈ পৰিল।

যোৱা বছৰৰ শেষৰ ফালে যেতিয়া এই প্ৰতিবেদকে ৰাণীক প্ৰথমবাৰ লগ পাইছিল, তেতিয়া তেওঁ দিল্লীৰ এটা সভাগৃহৰ ছিৰিত বহি আছিল। সমগ্ৰ দেশজুৰি মানুহৰ দ্বাৰা মানুহৰ মল-মূত্ৰ পৰিষ্কাৰ কৰা ব্যৱস্থা আৰু নলা বা ছেপ্টিক টেংকত ইজনৰ পিছত সিজন শ্ৰমিকৰ ধাৰাবাহিক মৃত্যুৰ সংগঠিত প্ৰতিবাদৰ বাবে গঢ়ি উঠা ‘চাফাই কৰ্মচাৰী আন্দোলন’ৰ দ্বাৰা আয়োজিত এক কাৰ্যসূচীত অংশ ল’বলৈ তেওঁ তাত উপস্থিত হৈছিল। এই কাৰ্যসূচীত মানুহে হাতেৰে কৰা চাফাইকৰ্মৰ বিকল্প হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিব পৰা বিভিন্ন প্ৰযুক্তিগত সমাধান প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছিল।

চিৰিত বহি থকা ৩৬ বছৰীয়া ৰাণীয়ে তেওঁৰ হাতত থকা প্লাষ্টিকৰ বেগটোৰ পৰা ফটো এখন উলিয়ালে। ফটোখন তেওঁৰ সংগী ৩০ বছৰীয়া অনিল কুমাৰৰ। তেওঁ নিজৰ উৱলি যোৱা বগা দোপাট্টাখনেৰে ফটোখন মচিলে। তেওঁক অশান্ত যেন দেখা গ’ল। তাৰ অলপ পিছতে তেওঁ নিজৰ ৭ বছৰীয়া কন্যা লক্ষ্মী, ১১ বছৰীয়া গৌৰৱ আৰু কোলাত ২.৫ বছৰীয়া সোণমক লৈ উচ্-পিচ কৰি ইফালে-সিফালে খোজ কাঢ়িবলৈ ধৰিলে।

ছেপ্টিক টেংকত পৰি গিৰীয়েকক হেৰুওৱা মহিলাই কেৱল সেই মৰ্মন্তুদ ঘটনাৰ দুখবোধকেই কঢ়িয়াই লৈ ফুৰিবলগীয়া নহয়, ন্যায় আৰু ক্ষতিপূৰণৰ বাবেও যুঁজিবলগীয়া হয়। লগতে পৰিয়ালটোক পোহপাল দিয়াৰ যুঁজখন আছেই। এইক্ষেত্ৰত ৰাণীৰ অৱস্থা অতিকৈ শোচনীয়া, সংগ্ৰাম তাতোকৈ কঠিন। দক্ষিণ-পশ্চিম দিল্লীৰ ডাবৰি নামে কলনিটোত থকা তেওঁৰ জুপুৰী ঘৰটোলৈ গৈ এই প্ৰতিবেদকে সেয়াই অনুধাৱন কৰাৰ যত্ন কৰিলে।

“মই তেওঁৰ আনুষ্ঠানিক পত্নী নাছিলো, কিন্তু তেওঁৰ বাবে মই আছিলো সৰ্বস্ব। তেওঁ আছিল মোৰ ভালপোৱা। মোক মৰম আৰু সন্মান দুয়োটাই কৰিছিল। মোৰ সন্তানকেইটাক নিজৰ সন্তানৰ দৰেই মৰম কৰিছিল,” তেওঁ কয়। ৰাণীয়ে তেওঁৰ পূৰ্বৰ স্বামী অৰ্থাৎ ল’ৰা-ছোৱালী কেইটাৰ পিতৃৰ বিষয়ে বেছি কথা ক’ব নিবিচাৰিলে। তেওঁ মাথো কয় যে সিজন আছিল অতিশয় নিষ্ঠুৰ আৰু হিংস্ৰ প্ৰকৃতিৰ মানুহ। তাৰ চিন থাকি গৈছে তেওঁৰ হাত-ভৰিত। জুয়ে পোৰা দাগ হাতে-ভৰিয়ে স্পষ্ট। উপায়হীন হৈ তেওঁ শেষত তেওঁ আন এখন চহৰলৈ গুচি গৈছিল। “অনিল আৰু মই যোৱা ৩-৪ বছৰ ধৰি একেলগে আছিলো। আমাৰ মন মিলিছিল। মাত্ৰ আনুষ্ঠানিকতা হোৱা নাছিল। মোৰ এবাৰ বিয়া হৈছিল, কিন্তু অনিল আছিল অবিবাহিত। আমাৰ সম্পৰ্কটোত গোপনীয় বুলি কোনো কথা নাছিল। আমি যে পতি-পত্নী আছিলো, সেয়া সকলোৱে জানিছিল। মোৰ ল’ৰা-ছোৱালীহালে প্ৰথমবাৰৰ বাবে পিতৃস্নেহ পাইছিল। আমি দৰিদ্ৰ আছিলো, কিন্তু আমাৰ সংসাৰখন সুখৰ আছিল।”

দলিত বাল্মীকি সম্প্ৰদায়ৰ অনিল কুমাৰে ২০১৮ চনৰ ১৪ ছেপ্টেম্বৰত ডাবৰিৰ নিজৰ ঘৰৰ পৰা অলপ দূৰত থকা মূল ৰাস্তাৰ এটা পৌৰসভাৰ নলা চাফা কৰিবলৈ গৈ প্ৰাণ হেৰুৱায়। সেয়া আছিল সন্ধ্যাৰ সময়, সাতমান বাজিছিল। স্থানীয় আৰক্ষী থানাত দাখিল কৰা এজাহাৰত সময়টো এই বুলিয়েই উল্লেখ আছে। ৰাণী আৰু চুবুৰীয়াসকলে জনোৱা মতে আবেলি চাৰে পাঁচ বজাৰ পিছত অনিললৈ এটা ফোন কল আহিছিল আৰু সেইমৰ্মেই তেওঁ কামলৈ ওলাই গৈছিল। এজাহাৰত উল্লেখ কৰা এজন প্ৰত্যক্ষদৰ্শীৰ ভাষ্য অনুসৰি এজন স্থানীয় ঠিকাদাৰে অনিলক কেৱল এডাল পাতল ৰচীৰ ভৰসাতে অকলে নলাটোৰ ভিতৰলৈ পঠিয়াই দিছিল। সেই ৰছীডাল ছিগি গৈছিল।

ৰাণীয়ে বাৰে বাৰে ফোন কৰিছিল। ফোনটো অনিলে নোতোলা দেখি তেওঁৰ উদ্বিগ্নতা বাঢ়ি গৈছিল। তেওঁ অনিলক বিচাৰি ৰাস্তালৈ ওলাই গৈছিল। তেতিয়া কোনোবাই ক’লে যে অনিল নলাত পৰিছে। তেওঁ উধাতু খাই তালৈ গৈ তেওঁৰ কেৱল চেন্দেলজোৰহে দেখিলে। অনিলক ইতিমধ্যে হস্পিতাললৈ লৈ যোৱা হৈছিল আৰু মৃত বুলি ঘোষণা কৰা হৈছিল।

তেওঁ যোৱা ১৫ বছৰ ধৰি নলা-নৰ্দমা চাফা কৰি আহিছিল। আনকি তেওঁ নিজৰ ঘৰৰ আগত এখন ব’ৰ্ডো লগাই থৈছিল য’ত তেওঁ যে নলা-নৰ্দমা আদি চাফা কৰে, সেয়া লিখা আছিল। লগতে দিয়া আছিল তেওঁৰ ফোন নম্বৰ। তেওঁৰ মৃত্যুৰ পিছত পুলিচে সেই ব’ৰ্ডখন আঁতৰাই দিয়ে।

ইমান বিপজ্জনক এই কামৰ বাবদ তেওঁ পাইছিল তেনেই সামান্য মজুৰি। সৰু নলা চাফা কৰিলে দুইৰ পৰা তিনিশ টকা আৰু ডাঙৰ নলা হ’লে ৫০০-১,০০০ টকা পাইছিল। মাহটোত অনিলৰ গড় উপাৰ্জন আছিল সাত হাজাৰমান টকা। সাধাৰণতে বৰ্ষাকাল পৰাৰ আগৰ সপ্তাহটোত তেওঁৰ কাম বাঢ়িছিল। তেওঁৰ উপাৰ্জনো সেইকেইটা দিনত বাঢ়িছিল। ৰাণীয়ে তিনি-চাৰিঘৰ মানুহৰ তাত ঘৰ সৰা-পোচা কৰা কাম কৰিছিল আৰু মাহত ২৫০০ মান টকা পাইছিল। কিন্তু তেওঁ নিয়মিতভাৱে কামলৈ যাব নোৱাৰিছিল। ল’ৰা-ছোৱালীকেইটাৰ আলপৈচান ধৰিবলৈ তেওঁ ঘৰতে থাকিবলগীয়া হৈছিল। তেওঁৰ ডাঙৰ জীয়েক লক্ষ্মীৰ ভৰি দুখন অতিশয় দুৰ্বল। বোধহয় গুৰুতৰ পুষ্টিহীনতাৰ ফলত তাইৰ তেনে অৱস্থা হৈছিল। তাৰোপৰি তাই ভালদৰে কথাও ক’ব নোৱাৰে। সৰুজনী সোণম। তাই আকৌ আনৰ সহায় অবিহনে খোজ কাঢ়িব নোৱাৰে। সেয়ে ৰাণীয়ে অনিলৰ লগত থকা দিনধৰি কাম কৰিবলৈ এৰাৰ দৰেই হৈছিল।

ৰাণী আৰু অনিল দুয়োৰে আচল ঘৰ উত্তৰাখণ্ডৰ হৰিদ্বাৰৰ উপচহৰ কংখালত। ৰাণীৰ মাক-দেউতাক ঢুকাইছে। পৰিয়াল বুলিবলৈ কেৱল সন্তানকেইটা আৰু অনিলেই আছিল। অনিলৰ মৃত্যুৰ প্ৰায় দহ দিন আগতে ৰাণী আৰু অনিলৰ চাৰি মহীয়া পুত্ৰ সন্তানটি নিউমোনিয়াত আক্ৰান্ত হৈ ঢুকাইছিল।

অনিলৰ মৃত্যুৰ বাতৰি পাই ৰাণীৰ মূৰত সৰগ ভাগি পৰিছিল। তেওঁ ইমানেই ভাগি পৰিছিল যে জীয়াই থকাৰ ইচ্ছা নাইকিয়া হৈ গৈছিল। “মনলৈ এনে ভাৱ আহিছিল যে জীৱনটো ইমানতে যতি পেলাও।” তেওঁ কয়। “কিমানখন যুঁজ মই যুঁজিম? মোৰ হতাশা আৰু ক্ষোভ বাঢ়িছিল। খঙত একোনাই হৈ মই কাপোৰবোৰকে জ্বলাই দিছিলো। ঘৰৰ মালিকে আহি জুই নুমুৱাইছিল। মই কেৱল কান্দিছিলো। যন্ত্ৰণাত দগ্ধ হৈ মোৰ জীৱনটোৱে আন এক ৰূপ লৈছিল।”

ৰাণীয়ে কয় যে আৰক্ষীয়ে অনিলৰ মৃত্যুৰ বাবে দোষীজনক কৰায়ত্ত কৰাৰ পৰিৱৰ্তে অনিলৰ সৈতে তেওঁৰ লিভ-ইন সম্পৰ্কটোক লৈহে কটাক্ষ কৰিছিল। “তেওঁলোকৰ হাঁহিবোৰ আছিল কুৎসিত। তাচ্ছিল্য কৰি তেওঁলোকে সুধিছিল, “কোনে জানে তাই কিমান মতাৰ লগত শুইছে, তাইৰ কিমানজন গিৰীয়েক আছে। কাইলৈ তাই কাৰ লগত থাকিব কোনে জানে? তাইৰ কথা কোনে বিশ্বাস কৰিব?’ এতিয়া আপুনিয়েই কওক মই কি কৰা উচিত?”

ডাবৰিৰ এটা সৰু, আন্ধাৰ আৰু সেমেকা ভাড়াকোঠালীত বাস কৰা ৰাণী আৰু তেওঁৰ তিনি সন্তানে কেইসপ্তাহমানৰ বাবে চৰম অভাৱ-অনাটনৰ সন্মুখীন হৈছিল। ভাড়া দিয়াটো তেওঁৰ পক্ষে অসম্ভৱ হৈ পৰিছিল। ধাৰ দিয়া মহাজনবোৰে তেওঁক হাৰাশাস্তি কৰিবলৈ লৈছিল। সেই শোকাৱহ ঘটনাটোৰ পিছত তেওঁৰ ল’ৰা গৌৰৱে স্কুললৈ যাবলৈ সংকোচ কৰা হ’ল, সহপাঠীৰ আগত লাজ পোৱা গৌৰৱে স্কুল এৰিলে।

চাফাই কৰ্মচাৰী আন্দোলনে ২০০৩ চনত দাখিল কৰা এখন জনস্বাৰ্থ জৰিত আবেদনৰ ভিত্তিত ২০১৪ চনত উচ্চতম ন্যায়ালয়ে এক নিৰ্দেশযোগে নলা চাফা কৰাৰ সময়ত মৃত্যু হোৱা লোকৰ পৰিয়ালক ১০ লাখ টকাৰ ক্ষতিপূৰণ দিয়াটো বাধ্যতামূলক কৰিছে। এজন ‘আশ্ৰিত’ আৰু লিভ-ইন পাৰ্টনাৰ হিচাপে ৰাণীয়ে আইনীভাৱে এই ক্ষতিপূৰণ পোৱাৰ যোগ্য। “প্ৰথমতে সকলোৱে কৈছিল যে তেওঁলোকে মোক ১০ লাখ টকা পোৱাত সহায় কৰিব,” তেওঁ কয়। “কিন্তু পিছত তেওঁলোকৰ কথাৰ লৰচৰ হ’ল। মানুহে অজুহাত দৰ্শাবলৈ ধৰিলে। এই ব্যৱস্থাটোত মোৰ আৰু মোৰ সন্তান কেইটা অস্তিত্বহীন।”

দুয়ো একেলগে থকা হেতুকে ৰাণীয়ে মুকলিকৈ তেওঁলোকৰ সম্পৰ্কৰ কথা কৈছিল। তেওঁ কয়, “সকলোৱে আমাৰ পৰা আঁতৰি থাকিবলৈ ল’লে।” আৰম্ভণিতে পৰিয়ালটোক সহায় কৰিম বুলি কোৱা কিছুমান সংগঠনেও পিছলৈ গুৰুত্ব নিদিয়া হ’ল। অৱশ্যে তাৰ পিছৰে পৰা কেইটামান দাতব্য সংগঠনে ক্ৰাউড-ফাণ্ডিঙৰ জৰিয়তে গোট খোৱা ধনৰাশি যিটো খবৰ অনুসৰি ৫০ লাখ টকা (কিমান, সেই লৈ মই নিশ্চিত নহয়) গৌৰৱৰ নামত ১০ বছৰীয়া স্থায়ী জমা (ফিক্সড ডিপ’জিট) হিচাপে জমা কৰিছে। সি নাবালক হেতুকে ৰাণীয়ে এই একাউণ্টটো চলাব পাৰে আৰু পৰিয়ালৰ খৰচ উলিয়াবলৈ তাৰ পৰা পোৱা সূতখিনি ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে। অনিলৰ মৃত্যুৰ ঠিক পিছতেই আন কিছুমান ব্যক্তিগত অনুদানো (প্ৰায় ৫০,০০০ টকা) একেটা খাতাত জমা হৈছিল।

চাফাই কৰ্মচাৰী আন্দোলনৰ উপৰি সমাজৰ একাংশ লোকেও সহায় কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছে। অনিলৰ সহকৰ্মী বীৰেন্দ্ৰ সিঙে ৰাণীক বেংকৰ কাগজ-পত্ৰৰ কামত সহায় কৰিছে আৰু তেওঁক আন্দোলনৰ সভাবোৰলৈও লৈ যায়। দিল্লীত তেওঁলোকৰ বাল্মীকি সম্প্ৰদায়ৰ অনিলৰ দৰে বহু অবিবাহিত পুৰুষ আছে বুলি তেওঁ জনায়। “যিহেতু আমাৰ কোনো স্থায়ী চাকৰি নাই, সেয়ে গাঁৱতো আমাৰ বিয়া নহয়। মোৰো বয়স ৩০ বছৰ পাৰ হ’ল আৰু বিয়া হোৱাৰ কোনো আশা নাই। মই ৰাণী আৰু তেওঁৰ পৰিয়ালক সহায় কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছো, কিয়নো সমাজ আৰু আৰক্ষীয়ে তেওঁলোকৰ দৰে মানুহক একেবাৰে শেষ কৰি পেলাব বিচাৰে।”

আমাৰ কথোপকথনৰ পিছত ৰাণীয়ে এই প্ৰতিবেদকক তেওঁৰ সন্তানকেইটাৰ সৈতে ডাবৰিৰ গলিটোৰ একেবাৰে শেষলৈ লৈ গ’ল। “কম বয়সতে বহুত দুখ-কষ্ট ভুগিছো। এটা সময়ত পাৰিবাৰিক অশান্তি, হিংসাৰ সন্মুখীন হৈছিলো। কিন্তু অনিলৰ লগত থকাৰে পৰা মই প্ৰথমবাৰৰ বাবে সুখ পাইছিলো। এনে সুখানুভূতিৰ পিছত আকৌ দুখৰ ঢল নামিল। এগৰাকী অকলশৰীয়া মহিলাক সমাজে শগুণৰ দৰে আগুৰি ধৰে। মই এই ল’ৰা-ছোৱালী কেইটাৰ বাবেই জীয়াই আছোঁ আৰু মোৰ লগত যিয়েই নহওক কিয়, মই জীয়াই থাকিম। নলা চাফা কৰিবলৈ মেচিনৰ ব্যৱহাৰ আৰম্ভ হ’ব, তেতিয়া মানুহে আমাৰ সক্ষমতা চিনিব। আপোনালোকে এই মেচিনবোৰ সোনকালে আনিব লাগে...”

ইণ্ডিয়া চেনিটেক ফ’ৰাম, য’ত এই প্ৰতিবেদকে প্ৰথমবাৰ ৰাণীক চিৰিত বহি থকা অৱস্থাত লগ পাইছিলো, তাত বিভিন্ন যন্ত্ৰপাতি প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছিল। ইয়াৰ ভিতৰত আছিল বেণ্ডিকুট নামৰ এটা চাফাই কৰা ৰব’ট। কেৰালাত এই ৰব’টৰ পৰীক্ষামূলক প্ৰয়োগ কৰা হৈছে বুলি জানিব পৰা গৈছে। চেৱেৰক্ৰক নামে এক নব্য উদ্ভাৱনো তাত দেখুওৱা হৈছে। চেৱেৰক্ৰকে জেট প্ৰেচাৰ আৰু কাটাৰ ব্যৱহাৰ কৰি জাবৰ-জোঁথৰ আৰু বোকা কাটি পেলায়। তাৰোপৰি তাত সংলগ্ন কৰা আছে এটা ৩৬০ ডিগ্ৰী ঘূৰাব পৰা এটা কেমেৰা। যিয়ে নলাৰ ভিতৰৰ ছবি বাহিৰৰ কম্পিউটাৰলৈ পঠিয়াব পাৰে।প্ৰদৰ্শনীত এটা গেছ-পৰীক্ষকো আছিল। এই পৰীক্ষকটোৱে নলা-নৰ্দমাত বিষাক্ত গেছ থাকিলে সতৰ্ক কৰি দিয়ে। এনে গেছৰ বাবেই নলা আৰু টেংকিৰ ভিতৰত বহুলোকে প্ৰাণ হেৰুৱাইছে। আৰু যদিহে মানুহ ভিতৰলৈ নোযোৱাকৈ কাম নহয়, তেতিয়া এনে এটা চুৱাৰ-চ্যুট পিন্ধি নামিব পাৰি, যিটোৱে শ্ৰমিকজনক সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে। তেনে এটা চ্যুট তাত প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছিল। প্ৰযুক্তিৰ জৰিয়তে নলা-নৰ্দমা, টেংকি আদি চাফা কৰাৰ এই যি উদ্ভাৱনা, তাৰ প্ৰয়োগৰ বাবে দিল্লী প্ৰশাসনকে ধৰি বিভিন্ন ৰাজ্য চৰকাৰৰ সৈতে আলোচনা চলি থকা বুলি জানিব পৰা গৈছে।

ৰাণীৰ লগতে দিল্লী, হাৰিয়ানা, পঞ্জাৱ, ৰাজস্থান, তেলেংগানা আৰু অন্যান্য ৰাজ্যৰ প্ৰায় ১০ গৰাকী মহিলাই এই মঞ্চত নিজ নিজ অভিযোগ আৰু অভিজ্ঞতা ব্যক্ত কৰে। তেওঁলোকে সকলোৱে নিজৰ স্বামী বা পৰিয়ালৰ আন সদস্যৰ প্ৰাণ কাঢ়ি নিয়া সেই শোকাৱহ ঘটনা দোহাৰে। নিজৰ মনৰ মাজত থকা ক্ষোভ আৰু হতাশা মানুহক ব্যক্ত কৰাৰ সুবিধা সেইখন মঞ্চই তেওঁলোকক দিলে। তেওঁলোকৰ ভাষা আছিল ভিন্ন। কিন্তু যন্ত্ৰণাৰ ভাষা একেই আছিল। প্ৰযুক্তিৰ জৰিয়তে সমাধানৰ যি বাট, তাৰ প্ৰতি তেওঁলোকে সমৰ্থন আগবঢ়াইছিল। তেওঁলোকে কৈছিল যে নলা-নৰ্দমা চাফা কৰিবলৈ পুৰুষৰ পৰিৱৰ্তে ব্যৱহাৰ কৰিবপৰা মেচিন চলাবলৈ তেওঁলোক সদা-প্ৰস্তুত।