तीन पायांची शर्यत

“या मोटरबाइकचा स्पीड ताशी ३० कि.मी., पण जेमतेम २७च्या स्पीडनंही ही गाडी पळत नाही.”

फास्ट पळणारी नसली, तरी आपल्याजवळ एक तिचाकी आहे, यासाठी ३४ वर्षीय वसीम उप्परवाल्याचा शुकर मानतो. हे वाहन आहे, म्हणूनच वसिम पुन्हा कामांसाठी घराबाहेर पडू लागला. एरवी त्यानं स्वत:ला कोंडून घेतलेलं.

वसीम तिचाकीवर स्वार होतो. स्टार्टर मारतो नि माझ्याकडे वळून गाडीच्या वायरिंगची समस्या सांगतो. त्याच्या मते वायरिंग नि बॅटरीत बिघाड आहे, त्यामुळं गाडीच्या ब्रेक्सवर लक्ष ठेवावं लागतं. तिचाकीतलं त्याचं आसन तसं आरामशीर, त्यावर बसून तो सीटखालची बॅटरी व सामान ठेवायची डिक्की दाखवतो.

मग तो हलकेच एक्सलेटर पिळतो. गाडी रस्त्याला लागते. हरियाणातील मंडीखेडा हे वसीमचं गाव. इथून साधारण अर्धा कि.मी. अंतरावरच त्याचं मोबाइल रिपेअरिंग शॉप. गाडी त्या दिशेनं डकाव डकाव धावते. दिल्ली-अलवार हायवेलगतची झाडं, नि त्यामागे वसीमचं दुकान. वसीम दुकानापर्यंत पोहोचेपर्यंत रस्त्यावरची उनाड पोरं गाडीचा पिछा करतात. धावत धावत हसतात-खिदळतात. कदाचित त्यांना या तिचाकीमागील डिक्कीची गंमत वाटत असावी. वसीमही पोरांच्या थट्टेला हसूनच प्रतिसाद देतो. दिव्यांगांची टर उडवण्याचे प्रकार अगणित. त्यातलाच हा एक असावा. पण वसीम पोरांचं वागणं हसण्यावारी नेतो.

विकलांगतेची थट्टा मनावर घ्यायचा काळ वसीमनं मागे टाकलाय.

तो पाच वर्षांचा होता. तेव्हा तापाचं निमित्त झालं नि वसीम कायमचा अधू झाला. “पोरगं अंगणात पडलं, न् तेव्हापासून आपल्या पायावर उभंच राहिलं नाही.” ५५ वर्षीय अनवारी, वसीमची आई ती घटना सांगते, “जैसे कोई हवा लग गई हो...” वाऱ्यानं भिंतीवरचं कॅलेंडर निखळून पडावं तसा वसीम पडला तो पडलाच असं अनवारीखालाला वाटतं.

वडील व भावांच्या सहाऱ्यानं वसीम सावरला. वडील त्याला स्कूटरवरून शाळेत नेऊ लागले. थोरला भाऊ पाठंगुळीवर उचलून घराबाहेर नेऊ लागला. “भाई पिद्दी करके ले जाता था!” वसिम त्या सवारीतलं प्रेम सांगतो. पण एखाद्या दुपारी कुणी नसलं, तर वसीम स्वत:च तळहातांवर सरपटत रस्त्यावरून निघे. त्याला पाहणारे शेरे मारत, “बिचारा बच्चा, देखो तो केसै चलता है!” तेव्हाचा बघ्यांचा तो उसना दयाभाव आज आठवला, तरी वसिम उदास होतो.

पोलिओ (पोलिओमायलिटीस) हा जलद फैलावणारा संसर्गजन्य आजार. या रोगाचे विषाणू विष्ठेत असतात. ते दुषित अन्नपाण्यातून मानवी शरीरात पोचतात. विशेषत: पाच वर्षांखालील बालकांना या संसर्गाचा धोका अधिक. पोलिओचे विषाणू मज्जासंस्थेवर आक्रमण करतात. परिणामी पक्षाघातानं शरीर लुळं पडतं. या साथीचा सामना करण्यासाठी भारत सरकारनं खास उपाययोजना केल्या. १९९५ पासून दरवर्षी तोंडावाटे पोलिओ लसीकरणाची राष्ट्रीय मोहिम राबवली गेली. परिणामी २०१४ मध्ये भारत पोलिओमुक्त जाहीर झाला.

पोलिओ निर्मूलनाची मोहिम युद्धपातळीवर सुरू झाली, त्यापूर्वी १९९१ मध्ये वसिमचा जन्म झाला. हे त्याचं दुर्देवं. पोलिओनं वसीमला कमरेखाली जेरबंद केलं. वयाच्या अवघ्या पाचव्या वर्षात त्याच्या नशिबी परावलंबी जीनं आलं. कुटुंबाची साथ मिळाली हे नशीब. पण घराजवळच कुठं जायचं असेल, तर वसिम तळहातात स्लिपर्स घालून, हातांवर शरीराचा तोल सांभाळत चालू लागला.

वाहिद कुरेशी हे वसीमचे वडील. त्यांच्याबद्दल वसीम आदरानं सांगतो, “अब्बूंनी मला इतर भावंडापासून वेगळा मानलं नाही. सर्व भावांना समान प्रेम दिलं.” अकरा भावंडात एकट्या वसीमलाच पोलिओची लागण झालेली. एकदा सगळी भावंडं रामलिला पहायला गेली. नगीना या मोठ्या गावात होता तो रामलिलाचा खेळ. इतक्या दूर वसीमला कोण नेणार? सगळी पोरं निघून गेली. एकटा वसीमच घरात रडत बसलेला. अब्बूंना वाईट वाटलं. मग त्यांनी स्कूटरला किक् मारली. नि ते त्याला घेऊन रामलिला पाहायला गेले.

घेवर ही उत्तरभारतातली लोकप्रिय मिठाई. ती या पोराला खाऊ घालावी, यासाठी त्याचे वडील खास बेत करत. त्या गोड आठवणी वसीम सांगतो, “पावसाळ्याचे दिवस असत, न् अब्बू मला मिठाईच्या दुकानात नेत. ते हलवायाला सांगत, हे पोरगं मागेल ती मिठाई त्याला दे.” जणू सगळ्या दुनियेतल्या खुशीचा खजाना अब्बू माझ्यासाठी खुला करत. पण कधीकधी मी उदासवाणा उंबऱ्यात बसायचो. अब्बूंनी मला असं पाहिलं की विचारत, “नाराज का बेटा? तुला पैशे पाह्यजेत का? मग ते शंभराची नोट माझ्या हातात द्यायचे. मला खुश करण्यासाठी ते वाट्टेल ती किंमत मोजायचे.”

“अल्लाह का शुकर है, मी अशा कुटुंबात जन्माला आलो, ज्या कुटुंबानं मला फक्त प्रेम आणि प्रेमच दिलं.” वसिम आपलं कुटुंब व परवरदिगारची कृतज्ञता व्यक्त करतो.

कुरेशी हे खाटीक-कसाई समुदायाचं कुटुंब. यांचं मुळ गाव नूह. गावापेक्षा ते पुर्वीच्या मेवात जिल्ह्यातील एक नगरच. तिथं ही मंडळी म्हशी व मेंढ्यांच्या कातडीला मीठानं खारवट करत. ही कमावलेली कातडी नंतर उत्तरप्रदेशातील हापूरच्या लेदर मार्केटला विक्रिसाठी जात असे.

वसीमला पोलिओनं जखडलं. नि या कुटुंबाच्या उदरनिर्वाहाची घडी विस्कटली. डॉक्टरांनी निर्वाणीचं सांगितलं : पोलिओवर काहीच उपचार नाहीत, हे ऐकूनही कुटुंबानं आशा सोडली नाही. हे पोर पुन्हा पायांवर उभं रहावं, यासाठी ते जंग पछाडू लागले. नूह शहरातलं वडिलोपार्जित बस्तान हलवून ते ३५ कि.मी. दूर गुजर नगाल गावी आले. हे वसिमच्या मामाचं गाव. या गावाजवळच खेरली नूह गावात एक हकीम होता. वसिमवर या हकीमाचे देसी उपचार सुरू झाले.

वसीमनं आपल्या पायांवर उभं रहावं, यासाठी पराकाष्ठा करता करताच कुरेशी कुटुंबानं नव्यानं उभारी धरली. वाहिद कुरेशींनी नवा व्यवसाय शोधला. ते आता गोणपाटाच्या धंद्यात उतरले. या धंद्याच्या जिवावरच त्यांनी मंडीखेडात बस्तान बसवलं.

तो काळ आठवताना त्याची अम्मी अनवरी अडकित्त्यात सुपारी ठेवते. सुपारीची खांडं करता करता ती सांगते, “मी दिवसातून नऊ वेळा वसिमला औषध द्यायचे. त्याला कडूनिंबाच्या पाण्यानं आंघोळ घालायचे. शिवाय हकिमानं एक तेल दिलेलं, त्यानं पोराची मालिश करायचे.”

“कुणी काय तर कुणी काय उपाय सांगायचं. अम्मी ते सगळं करून बघायची. तिनं माझ्यासाठी खूप केलं. म्हणूनच तर आज माझे हात मजबूत आहेत, मी एकाजागी किमान बसू तरी शकतोय.” वसीम अम्मीच्या कष्टांना दुजोरा देतो. मुसलमान खाटीक समाज मेंढीचं दुध औषधी मानतो. अम्मी कशी हकिमाचं तेल नि मेंढीच्या दुधानं मालिश करायची तेही वसिम विसरलेला नाही.

२०११च्या राष्ट्रीय जनगणनेनुसार भारतात सुमारे २६.८ दशलक्ष, म्हणजे २.२१ टक्के लोक अपंगत्वासह जगतात. पैकी दर पाचातील एकजण सेरेब्रल पाल्सी किंवा अर्धांगवायूसारख्या विकलांगतेनं पिडीत आहे. हरियाणातील आकडेवारीही राष्ट्रीय सरासरीशी मिळतीजुळतीच. या राज्यात अंदाजे ५,४६,००० लोक अर्थात राज्याच्या एकूण लोकसंख्येतील २.२ टक्के माणसं विकलांग आहेत. यांतील जवळपास एक चतुर्थाश व्यक्ती जेरबंद जीवन जगतात. त्यांच्या शारिरीक हालचाली मर्यादित आहेत.

सितारा ही वसीमचा जीव की प्राण. २०२२ मध्ये वसीम व सिताराचा निकाह झाला. कौटुंबिक ओळखीपाळखीतनं या दोन जीवांची भेट झाली. लग्न जुळलं. नि अचानक ते कॅन्सलही झालं. कुठल्याही अतूट प्रेमकथेत मुरड असल्याशिवाय ती रंगत नाही, तेच या दोघांशी घडलं.

“हमारे भाईजान को लगा इन्ने भोत दूर ऱ्हैते, करके सगाई टोड डाली” सितारा प्रेमातलं ते अनपेक्षित वळण सांगते. तिचं माहेर उत्तरप्रदेशातील गाझियाबाद जिल्ह्यातील लोणी. हे गाव वसिमच्या गावापासून १०० कि.मी. दूरचं. सिताराचं कुटुंब फळविक्री करणारं. तिला चार भाऊ. या भावांना बहिणीला दूर गावी उजवणं खटकलं. नि ठरलेलं लग्न मोडलं.

पण या प्रेमकहाणीतली गुटर्गू थांबली नाही. दोघं एकमेकांशी फोनवर बोलू लागले. वसीम त्या गुप्त संवादांचं डोळा मिचकावून वर्णन करतो, “चोरी चोरी, चुपके चुपके”

“मै ना अब्बूके मोबाइलसे इन्ने फोन करती” २६ वर्षीय सितारा लाजत सांगते. सितारा दोन वर्षांची होती, तेव्हा तिला पोलिओचा संसर्ग झाला. वसीमप्रमाणंच तीही पायानं अधू. नि वसीमप्रमाणंच प्रेमानं ओथंबलेली.

यथावकाश या दोघांच्या खासगी फोनाफोनीचं बिंग फुटलं. दोन्हीकडच्या कुटुंबांना दोघांतली दिलजमाई भावली. नि मग झाला निकाह. या प्रेमातून आणखी दोन छोटे जीव जगात आले, दोन वर्षांचा मोहम्मद अझर नि तीन महिन्यांची इकरा. आता हे प्रेम घरभर उधम घालताना दिसतं.

या जोडप्याची प्रेमळ तु तु मै मै पाहण्याजोगी. “ह्या दोन्ही पोरांत एकही माझ्यासारखं नाही.” वसीम सिताराची थट्टा करतो,

“हा पोरगा तर डिट्टो त्याच्या मामागत खडूस वाटतो.” वसीम प्रेमातली खटास उगाळतो.

यावर सितारा हसत म्हणते, “हौ ना, इन्ने तो भोत हँडसम है ना!” तीही थट्टेनं वसीमच्या देखणेपणाची आरती ओवाळते.

मंडिखेडा हे गाव अरवली पर्वतरांगांच्या पायथ्याशी. या पर्वतांशी स्पर्धा केल्यागत कुरेशींचा कुटुंबकबिला या गावात वसलाय. सात भावंडांची सात घरं एका रांगेत. सर्वं घरात ज्या त्या भावाची बायकापोरं. पण सर्वांचा घट्ट घरोबा. एकूण १९ माणसांचं संयुक्त कुरेशी कुटुंब. घरं सारखी, माणसं सारखी.

फक्त वसीम-सिताराच्या घराचा चेहरा जरा निराळा. या जोडप्याला चालायफिरायला सोईस्कर असं फर्निचर घरात दिसतं. शौचालयही यांच्या सोईअनुरूप. सोफा व खाटेची मांडणी अशी की, यांना हातांच्या जोरावर सहज इकडचं तिकडं होता येईल. सितारा वॉकरचा आधार घेते, पण ‘पारी’नं दोनदा त्यांची भेट घेतली. दोन्ही खेपेला वॉकर विनावापराचा भिंतीला टेकून ठेवलेला दिसला.

वसीमचे तीन भाऊ पत्र्याचे डबे बनवण्याच्या धंद्यात आहेत. तेलासाठी वापरात येणारे हे टिन कनेस्टर, ही मंडळी गोळा करतात नि पुनर्वापरासाठी ठाकूनठोकून विकतात. वसीमनं काही काळ या व्यवसायात हात आजमावला. नंतर मोबाइल रिपेरिंगचं कौशल्य शिकून, स्वतंत्र व्यवसाय सुरू केला. रोज सकाळी आठ ते चारपर्यंत तो आपल्या दुकानात बसतो. मध्ये तासभर जेवणाची सुट्टी. या कामांतून दिवसाकाठी त्याची कमाई होते - ३०० ते ५०० रुपये. वसिमच्या मते एवढुशा कमाईत जिंदगी चालवणं मुश्कील. महिन्याकाठी ५००० रुपये दुकानाचं भाडं, वीज नि पाणीबिलातच खर्च होतात. बाकी हा धंदा तसा बेभरवशी.

वसीमचं स्थायी उत्पन्न एकच, राज्य सरकारकडून दरमहा मिळणारी दिव्यांग पेन्शन. सरकारी योजनेतून त्याला महिन्याला तीन हजार मिळतात. सितारालाही ही पेन्शन सुरू करावी, यासाठी वसीम कित्येक दिवस प्रयत्न करतोय. पण तिचं नाव अजून माहेरी उत्तरप्रदेशच्या यादीत नोंदलंय. “हरियाणात नावनोंदणी झाल्याशिवाय पेन्शन मिळू शकत नाही. युपीतनं नाव कट करायचं, तर आधी कुणालातरी तिथल्या सरकारी दवाखान्यात जावं लागणार. तिथल्या सिव्हिल सर्जनला अर्ज करावा लागणार, मगच हरियाणात पेन्शन सुरू होईल.” वसीम सांगतो.

सिताराचे भाऊ, वडील कुणीतरी ते काम करायला हवं. या जोडप्यानं त्यांना तसं अनेकदा कळवलंही. पण “उन्ने टैमच कहा ऱ्हैता” सितारा हसत सांगते, “फुरूट बेच के वो गुजारा करते, उन्ने टैमच नही, मै बोल बोल के थक गई, इधर मै दो बच्चो की अम्मा हुयी, पन उन्नै टैमही नयी मिला...”

या जोडप्याची मुलं अजून खूपच छोटी. पण वसीमला वाटतं, अझर व इकरानं शिकून मोठ्ठ व्हावं. वसिमचं शिक्षण रडतखडत झालं. खूप प्रयत्नांनंतर नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ ओपन स्कूलिंग (एनआयओएस) मार्फत तो दहावी उत्तीर्ण झाला. ही आठवण काढताना वसीमला वडलांची याद येते. त्याची नजर भिंतीवर टांगलेल्या वाहिद कुरेशींच्या तसबिरीवर खिळते. तो म्हणतो, “मी इतक्यांदा नापास झालो, पण एकदाही अब्बू चिडले नाहीत. दरवेळी ते म्हणायचे, होशील पुढच्या वेळी पास” वाहिद कुरेशींचं २०२१ मध्ये निधन झालं.

२०११ च्या जनगणनेनुसार, भारतात जवळपास दहापैकी तीन दिव्यांग मुलं शाळेपासून वंचित राहतात. कारण अर्थातच गरिबी. गरीब कुटुंबात जन्मलेल्या अपंगांच्या पालकांनी कामधंदा करावा की लेकरांचं शिक्षण? १२ टक्के अपंग मुलं शाळेतून ड्रॉप आऊट होतात. का? राज्यघटनेचं कलम २१ अ : शिक्षण हा प्रत्येक बालकाचा मुलभूत अधिकार मानतं. प्रत्येक बालकापर्यंत शैक्षणिक सुविधा पोचवण्याची जबाबदारी शासनाची मानतं. २०१६ चा डिसॅबलिटी ॲक्ट म्हणतो : शिक्षण आणि खेळ व मनोरंजनाच्या संधी इतरांसोबत दिव्यांग मुलांनाही समान प्रमाणात मिळाव्यात. तसंच शाळेची इमारत, परिसर आणि विविध सुविधा अपंगांच्या सोयींनुरूप असाव्यात.

वसीम सरकारी शाळेत शिकला. या शाळेच्या प्रवेशद्वारातून तो जाऊ शके, कारण तिथे कठडा-रॅम्प होता. पण वर्गापर्यंत जायला तशी सोय नव्हती. इतर पोरांचे धक्के खातच तो कसाबसा जिना चढून वर्गात पोहोचे. या शाळेत व्हिलचेअरही नव्हती. वसीमसारख्या विद्यार्थ्यांना शौचालयापर्यंत पोचवायला ना कुणी कर्मचारी नेमलेला, ना ते शौचालय या मुलांच्या सोयीचं होतं.

“दिक्कत तो होती थी” वसीम सुस्कारा सोडत सांगतो. शाळेत त्याचं मन कधीच रमलं नाही. हेही तो नोंदवतो.

बँक असो की हॉस्पिटल कुठल्याही सार्वजनिक ठिकाणी वसीमसाठी कुणी कधी व्हिलचेअर घेऊन सरसावलं नाही.

वसीमची दारोमदार राहिली कुटुंबाच्या मदतीवर. ती एक अत्यावश्यक गोष्ट आहे, हे आपल्या समाजाच्या जणू ध्यानीमनीच नसावं.

२०२५ चा उन्हाळा, वसीमसाठी वेगळाच होता. त्याचं मन का कुणास ठाऊक सैरभैर झालेलं. वसीमनं घराबाहेर पडणं जवळपास बंदच केलं. शेजारीच राहणारा त्याचा भाऊ मोहम्मद तौसीफच्या मते, या काळात वसीम नैराश्यात गेला होता.

“किसीसे मिलनेजुलने को दिलही नही करता था। पता नहीं क्यों, मेरा मन उदाससा रहेना लगा । दोस्तो से बात करने को जी नहीं करता था। शायद मै कुछ बिमार हुआ, उसके बाद ये सब शुरू हुआ।” वसीम उन्हाळ्याचा तो रखरखीत काळ आठवून सांगतो. मार्च २०२५ मध्ये वसीमला फ्लू झाला. त्यामुळं काही काळ तो घरीच होता. मग त्याची तिचाकी बिघडली. दुकानावर जाणं मुश्कील झालं. या घडामोडीत जणू त्याचं मनच उडालं. काहीच करावंसं वाटेना. विचित्र बेचैनी आली.

पण कामधंदा केला नाही, तर पोट कसं चालणार? अखेर वसीमनं एक हकीम गाठला. त्यानं गळ्यात घालायला तावीज दिला. हा तावीज बांधल्यानंतर वसीममध्ये घराबाहेर पडायचं धैर्य आलं. पण तिचाकी तर बिघडली होती. तिच्याशिवाय दुकानावर कसं जाणार?

करता करता ऑक्टोबर उजाडला. वसीमनं नगिनामधील मॅकेनिककडून तिचाकी दुरुस्त करून घेतली. नवी बॅटरी बसवली. त्यात पाच हजार गेले. वायरिंग वगैरे नीट करायला अजून दोन हजार खर्च झाले.

चार वर्षांपूर्वी नूहच्या डिस्ट्रिक्ट कलेक्टर ऑफिसमध्ये शिबिर लागलेलं. दिव्यांगांना मदत साहित्य देण्यासाठी. या शिबिरात वसीमला ही तिचाकी मिळाली. एडस् अँड अप्लाएन्सेस् https://depwd.gov.in/en/adip/योजनेअंतर्गत (एडिआयपी स्कीम सामान्यत: डिस्ट्रिक्ट डिसॅबलिटी रिहॅबिलिटेशन सेंटर अथवा तत्सम एनजीओमार्फत ही संसाधनं दिव्यांगांना दिली जातात.

शासकीय योजनेतून २०१४ पासून २९ लाख दिव्यांगाना संसाधनांचा पुरवठा झालाय (एडिआयपी २०२५). पैकी ६५००० मोटरबाईक तिचाकी आहेत.

केंद्र सरकारच्या दिव्यांगजन स्वावलंबन योजनेसाठी वसीम पात्र आहे. या योजनेतून ५० लाखांपर्यंत कर्ज मिळतं. नॅशनल हँडिकॅप्ड फायनान्स अँड डेव्हलपमेंट कॉर्पोरेशन (एनएचएफडिसी) मार्फत ही योजना राबवली जाते. डिपार्टमेंट ऑफ एंपॉवरमेंट ऑफ पर्सन्स वुईथ डिसॅबलिटीज् मार्फत हे कर्ज मिळतं. वाहन खरेदी किंवा छोट्या व्यवसायांसाठी ते असतं. पण या योजनेसाठी अर्ज कसा, कुठे करावा ते वसीमला माहित नाही. कामधंदा, घरची जबाबदारी सोडून ही शोधाशोध करण्याइतपत उसंतही त्याच्याकडे नाही.

“आता मी हँडसेट मोबाइल रिपेअरिंग करतोय. पण मला बिझनेस वाढवायचाय. मला आसपासच्या दुकानांना होलसेलमध्ये हँडसेट पुरवण्याचा धंदा करायचाय.” वसीम महत्त्वाकांक्षा सांगतो. त्याच्याकडे प्लॅन नंबर टू देखील आहे. कर्ज मिळाल्यास तो मोबाइल दुरूस्तीचं काम बंद करेल नि कपड्याचं दुकान थाटेल. पण...

“तुम्ही पुन्हा कधी याल? माझ्या फॅमिलीला भेटायला?” वसीम मला विचारतो. ही निरोपाची वेळी. तो आता आपल्या तिचाकीवरून घराच्या दिशेनं निघेल. तिचाकीची बॅटरी आता ठिकठाक वाटतेय. गाडीचा एक्सललेटर घ्रुंगू घ्रुंगू आवाज करतोय. वसीमची गाडी रस्त्याला लागते. इतर वाहनं वेगानं पुढे जातात. नि माझ्या मनात शब्दावली उमटते, तीन पायांची शर्यत!

भाषांतर : प्रशांत खुंटे