અસમાન ડગલાં

“તેની મહત્તમ ગતિ કલાક દીઠ 30 કિલોમીટર છે, પણ તે 27 કિલોમીટરથી વધુ ગતિએ હાંકી શકાતી નથી.”

તેમ છતાં વસીમ કુરેશી ફરી એકવાર તેમનું વાહન ફરી કામ કરતું થયું એ વાતે ખુશ છે. 34 વર્ષના આ વ્યક્તિ કામ પર જવા અને પાછા ફરવા માટે આ મોટરાઇઝ્ડ ટ્રાઇસિકલનો ઉપયોગ કરે છે.

બાઇક પર સવાર થતા તેઓ મને કહે છે કે વાયરિંગમાં હજી પણ થોડી મુશ્કેલી છે અને બ્રેક લગાવતી વખતે તેમણે સાવચેત રહેવું પડશે. ટ્રાઇસિકલ પર લગાડેલી ખુરશીમાં આરામથી બેઠેલા વસીમ મને સીટ નીચેની બેટરી અને તેની પાછળનું સ્ટોરેજ માટેનું એક નાનું ખાનું બતાવવા નીચે ઝૂકે છે.

વસીમ બાઇક શરુ કરે છે, અને તેઓ હરિયાણાના માંડિખેડામાં તેમના ગામથી એક કિલોમીટરથી પણ ઓછા અંતરે દિલ્હી-અલવર રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગની બાજુમાં ઝાડની પાછળ આવેલી તેમની મોબાઇલ રિપેરિંગની નાનકડી દુકાને જવા નીકળે છે. હું તેમની પડોશના બાળકોને તેમની પાછળ દોડતા, હસતા અને તેમની ટ્રાઇસિકલની પાછળના નાના ખાના પર કૂદતા જોઉં છું. તેમને એનો કોઈ વાંધો હોય તેમ લાગતું નથી, તેઓ તેમના હાસ્યમાં જોડાય છે.

એક સમય હતો જ્યારે તેમને એનો વાંધો હતો.

ખૂબ તાવ આવ્યો અને પરિણામે ચાલવાની ક્ષમતા છીનવાઈ ગઈ ત્યારે વસીમ પાંચ વર્ષના હતા. તેમના 55 વર્ષના માતા અનવરી યાદ કરે છે, "તે આંગણામાં પડી ગયો હતો. તે ઊભો થઈ શક્યો નહોતો." તેઓ કહે છે, "જૈસે કોઈ હવા લગ ગઈ હો [જાણે તેને કોઈની નજર લાગી ગઈ હતી]."

વસીમ કહે છે, "પોલિયો મારા થા [મને પોલિયો થઈ ગયો હતો]."

તેમના પિતા તેમને સ્કૂટર પર શાળાએ લઈ જતા હતા. પાછા ફરતી વખતે તેમના મોટો ભાઈ તેમને પીઠ પર બેસાડીને લઈ આવતા, તેઓ કહે છે, “પિદ્દી કરકે." કેટલીક બપોરે તેઓ એકલા ઘેર જતા ત્યારે તેમના કાને પડતું: "જુઓને એ બિચારો, તે કેવી રીતે ચાલે છે." એ ટીપ્પણીઓ તેમને આજે પણ દુઃખી કરે છે.

પોલિયો (પોલિયોમેલાઈટિસ) એક અત્યંત ચેપી વાયરલ રોગ છે જે પાંચ વર્ષથી નાની ઉંમરના બાળકોને અસર કરે છે, આ રોગ મુખ્યત્વે મળ અને મૌખિક માર્ગ દ્વારા ફેલાય છે, અને ચેતાતંત્ર પર આક્રમણ કરીને લકવો પેદા કરી શકે છે. 1995 માં શરૂ થયેલા રાષ્ટ્રવ્યાપી મૌખિક રસીકરણ અભિયાન બાદ 2014 માં ભારતને પોલિયો-મુક્ત જાહેર કરવામાં આવ્યું હતું.

પરંતુ તે પહેલાં તો 1991 માં જન્મેલા વસીમ આ જીવલેણ વાયરસનો ભોગ બની ચૂક્યા હતા, આ વાયરસના હુમલાએ તેમના નીચલા શરીર અને હાથને કાયમી અસર પહોંચાડી દીધી હતી, અને મદદ વિના ચાલવું અને ઊભા રહેવું તેમને માટે શક્ય રહ્યું નહોતું. જ્યારે એ બન્યું ત્યારે તેઓ ચાર-પાંચ વર્ષના હતા, ત્યારથી તેઓ રોજિંદા કામકાજ માટે તેમના પ્રેમાળ પરિવાર પરઆધાર રાખે છે. ટૂંકા અંતર (સુધી જવા) માટે વસીમ તેમના હાથ પર સ્લીપર પહેરી લે છે, અને પોતાના શરીરનું વજન પોતાના હાથ પર સંતુલિત કરીને આગળ વધે છે.

વસીમ કહે છે, "મારા પિતા [વહીદ કુરેશી] એ મને ક્યારેય હું મારા ભાઈઓથી અલગ છું એવું લાગવા દીધું નથી." તેમના 11 ભાઈ-બહેનોમાં તેમને એકલાને જ પોલિયો થયો હતો. એક વાર તેમના ભાઈઓ તેમને સાથે લીધા વિના નગીનામાં રામલીલા જોવા ગયા હતા ત્યારે તેઓ એટલું બધું રડ્યા હતા કે તેમના પિતા પોતાના સ્કૂટર પર તેમને ત્યાં લઈ ગયા હતા.

ચોમાસાની ઋતુમાં તેમના પિતા ઘણીવાર તેમને ઘેવર ખાવા નજીકની મીઠાઈની દુકાનમાં લઈ જતા હતા. વસીમ યાદ કરે છે, "તેઓ મારે જેટલી જોઈએ એટલી મીઠાઈઓ મને ખવડાવવાનું હલવાઈને કહેતા. જે દિવસે હું અમારા ઘરના દરવાજા પર ચૂપચાપ બેઠો હોઉં ત્યારે તેઓ આવીને પૂછતા, 'શું થયું? તારે પૈસા જોઈએ છે?' અને મારા હાથમાં સો રુપિયાની નોટ સરકાવી દેતા."

તેઓ ઉમેરે છે, “અલ્લાહ કા શુકર હૈ [ભગવાનની દયાથી] મારો જન્મ એવા પરિવારમાં થયો છે જ્યાં બધા મારી સાથે સારી રીતે વર્તે છે."

કુરેશી પરિવાર કસાઈ સમુદાયનો છે અને એક સમયે તેઓ (અગાઉ મેવાત જિલ્લામાં આવેલા) નુહ શહેરમાં ભેંસ અને ઘેટાંની ખાલને મીઠું લગાવીને ઉત્તર પ્રદેશના હાપુરના ચામડાના બજારમાં એ વેચીને ગુજરાન ચલાવતા હતા.

વસીમને પોલિયો થયો ત્યારે તેમની જિંદગીમાં ઉથલપાથલ મચી ગઈ હતી. આસપાસના ડોક્ટરોએ કહ્યું કે તેમનો ઈલાજ થઈ શકે તેમ નથી, પરંતુ તેમના માતાપિતાએ હાર માનવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. ઉપાયની શોધમાં આ પરિવારે નુહ શહેરમાં આવેલું પોતાનું પૈતૃક ઘર છોડી દીધું હતું અને 35 કિલોમીટર દૂર ગુજર નાગલ ગામમાં રહેવા ગયા હતા; તેઓ વસીમના મામાની સાથે રહ્યા હતા. પડોશી ગામ ખેરલી નુહમાં એક દેશી હકીમ (પરંપરાગત ઉપચારક) એ આ નાના છોકરાની સારવાર શરૂ કરી હતી, જે હવે ચાલી શકતો નહોતો.

તેઓ વસીમની સારવાર કરતા હતા ત્યારે આ પરિવારે એક નવી જિંદગી જીવવાનું શરુ કર્યું હતું. તેમના પિતા વહીદ કુરેશીએ ગૂણપાટ (કંતાન) ના કોથળાનું નવીનીકરણ કરીને તેનું વેચાણ કરવાનું શરૂ કર્યું હતું અને પછીથી નજીકના માંડિખેડામાં એક ઘર બનાવ્યું હતું.

આ પરિવાર રાહ જોવાનું, પ્રાર્થના કરવાનું અને વિશ્વાસ રાખવાનું છોડ્યું નહીં.

ચાવવા માટે સોપારી કાતરતા- કાતરતા વસીમના માતા અનવરી યાદ કરે છે, “હું તેને દિવસમાં નવ વખત દવા આપતી, તેને લીમડાના પાણીથી નવડાવતી અને હકીમ [પરંપરાગત ઉપચારક] એ આપેલા તેલથી તેને માલિશ કરતી."

વસીમ કહે છે, “મારી અમ્મીએ [માતાએ] બધું જ અજમાવી જોયું હતું. તેમના કારણે જ આજે મારા હાથ સારા થયા છે અને હું બેસી શકું છું." તેઓ યાદ કરે છે કે મા કેવી રીતે તેલની સાથે ઘેટાંના દૂધથી પણ માલિશ કરતી હતી કારણ કે તેમના મુસ્લિમ કસાઈ સમુદાયમાં ઘેટાના દૂધને પૌષ્ટિક માનવામાં આવે છે.

2011 ની વસ્તી ગણતરી મુજબ ભારતમાં લગભગ 2.68 કરોડ લોકો, અથવા કુલ વસ્તીના 2.21 ટકા વિકલાંગતા સાથે જીવે છે. આમાંથી લગભગ પાંચમાંથી એક વ્યક્તિ મગજનો લકવો (સેરિબ્રલ પાલ્સી) અથવા લકવો જેવી હલનચલન સંબંધિત વિકલાંગતાઓથી પીડાય છે. હરિયાણામાં આ આંકડા રાષ્ટ્રીય સરેરાશને પ્રતિબિંબિત કરે છે. આશરે 546000 લોકો, અથવા રાજ્યની વસ્તીના 2.2 ટકા, વિકલાંગતા સાથે જીવે છે, જેમાં કુલ કેસોના ચોથા ભાગના કેસો હલનચલન સંબંધિત વિકલાંગતાઓના છે.

2022 માં વસીમે તેમની પ્રેમિકા સિતારા સાથે લગ્ન કર્યા હતા. બંને કૌટુંબિક સંબંધીઓ મારફત મળ્યા હતા અને થોડા જ સમયમાં તેમની સગાઈ થઈ ગઈ હતી, પરંતુ અચાનક સગાઈ રદ થઈ ગઈ હતી.

100 કિલોમીટરથી વધુ દૂર ઉત્તર પ્રદેશના ગાઝિયાબાદ જિલ્લાના લોનીમાં, જ્યાં તેમના પિતા અને ચાર ભાઈઓ ફળ વેચે છે ત્યાં, આવેલા તેમના માતાપિતાના ઘરનો ઉલ્લેખ કરતા સિતારા કહે છે, "મારા ભાઈને લાગતું હતું કે તેમનો પરિવાર અમારાથી ખૂબ દૂર રહે છે."

પરંતુ બંનેએ એકબીજા સાથે વાત કરવાનું બંધ ન કર્યું, વસીમ એકબીજાને છાનેમાને કરેલા ફોન વિશે કહે છે, "ચોરીસે [છુપાઈને]."

પલંગ પર બેઠેલા 26 વર્ષના સિતારા શરમાતા શરમાતા કહે છે, "હું તેને મારા અબ્બુના [પિતાના] ફોન પરથી ફોન કરતી." સિતારાને તેઓ બે વર્ષના હતા ત્યારે થયેલા પોલિયોને કારણે પગમાં કાયમી અસર રહી ગઈ છે/ખોડ રહી ગઈ છે અને તેમને ચાલવામાં તકલીફ પડે છે.

આખરે તેમની માતાને ખબર પડી ત્યારે પરિવારજનો લગ્ન માટે સંમત થયા હતા. આ દંપતીને બે વર્ષનો દીકરો મોહમ્મદ અઝહર અને ત્રણ મહિનાની દીકરી ઇકરા છે.

વસીમ તેને ચીડવે છે, "એકેય બાળક મારા જેવું દેખાતું નથી."

તેઓ મને કહે છે, "મારો દીકરો તેના મામા જેવો વધારે દેખાય છે."

સિતારા હસતા હસતા કહે છે, "ખબર છે તું બહુ દેખાવડો છે તે."

માંડિખેડા ગામ અરવલ્લીની ટેકરીઓની તળેટીમાં આવેલું છે. આ પરિવારના સાત ભાઈ-બહેનો અહીં એકબીજાની બાજુ-બાજુમાં રહે છે. દરેક પરિણીત ભાઈના પોતપોતાના રૂમ છે, અને તેઓ તેમની પત્ની અને બાળકો સાથે ત્યાં રહે છે. કુલ મળીને આ 19 સભ્યોનો સંયુક્ત પરિવાર છે.

વસીમ અને સિતારા બંને મદદ વગર ચાલી શકતા નથી, તેમના રૂમમાં ફર્નિચર અને શૌચાલય એવી રીતે ગોઠવવામાં આવ્યા છે કે તેઓ સ્વતંત્ર રહી શકે. સોફા અને પલંગ એકબીજાની નજીક મૂકવામાં આવ્યા છે, જેથી તેઓ પોતાના હાથ વડે પોતાને ઉપર ઉઠાવી શકે. સિતારા પાસે વોકર છે પરંતુ પારીના પ્રતિનિધિ બે વખત તેમને મળવા ગયા ત્યારે બંને વખત તેનો ઉપયોગ થતો નહોતો.

વસીમના ત્રણ ભાઈઓ મેટલ કેનિસ્ટર (પીપા-પીપડા) નું નવીનીકરણ કરીને એ ફરીથી વેચે છે, શરૂઆતમાં વસીમે તેમની સાથે કામ કર્યું હતું. થોડા વર્ષો પહેલા તેમણે એક મોબાઇલની દુકાનશરૂ કરી હતી જે તેઓ સ્વતંત્ર રીતે ચલાવે છે. તેઓ રોજ સવારે 8 વાગ્યાથી શરૂ કરીને સાંજે 4 વાગ્યે દુકાન બંધ કરતા સુધીમાં બપોરે જમવા માટે એક કલાકનો વિરામ લઈને રોજના 300 થી 500 રુપિયા કમાય છે, પરંતુ તેઓ કહે છે કે રોજબરોજના ખર્ચને પહોંચી વળવા માટે તે માંડ પૂરતું છે. લગભગ 5000 રુપિયા તો ભાડા, વીજળી અને પાણીના મહિનાના ખર્ચા પાછળ જાય છે.

નિયમિત રીતે આવતા કોઈ એકમાત્ર પૈસા હોય તો એ છે રાજ્ય સરકાર તરફથી મળતું મહિને 3000 રુપિયાનું તેમનું ડિસેબિલિટી પેન્શન. છેલ્લા ઘણા મહિનાઓથી વસીમ તેમના પત્ની સિતારા માટે સમાન પેન્શન મેળવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. પરંતુ એક અડચણ છે. તેમનું નામ હજી પણ તેમના ગૃહ રાજ્ય, ઉત્તર પ્રદેશમાં વિકલાંગ વ્યક્તિઓની શ્રેણી હેઠળ સૂચિબદ્ધ છે. વસીમ કહે છે, "અહીં પેન્શન મળવાની શરૂઆત કરવા માટે પહેલા તેનું નામ ત્યાંથી કઢાવવું પડશે. કોઈકે ત્યાં નજીકની સરકારી હોસ્પિટલમાં જઈને એ કરાવવું પડશે."

આ પ્રક્રિયા સંભાળવા માટે આ દંપતી સિતારાના પરિવારને કહી રહ્યું છે, પરંતુ સિતારા કહે છે, "કોઈની પાસે સમય નથી," અને હસતાં હસતાં ઉમેરે છે, "હું ઘણા કેટલાય વખતથી કહી રહી છું... ત્યારથી આજ સુધીમાં હું બે બાળકોની માતા બની ગઈ છું!"

વસીમને તેમના બંને બાળકોને શિક્ષિત કરવાની ખૂબ ઈચ્છા છે. તેમનું પોતાનું શાળાકીય શિક્ષણ ઢંગધડા વગરનું હતું - નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઓપન સ્કૂલિંગ (એનઆઈઓએસ) માંથી 10 મું ધોરણ પૂરું કરતા પહેલા ઘણી વખત તેમણે અધવચ્ચે અભ્યાસ છોડી દીધો હતો. 2021 માં અવસાન પામેલા તેમના પિતાનો ફોટો બતાવીને તેઓ વહાલથી કહે છે, "મારા પ્રત્યેના પ્રેમને કારણે પપ્પાએ મને શાળા છોડી દેવા બદલ ક્યારેય ઠપકો આપ્યો નથી."

2011ની વસ્તીગણતરી મુજબ, ભારતમાં વિકલાંગતા ધરાવતા 10 માંથી લગભગ ત્રણ બાળકો ક્યારેય શાળાએ ગયા નથી અને 12 ટકા બાળકો અધવચ્ચે શાળા છોડી દે છે. બંધારણની કલમ 21A મૂળભૂત અધિકાર તરીકે શિક્ષણની ખાતરી આપે છે. ડિસેબિલિટી એક્ટ, 2016 કહે છે કે વિકલાંગતા ધરાવતી વ્યક્તિઓને બીજાઓની સાથે શિક્ષણ અને રમતગમત અને મનોરંજન માટેની તકો સમાન રીતે આપવી જોઈએ, અને ઇમારત, પરિસર અને વિવિધ સુવિધાઓ વિકલાંગતા ધરાવતી વ્યક્તિઓ માટે સુલભ હોવા જોઈએ.

વસીમની શાળામાં ઇમારતમાં પ્રવેશવા માટે રેમ્પ હતો, પરંતુ વર્ગખંડો સુધી પહોંચવા માટે કોઈ રેમ્પ નહોતો - એ માટે સીડીનો ઉપયોગ કરવો પડતો હતો. આ સરકારી સંસ્થામાં કોઈ વ્હીલચેર ઉપલબ્ધ નહોતી. તેઓ એકલા પોતાની જાતે શૌચાલયમાં જતા હતા, અને વિકલાંગતા ધરાવતા બાળકોને મદદ માટે કોઈ કર્મચારી નિયુક્ત કરવમાં આવેલ નહોતા.

વસીમમને કહે છે, “દિક્કત તો હોતી થી [તે મુશ્કેલ હતું],” અને ઉમેરે છે કે તેમને શાળામાં મઝા નહોતી પડતી.

જિંદગીમાં પછીથી પણ એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ જવા માટે વસીમને પરિવારની મદદ લેવી પડે છે.

કોઈએ તેમને ક્યારેય વ્હીલચેર ઓફર કરી નથી, બેંકમાં નહીં અને હોસ્પિટલમાં પણ નહીં.

આ વર્ષે (2025) ઉનાળામાં વસીમ વધુને વધુ ઘેર રહેવા લાગ્યા હતા, તેઓ ભાગ્યે જ તેમના રૂમમાંથી બહાર નીકળતા. તેમની સામેની રૂમમાં રહેતા તેમના મોટા ભાઈ મોહમ્મદ તૌશિકને ખ્યાલ આવી ગયો હતો કે વસીમ "ડિપ્રેશન" માં સરી રહ્યા છે.

વસીમ યાદ કરે છે, "મને કોઈને મળવાનું કે બહાર જવાનું મન થતું નહોતું. મને ખબર નથી કે મારા મગજમાં શું થયું હતું. મને મિત્રો સાથે વાત કરવાનું મન થતું નહોતું. હું બીમાર પડ્યો ત્યારથી આ બધું શરૂ થયું હતું." માર્ચ 2025 માં સ્ટમક ફ્લૂ (ગેસ્ટ્રોએન્ટ્રાઈટિસ) ના હુમલાએ થોડા સમય માટે તેમને પથારીવશ કરી દીધા હતા. એ પછી થોડા જ સમય પછી તેમની મોટરાઈઝ્ડ ટ્રાઇસિકલ તૂટી ગઈ હતી, અને તેઓ તેમની દુકાન સુધી પહોંચી શકતા નહોતા અને પોતે સાવ અટકી ગયા હોય એવું તેમને લાગ્યું હતું.

જ્યારે કોઈ ઉપાય કારગત ન નીવડ્યો ત્યારે તેઓ એક હકીમ પાસેથી ગળામાં પહેરવા માટે એક નક્ષ (તાવીજ) મેલઈ આવ્યા હતા. તેણે તેમને ફરીથી બહાર પગ મૂકવા માટે જરૂરી હિંમત આપી હતી, જોકે તેઓ હજી પણ પોતાના વાહન વિના દુકાને જવાની હિંમત કરી શકતા નહોતા.

આખરે ઓક્ટોબરમાં નગીનાના એક મિકેનિક પાસેથી વસીમ ટ્રાઇસિકલ ઠીક કરાવી શક્યા હતા. નવી બેટરીનો તેમને 5000 રુપિયા ખર્ચ થયો હતો, અને બીજા બે હજાર રુપિયા વાયરિંગમાં ગયા હતા.

લગભગ ચાર વર્ષ પહેલા નુહ ડિસ્ટ્રિક્ટ કલેક્ટર્સ ઓફિસ (નુહ જિલ્લા કલેક્ટરની કચેરી) ખાતે આયોજિત વિતરણ શિબિરમાં તેમને મોટરાઈઝ્ડ ટ્રાઇસિકલ આપવામાં આવી હતી. એ તેમને કેવી રીતે મળી તેની તેમને ચોક્કસ ખબર નથી. સામાન્ય રીતે અસિસ્ટન્સ ટુ ડિસેબલ પરસન્સ ફોર પરચેઝ/ફિટિંગ ઓફ એઈડ્સ એન્ડ અપ્લાયન્સિસ સ્કીમ (એડિઆઈપી સ્કીમ- એડિપ યોજના) હેઠળ સહાયક ઉપકરણો પૂરા પાડવામાં આવે છે. આ યોજના વિકલાંગતા ધરાવતી વ્યક્તિઓને સહાયક ઉપકરણોની ખરીદી અને વિતરણ માટે એનજીઓ અને જિલ્લા વિકલાંગ પુનર્વસન કેન્દ્રો જેવી અમલીકરણ એજન્સીઓને સહાયતા અનુદાન આપે છે.

2014 થી આ યોજના હેઠળ વિકલાંગતા ધરાવતી લગભગ 29 લાખ વ્યક્તિઓને સહાય અને સહાયક ઉપકરણો પૂરા પાડવામાં આવ્યા છે. આમાંથી 65000 મોટરાઇઝ્ડ ટ્રાઇસાઇકલ હતી.

કેન્દ્ર સરકારની દિવ્યાંગજન સ્વાવલંબન યોજના હેઠળ વસીમ 50 લાખ રુપિયા સુધીની લોન મેળવવા માટે પાત્ર છે. ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એમ્પાવરમેન્ટ ઓફ પરસન્સ વિથ ડિસેબિલિટી હેઠળના નેશનલ હેન્ડિકેપ્ડ ફિનાન્સ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન (એનએચએફડીસી) દ્વારા અમલમાં મુકવામાં આવેલી આ લોન વિકલાંગતા ધરાવતી વ્યક્તિઓ માટે વાહનો ખરીદવા અથવા લઘુ ઉદ્યોગો શરૂ કરવા માટે છે. પરંતુ એ માટે કેવી રીતે અરજી કરવી એ વસીમને ખબર નથી અને તેનું શું થયું તેની તપાસ કરતા રહેવા માટે તેમને કોઈકની મદદની જરૂર પડશે.

વસીમ કહે છે, “હું મારા મોબાઇલ બિઝનેસને નજીકની સ્થાનિક દુકાનોને પૂરવઠો પૂરો પાડતા જથ્થાબંધ વ્યવસાયમાં ફેરવવા માગું છું." અથવા તેઓ એ પૈસાનો ઉપયોગ પોતાની દુકાનને પુરુષોના કપડાની દુકાનમાં ફેરવવા માટે કરવા માગે છે.

ફરી પાછા પોતાની ટ્રાઇસિકલ પર સવાર થઈ તેને ઝડપથી આગળ વધારતા તેઓ પૂછે છે, "તમારે ઘેર આવીને મારા પરિવારને મળવું છે?"

અનુવાદ: મૈત્રેયી યાજ્ઞિક