বাংগালামেডুত এন্দুৰৰ সৈতে অন্য এক বাটত

কেইমাহমান আগৰ কথা, আবেলিৰ ভাগৰ ক্ষীণ ৰ’দত কণমানি শক্তিভেলে নিজ ঘৰৰ চোতালত এন্দুৰৰ পোৱালী এটাৰ লগত খেলি আছে। সি আঙুলি এটাৰে লাহেকৈ এন্দুৰটোৰ পেটত হেঁচুকি তাক দৌৰিবলৈ দিয়ে, তাৰপিছত নেজডালত ধৰি আকৌ আগৰ ঠাইলৈ লৈ আহে। এবছৰীয়া শক্তিভেলৰ বাবে সিটোৱেই খেলনা বস্তু।

শিশুটি তাৰ মাক-দেউতাক (আৰ বনাজা, ১৯ আৰু আৰ জনচন, ২২)ৰ সৈতে বাংগালামেডু চুবুৰীত খেৰ চালি দিয়া টিনৰ কেঁচাঘৰ এটাত থাকে। “আমি পুতলা নিকিনো। কেতিয়াবাহে সদ্যজাত শিশুৰ বাবে জুনুকাজাতীয় খেলনা কিনা হয়। আমাৰ গাঁৱৰ বহুতৰ ঘৰত এনে খেলনা আছে বুলি মই নাভাবো,” ৰাজ্য চৰকাৰ পৰিচালিত মনৰেগা ছাইটত কাম কৰা বনাজাই কয়। তেওঁৰ গিৰীয়েক জনচনে নিৰ্মাণ ছাইট, ইটাৰ ভাটীত কাম কৰে নাইবা তামিলনাডুৰ তিৰুট্টানি ব্লকৰ চেৰুক্কানুৰ পঞ্চায়তৰ অন্তৰ্গত গাঁওবোৰত গছ কটা কাম কৰে।

“আমাৰ শিশুবোৰে পোহনীয়া জীৱৰ লগত খেলে। আমি শহাপহু, এন্দুৰ, কেৰ্কেটুৱা আদি পোহো। সিহঁতে প্ৰায়ে এন্দুৰেই ৰাখে। বিচাৰি আনিবলৈও সহজ। মই শহাপহু ভাল পাওঁ। ইমান কোমল, কিন্তু পোৱালী এন্দুৰ আপুনি সহজে বিচাৰি নাপাব,” চুবুৰীটোৰ প্ৰাথমিক বিদ্যালয়খনৰ টিউটৰ ২৮ বৰ্ষীয় এছ. সুমতিয়ে কয়। তেঁৱো মনৰেগা ছাইটত আৰু ইটাৰ ভাটীত কাম কৰে।

ৰাজ্যখনৰ তিৰুভাল্লুৰ জিলাৰ ৩৫টা ইৰুলা আদিবাসী পৰিয়ালৰ এই গাঁওখনত শিশুসকলৰ মাজত পোহনীয়া জীৱ হিচাপে বিশেষভাৱে জনপ্ৰিয় এন্দুৰ। (চাওক: বাংগালামেডুৰ মাটিৰ তলৰ পৰা খান্দি উলিওৱা সম্পদ)। এই কণমানি পোৱালীবোৰে নাকামোৰে আৰু আন পোহনীয় জন্তুৰ দৰে ঘৰতে থাকে। (এবাৰ এগৰাকী মহিলাৰ সৈতে দেখা হৈছিলো, তেওঁৰ লগত আছিল এটা পোহনীয় এন্দুৰ, সভা এখনলৈ তেওঁ তাঁৰৰ সজা এটাত এন্দুৰটো লৈ আহিছিল)।

তামিলনাডুৰ ছটা বিশেষভাৱে বিপন্ন জনজাতীয় গোট চমুকৈ পিভিটিজিৰ অন্তৰ্গত ইৰুলাসকলে পথাৰৰ পৰা এন্দুৰ ধৰি আনি সেই মাংস বৰ তৃপ্তিৰে খায়। তেওঁলোকে সপ্তাহত ২-৩ বাৰ চিকাৰলৈ যায়। আকৌ কেতিয়াবা একো কাম বিচাৰি নাপালেও চিকাৰলৈ ওলাই যায়। তেওঁলোকৰ খাদ্যতালিকাত শহাপহু, এন্দুৰ, কেৰ্কেটুৱা, শামুক, কেঁকোৰা আৰু বিভিন্ন ধৰণৰ চৰাই থাকেই, সেয়া তেওঁলোকে বাংগালামেডুৰ কাষৰ জোপোহানি বা খেতিপথাৰৰ পৰা ধৰি আনে।

“আমি প্ৰায় প্ৰতিদিনে মাংস খাও,” ৩৫ বৰ্ষীয় জি মণিগন্দনে কয়। তেওঁ বনাজাৰ খুৰাক। চুবুৰীটোৰ এম.ই. স্কুলৰ শিক্ষাৰ্থীৰ বাবে স্কুলৰ পিছত পাঠদান চলায়। তেওঁ মাজে-সময়ে দুচকীয়া ‘’টেক্সি’ এখনো চলায় আৰু কাষৰে নিৰ্মাণ ছাইটত ইলেকট্ৰিকেল কামো কৰে। মণিগন্দন আৰু চুবুৰীটোৰ অন্য লোকসকলে ভাবে যে প্ৰতিবিধ জীৱ-জন্তু যি তেওঁলোকে মাৰি খায়, তাৰ বিশেষ ঔষধি গুণ আছে। “হাঁপানী ৰোগত মেকুৰীৰ মাংস ভাল, আকৌ মাত ভাল থাকিবলৈ কেৰ্কেটুৱাৰ মাংস ভাল। জ্বৰ উঠিলে কেঁকোৰাৰ মাংস খুৱাব লাগে। সেই কাৰণতে আমাৰ মানুহ সহজে বেমাৰত নপৰে।”

(যদিও কিছুমানে ইৰুলাসকলক মাছ ধৰা মানুহ বুলি কয়, তথাপি বাংগালামেডুৰ পৰিয়ালবোৰে কয় যে তেওঁলোকj কোনোৱে সাপ নধৰে। মণিগন্দনে দেউতাকৰ সময়ৰ কথা মনত পেলায়। সেয়া চাৰিটা দশক আগৰ কথা। তেতিয়া তেওঁলোকৰ কিছুমানে সাপ ধৰিছিল। এই পৰম্পৰা এতিয়া নোহোৱা হ’ল। এতিয়া এই চুবুৰীটোৰ মানুহখিনি আন মানুহৰ দৰেই সাপক লৈ সতৰ্ক।)

তেওঁলোকে এন্দুৰ কেতিয়া সংগ্ৰহ কৰে? চুবুৰীয়া গাঁৱৰ মানুহে নিজৰ খেতিপথাৰত এন্দুৰ-নিগনিৰ উপদ্ৰৱ কমাবলৈ হ’লে তেওঁলোকক মাতি নিয়ে। তেতিয়াই তেওঁলোক এন্দুৰ সংগ্ৰহ কৰে। এন্দুৰে ধান, ৰাগি (ফিংগাৰ মিলেট, স্থানীয় নাম কেলৱা ৰাগু) বা চীনাবাদাম আদি খেতিপথাৰৰ পৰা চুৰ কৰি নি মাটিৰ তলত গাঁত খান্দি থৈ দিয়ে।

“এন্দুৰৰ গাঁত ভালকৈ খান্দিলে ৬-৭ পাদি (৮ৰ পৰা ১০ কিলো) ধান পাওঁ,” মণিগন্দনে কয়। “আমি তাৰ পৰা ৩ কিলোমান ধান উলিয়াও। সেইখিনি মাটিৰ মালিকে ঘৰলৈ নিব দিয়ে। আমি এন্দুৰৰ মাংস কড়াম্বু বনাওতে ব্যৱহাৰ কৰো।” কড়াম্বু হৈছে তেতেলী টেঙাৰে বনোৱা এবিধ টক। সেয়া ভাতৰ লগত খোৱা হয়।

খেতিৰ মালিকে ইৰুলাসকলক গছ কোটলা, খাল খন্দা, পথাৰত হাল বোৱা আদি কামতো মাতে। এই কামৰ বাবে তেওঁলোকে দিনে ৩৫০ টকামান পায়। নিগনি ধৰাৰ বাবে খেতিৰ মালিকে তেওঁলোকক ৫০ৰ পৰা ১০০ টকামান দিয়ে। মণিগন্দনে কয়, “এনে কামৰ নিৰ্দিষ্ট মজুৰি নাই। কিছুমানে আকৌ পইচা দিবই নোখোজে। কয়, ‘পইচা আৰু কিহৰ লাগে, ধান আৰু মাংস পোৱা নাই জানো?’।”

ধাননি পথাৰত কাম কৰাৰ সময়ত নিতৌ এন্দুৰ চিকাৰ কৰা সুমতিৰ স্বামী কে শ্ৰীৰামলু (৩৬)য়ে লগতে কয়, “কেইবছৰমান আগলৈকে তেওঁলোকে আমাক কেৱল এন্দুৰ ধৰিবলৈ ফোন কৰিছিল। “আজিকালি যেতিয়া আমি পথাৰত হাল বাবলৈ বা খাল খান্দিবলৈ যাওঁ, তেতিয়া তেওঁলোকে আমাক সেই কামৰ লগতে নিগনিৰ গাঁতবোৰো মাৰিবলৈ কৰিবলৈ কয়। মালিকে নুসুধিলেও যেতিয়া আমি ৱালাই (গাঁত) দেখা পাও, তাত থকা এন্দুৰ ধৰো।”

কিন্তু আজিৰ প্ৰজন্মই এই এন্দুৰ ধৰা আদি কাম ভাল নাপায় বুলি তেওঁ কয়। “এন্দুৰ ধৰি থকা কোনোবাই যদি দেখা পায়, সিহঁতে কয়, ‘এতিয়াও তোমালোকে সেই আগৰ দৰেই আছা, এন্দুৰ ধৰিছা’। সিহঁতে লাজ পায়।”

যদিও তেওঁলোকৰ সম্প্ৰদায়ৰ বাহিৰৰ কিছুমানৰ বাবে এন্দুৰক খাদ্য হিচাপে লোৱাৰ ধাৰণাটো লোভনীয় নহ’বও পাৰে, তাৰ পৰিৱৰ্তে ঘৃণনীয়ও হ’ব পাৰে, কিন্তু তেওঁলোকে খোৱা নিগনিবোৰ দুৰ্গন্ধময় নহয়। সিবোৰ হৃষ্টপুষ্ট আৰু পথাৰত থকা পৰিষ্কাৰ প্ৰাণী। সুমতিয়ে কয়, “এইবোৰ সকলো স্বাস্থ্যৱান এন্দুৰ। “সিহঁতে কেৱল ধান খায় আৰু আন একো নাখায়। চাফা জন্তু নহ’লে আমি নাখালোঁহেঁতেন।”

পথাৰৰ গাঁত আদি নাপালেও ইৰুলাসকলে সপ্তাহত ভালেকেইবাৰ এন্দুৰ বিচৰা কাম কৰে। আবেলি সময়ত তেওঁলোকে কামৰ পৰা ঘূৰি আহোতে পথাৰত ৰৈ এই সৰু প্ৰাণীবোৰ চিকাৰ কৰে। দিনহাজিৰাৰ বাবে ওলাই যাওতে লগত টোপোলাটো ভাৰ বান্ধিবলৈ লোৱা ক্ৰ’বাৰডাল এইক্ষেত্রত বিশেষ কামত আহে। “আমি বেছিকৈ শাক-পাচলি আদি নাখাও,” মণিগন্দনে কয়। “প্ৰতিসাজত মাংস থাকিবই লাগিব। সেয়ে আমি সদায় চিকাৰ কৰো। দিন ভাল থাকিলে আমি দহটালৈকে এন্দুৰ পাও। কেতিয়াবা চাৰিটাত সন্তুষ্ট হ’বলগীয়া হয়। একেটা দিনতে আটাইকেইটা ৰান্ধো। পিছদিনালৈ সেয়া ৰাখি নথও।”

এন্দুৰ ধৰিবলৈ তেওঁলোকে ঘাইকৈ জোৰ পাতি যায়। কেতিয়াবা অকলেও যায় যদিও কেতিয়াবা আকৌ তিনিজন মানুহো থাকে। আবেলিৰ সময়ত মণিগন্দন আৰু তেওঁৰ সম্পৰ্কীয় ভায়েক কে. কৃষ্ণনে সাবুক্কু (কেছুৰিনা - ওলমি পৰা ঠাল-ঠেঙুলি আৰু জোঙা শলাৰ দৰে পাতেৰে এবিধ গছ)ৰ জোপোহানিৰ কাষতে থকা পথাৰ এখনলৈ বুলি ওলাইছে। ৪৫ বৰ্ষীয় কৃষ্ণনে পথাৰৰ আলিৰ কাষত এটা গাঁত দেখুৱাই দিছে। “এই গাঁতবোৰ দেখিছেনে? এয়া এন্দুৰ সোমোৱা বাট। আমি এই গাঁতবোৰ চাই কেনেকৈ এন্দুৰকেইটা ধৰা যাব, তাৰ পৰিকল্পনা কৰো।” কৃষ্ণনে এদিন এৰি এদিন এন্দুৰ ধৰিব যায়েই, তেওঁ কয়, “যি পাও সেয়াই ঘৰলৈ আনো। এন্দুৰ ধৰাটো আটাইতকৈ সহজ। সেয়ে সপ্তাহত দুই-তিনিবাৰ এন্দুৰ ৰন্ধা হয়েই।”

“এন্দুৰৰ গাঁতবোৰ বৰ জটিল। চহৰৰ বাটবোৰ যেনেকৈ যেনি-তেনি থাকে, তেনেকুৱাই,” মণিগন্দনে কয়। “সিহঁত বৰ চতুৰ। মুখবোৰ বোকামাটিৰে মাৰি থয়। গাঁতৰ মুখ ধৰা পেলোৱাটো সহজ নহয়। আপুনি বৰ সাৱধানে চাব লাগিব। কিন্তু এবাৰ ধৰা পেলোৱাৰ পিছত আমি সেই মুখ শিলেৰে বন্ধ কৰি লও আৰু আনটো মূৰৰ পৰা খান্দি আহো। সিহঁতৰ আৰু ওলাবলৈ আন বাট নাথাকে। তেনেকৈয়ে ধৰো। মাটি খুব টান থাকিলে, খান্দিব নোৱাৰিলে আমি গৰুৰ শুকান গোবৰ জ্বলাই ধোৱা সেই গাঁতেৰে যাব দিও। এন্দুৰবোৰে উশাহ নাপাই মৰি থাকে।”

মণিগন্দন, কৃষ্ণন আৰু চুবুৰীটোৰ আনসকলে এন্দুৰ ধৰিবলৈ জালো ব্যৱহাৰ কৰে। “কেতিয়াবা আমি এন্দুৰৰ গাঁতৰ আটাইবোৰ মুখ বিচাৰি নাপালে জালেৰে ঠাইখন বেৰি লও,” মণিগন্দনে কয়। “ধোঁৱা ইটো মূৰৰ পৰা সুৰংগৰে গৈ সিটো মূৰ পায়। এন্দুৰে পলাবলৈ চেষ্টা কৰিলে জালত আহি বজি ৰয়।” এই কামটোৰ বাবে কেইগৰাকীমান ইৰুলা পৰিয়ালে নিজে জাল বয়। আন কিছুমানে আকৌ কাষৰ বজাৰৰ পৰা জাল কিনি আনে।

ইফালে পথাৰত গাঁতৰ এটা মূৰে খান্দি গৈ থাকোতে কাষেৰে যোৱা ২০ বছৰীয়া জি. সুৰেশে দেখা পাই তেওঁলোকৰ লগত যোগ দিয়ে। সুৰেশে মাক-দেউতাকৰ সৈতে লগ লাগি কাঠ-কয়লা বিক্ৰী কৰি জীৱিকা নিৰ্বাহ কৰে। তেওঁ কৃষ্ণনক এন্দুৰ এটা থকাৰ ইংগিত দিয়ে। এন্দুৰটোৱে পলাবলৈ চেষ্টা কৰোঁতে কৃষ্ণনে চকুৰ পচাৰতে এন্দুৰটো শুদা হাতেৰেই ধৰে। তেওঁ ততালিকে তাৰ দাঁত আৰু ঠেংকেইটা ভাঙি পেলায় - তাৰ শব্দও শুনা যায়। “এই কামটো কৰা জৰুৰী। নহ’লে পলাই যাওতে বেছি সময় নালাগে,” তেওঁ কয়। এবাৰ এন্দুৰকেইটা ধৰাৰ পিছত কৃষ্ণন আৰু তেওঁৰ লগৰ দুজনে সাৱধানে গাঁতটো খান্দি মজুত হৈ থকা ধানখিনি সংগ্ৰহ কৰে।

তেওঁলোকে কেতিয়াবা গাঁতত এন্দুৰৰ পোৱালীও পায়। বাংগালামেডুৰ বহু ইৰুলা পৰিয়ালে সেয়া পোহনীয় জীৱ হিচাপে ৰাখি থয়। ৭ম মানত পঢ়ি থকা আৰ ধনলক্ষ্মীৰ এতিয়াও পোহনীয়া এন্দুৰ পোৱালীটোৰ কথা মনত আছে। তেতিয়া তেওঁৰ বয়স আছিল ১০ বছৰ। “এন্দুৰৰ পোৱালীটো বৰ ভাল পাইছিলো। তেনেই কণমানি পোৱালীটোৰ সৈতে খেলি বৰ ভাল লাগিছিল,” তেওঁ কয়।

এন্দুৰ ধৰাটো নৈমিত্তিক কাম হ’লেও বাংগালামেডুৰ বহুতে এতিয়া এন্দুৰৰ গাঁতৰ পৰা উলিওৱা ধানৰ ভাত খোৱাত আগ্ৰহী নহয়। “এতিয়া আমাৰ মানুহবোৰৰ ৰেচনৰ চাউলৰ সোৱাদ জিভাত লাগিছে। ৱালাইৰ পৰা পোৱা ধানতকৈ ৰেচনৰ চাউল তেওঁলোকে ভাল পায়। বহুতে এতিয়া এন্দুৰ ধৰে যদিও ধানখিনি গাঁততে এৰি আহে নাইবা নিজে নাখাই কুকুৰাক খুৱায়।”

কৃষ্ণনেও এই কথাত একমত যে তেওঁৰ চুবুৰীটোৰ মানুহে এতিয়া পথাৰৰ এন্দুৰৰ গাঁতৰ ধানতকৈ ৰেচনৰ দোকানৰ চাউলহে খায়। “আগতে এন্দুৰৰ গাঁতত যিমান ধান পাইছিলো, আজিকালি নোপোৱা হ’লো,” তেওঁ কয়। “এতিয়া বৰষুণ কমিছে, সেয়ে খেতিও আগৰ দৰে ভাল নোহোৱা হৈছে। মানুহে খেতিপথাৰতে ঘৰ বনাবলৈ লৈছে, সেয়ে বহুতেই আগৰ দৰে খেতিও নকৰা হৈছে।”

ৰেচনৰ চাউলেৰে এতিয়া চুবুৰীটোৰ মানুহে ভাত খায়। “কিন্তু আমি এতিয়াও কিবা মিঠা ৰান্ধিব লাগিলে এন্দুৰৰ গাঁতৰ পৰা চাউল ব্যৱহাৰ কৰো। সেই চাউলৰ গোন্ধ বেলেগ। কিছুমানে ভাল নাপাব পাৰে, কিন্তু আমি ভাল পাও…”

কিন্তু তেওঁলোকে এন্দুৰৰ গাঁতত আটাইতকৈ বেছি বিচৰা বস্তুবিধ হৈছে চীনাবাদাম। “এন্দুৰে পুৰঠ চীনাবাদাম বিচাৰি লুকুৱাই থয়। তাৰ সোৱাদ বৰ মিঠা। তাৰ পৰা তেলো উলিয়াব পাৰি। ধান পালে-নাপালেও চীনাবাদামৰ খেতি থকা পথাৰত আমি এন্দুৰ ধৰিবলৈ গৈ চীনাবাদাম সংগ্ৰহ কৰোৱেই,” মণিগন্দনে কয়। সুমতি আৰু কৃষ্ণনে একেলগে সন্মতি দিয়ে।

মণিগন্দনে কেইবছৰমান আগৰ বৰষুণৰ দিন এটাৰ কথা মনত পেলায়। ঘৰত খাবলৈ একো নাছিল। তেওঁৰ মাক জি. য়েল্লাম্মা (এতিয়া বয়স ৬০ বছৰ)য়ে তেওঁলোকক খুৱাবলৈ বুলি কি পায় বিচাৰি ওলাই গৈছিল। উভতি আহোতে তেওঁৰ হাতত আছিল এটা আন্নাকুড়ই (এলুমিনিয়ামৰ ডাঙৰ পাত্ৰ), তাত আছিল এন্দুৰৰ গাঁতৰ পৰা খান্দি উলিওৱা এপাচি চীনাবাদাম।

সুমতিয়ে এন্দুৰৰ গাঁতৰ পৰা এতিয়াও ধান সংগ্ৰহ কৰে। “এন্দুৰৰ গাঁতৰ পৰা উলিওৱা ধানত মাটিৰ গোন্ধ থাকে। সোৱাদ মিঠা আৰু গন্ধযুক্ত। মোৰ বন্ধু এজনে অলপতে কড়ুকট্টই (নতুনকৈ খুন্দি অনা চাউলৰ পিঠা, মাজত গুড় আৰু নাৰিকলৰ গুড়ি মিহলাই সুমুৱাই থোৱা থাকে) বনাইছিল।”

তেওঁ লগতে কয়, “ঘৰত একো নাথাকিলেও (খাবলৈ) আমি এন্দুৰ বিচাৰি যাবতো পাৰোৱেই। জুইত তাক পুৰি লৈ কেইটুকুৰামান বেঙেনা, বিলাহী-পিয়াজ দি কড়াম্বু বনাব পাৰো। ভাতেৰে সেয়া খাও। বৰ সোৱাদ আৰু তৃপ্তিদায়ক সেই ব্যঞ্জন।”

অনুবাদ: ধ্ৰুৱজ্যোতি ধনন্তৰি