માછલીનાં તળાવોના કારણે લીલાં ખેતરોની જળ સમાધિ

જંગમ ધનલક્ષ્મી કહે છે, “અમારા ગામમાં કે આજુબાજુના ગામમાં કામધંધો બિલકુલ નથી રહ્યો, ખેતીની બધી જ જમીનો માછલીનાં તળાવોમાં ફેરવાઈ ગઈ છે.”

40 વર્ષીય ધનલક્ષ્મી (જે ઉપરના ફોટામાં છે) આંધ્રપ્રદેશના કૃષ્ણા જિલ્લાના તામીરીસા ગામમાં આવેલા અંકેન્નાગુડેમ નામના દલિત વિસ્તારમાં રહે છે, જ્યાં લગભગ 450 લોકોની વસ્તી છે. તેણી પોતાની 200 રૂપિયાની રોજની મજૂરીમાંથી ચોથા ભાગના પૈસા એટલે કે 50 રૂપિયા, રોજના આશરે 60 કિલોમિટર દૂર ખેતમજૂરીના કામ પર જવા માટે ઓટોરિક્ષામાં મુસાફરી કરવા પાછળ ખર્ચે છે.

ધનલક્ષ્મીના 60 વર્ષીય પડોશી ગંટા સરોજા કહે છે, “આટલી મુસાફરી કર્યા પછી પણ, અમને વર્ષમાં લગભગ 30 દિવસ જ કામ મળે છે – એપ્રિલમાં 10 દિવસ, ઓગસ્ટમાં 10 દિવસ અને ડિસેમ્બરમાં બીજા 10 દિવસ જ્યારે ખેતીની મુખ્ય સીઝન હોય છે.” ગામના લોકો ખેતીના કામમાંથી વાર્ષિક માત્ર 5,000-6,000 રૂપિયા જ કમાઈ શકતા હોવાથી, ઘણા લોકોએ સ્થળાંતર કર્યું છે. સરોજાના અંદાજ પ્રમાણે, “લગભગ 10 વર્ષ પહેલાં, આ ગામમાં 150 પરિવારો રહેતા હતા. હવે, માંડ 60 પરિવારો જ રહ્યા છે. કેટલાક ગુડીવાડા, વિજયવાડા અને હૈદરાબાદ સ્થળાંતર કરી ગયા છે, તો બીજા કેટલાક કામની શોધમાં તેમના સાસરીના ગામોમાં ગયા છે.”

અંકેન્નાગુડેમ નંદીવાડા મંડળમાં આવેલું છે, જેની વસ્તી લગભગ 36,000 છે. માછલીનાં તળાવોમાંથી થતા ઊંચા નફાને કારણે નંદીવાડા આંધ્રપ્રદેશમાં (વિશાખાપટ્ટનમ જિલ્લાના અચ્યુતપુરમ મંડળ પછી) સૌથી વધુ માથાદીઠ આવક ધરાવતો બીજો તાલુકો છે. અહીંની માછલીઓનો ઉપયોગ એક્વા પ્રોસેસિંગ યુનિટમાં થાય છે અને પછી મુખ્યત્વે પૂર્વ એશિયા અને યુરોપના દેશોમાં નિકાસ કરવામાં આવે છે. 2014-15માં, રાજ્યના કેપિટલ રિજન ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટીના આંકડા અનુસાર, નંદીવાડામાં વાર્ષિક માથાદીઠ આવક 308,371 રૂપિયા હતી, જ્યારે તે જ વર્ષે સમગ્ર કૃષ્ણા જિલ્લાની માથાદીઠ આવક 140,628 રૂપિયા હતી.

પરંતુ આખા રાજ્યમાં આ એકમાત્ર એવું મંડળ છે, જ્યાં 2000ની શરૂઆતથી દર વર્ષે લોકોની વસ્તી ઘટી રહી છે, એવું 2001 અને 2011ની વસ્તી ગણતરીના આંકડા બતાવે છે. છેલ્લાં 10 વર્ષમાં વસ્તી ઘટવાના કારણે, મંડળ પરિષદ પ્રાદેશિક મતવિસ્તારની બેઠકો (જે વસ્તીના આધારે હોય છે) પણ 12થી ઘટીને 11 થઈ ગઈ છે.

ધનલક્ષ્મીના ભાઈ જંગમ યહોશુઆ, જેઓ પણ ખેતમજૂર છે, તેઓ કહે છે, “આજથી લગભગ 15 વર્ષ પહેલાં અમારા ગામમાં આશરે 370 એકર ખેતીલાયક જમીન હતી. તેમાંથી મોટા ભાગની જમીન આજુબાજુના ગામના કમ્મા અને યાદવ જમીનદારોની માલિકીની હતી, જ્યારે દલિતો પાસે ફક્ત 50 એકર જેટલી જ જમીન હતી. જ્યારે આ જમીનદારોએ વધારે પૈસા કમાવવા માટે પોતાની ખેતીલાયક જમીનને માછલીના તળાવમાં ફેરવી નાખી, ત્યારે અમે પણ જમીનની ફળદ્રુપતામાં ઘટાડો થવાને કારણે અને પાણીના પ્રદૂષણને કારણે આમ કરવા માટે મજબૂર થયા હતા.”

ગામમાં દલિતોની માલિકીની લગભગ 50 એકર જમીનમાંથી મોટાભાગની આખરે જમીનદારો દ્વારા સસ્તા ભાવે ખરીદી લેવામાં આવી, કારણ કે દલિત પરિવારોને તાત્કાલિક પૈસાની જરૂર હતી. પરિણામે, યહોશુઆ કહે છે, “હવે અમારા નાનકડા ગામમાં એક એકર પણ ખેતીલાયક જમીન બચી નથી. આનાથી કામની તંગી ઊભી થઈ અને અમારે પેટ ભરવા માટે બહાર જવું પડ્યું. પરંતુ લગભગ આજુબાજુનાં બધાં ગામોમાં પણ આવું જ થવાથી, આ વિસ્તારમાં કામની તકો ખૂબ ઓછી થઈ ગઈ, જેના કારણે અમારે સ્થળાંતર કરવું પડ્યું.”

કામની ખોટ કેટલી મોટી છે તે આના પરથી ખબર પડે છે: 100 એકર ખેતીની જમીન પર વર્ષમાં આશરે 11,000થી 12,000 દિવસનું કામ મળી રહે છે, જ્યારે એટલી જ એટલે કે 100 એકર જમીન પર જો માછલીનાં તળાવ હોય તો વર્ષમાં માત્ર 1,000 દિવસનું જ કામ મળે છે. (કામના દિવસો એ કામ મેળવનારા લોકોની સંખ્યાને તેઓ જેટલા દિવસ કામ મેળવે છે તેની સંખ્યાથી ગુણાકાર કરવામાં આવે છે).

અંકેન્નાગુડેમ એકલું જ એવું દલિતોનું ગામ નથી જે આ રીતે પીડાઈ રહ્યું છે. ભારતીય કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી (માર્ક્સવાદી) સાથે જોડાયેલા આંધ્રપ્રદેશના ખેતમજૂર યુનિયનના 28 વર્ષીય કાર્યકર મુરલા રાજેશ કહે છે, “અમારા અંદાજ પ્રમાણે નંદીવાડા મંડળની કુલ 32,000 એકર જમીનમાંથી 28,000 એકર જમીન પર માછલીનાં તળાવ છે, અને તેમાંથી મોટાભાગનાં તળાવ જિલ્લાના અધિકારીઓની પરવાનગી વગર બનાવવામાં આવ્યાં છે.” આ વિસ્તારની જમીન મોટેભાગે આંધ્રપ્રદેશની રાજકીય અને સામાજિક રીતે પ્રભાવશાળી કમ્મા જાતિના લોકોની છે. ત્યારબાદ રેડ્ડી, કાપુ, રાજકા અને યાદવ જાતિના લોકો આવે છે. તેમની આવક હવે મુખ્યત્વે માછલીનાં તળાવોમાંથી થાય છે.

ધનલક્ષ્મીનો 20 વર્ષીય દીકરો અજય, કમ્માની માલિકીના અને યાદવ જાતિ દ્વારા ભાડે લીધેલ માછલીના તળાવ પર કામ કરે છે. સવારે 7થી બપોરે 1 વાગ્યા સુધી કામ કરવાના તેને મહિનાના 7,500 રૂપિયા મળે છે, જેનાથી તેમના પાંચ સભ્યોના પરિવારનું ગુજરાન ચાલે છે. ધનલક્ષ્મી કહે છે, “10 વર્ષ પહેલાં અમે દિવસમાં ત્રણ વાર જમતા હતા, હવે તો માંડ બે ટાઈમ જમવાના પૈસા હોય છે.”

આ નંદીવાડાના ઘણા વૃદ્ધ દલિત પરિવારોની વાત છે, જ્યાં 1990ના દાયકાની શરૂઆતમાં જળચર ઉછેર શરૂ થયો હતો – પછી 2000ના દાયકા સુધીમાં તે ખૂબ વધી ગયો અને ફેલાઈ ગયો. નજીકના હનુમાનપુડી ગામમાં રહેતાં ૫૫ વર્ષીય દલિત વિધવા કંતમ્મા 2000ના દાયકાની શરૂઆત સુધી ખેતમજૂર તરીકે કામ કરતાં હતાં. તેઓ કહે છે, “હું રોજના 100 રૂપિયા કમાતી હતી અને વર્ષમાં લગભગ 200 દિવસ કામ કરતી હતી. માછલીનાં તળાવોની વધતી સંખ્યા સાથે, કામની તકો ઓછી થઈ ગઈ અને હું કામની શોધમાં બહાર જવા માટે મજબૂર થઈ ગઈ. પરંતુ મારા સ્વાસ્થ્યે સાથ ન આપ્યો…”

તેમનો 25 વર્ષીય પુત્ર ચંદુ, હવે કંતમ્માની સંભાળ રાખે છે. તે હૈદરાબાદમાં એક વેલ્ડિંગ કંપનીમાં કામ કરે છે. ચંદુએ તેનાં માતાને મદદ કરવા માટે સાતમા ધોરણમાં ભણવાનું છોડી દીધું હતું અને તે પણ ખેતમજૂરી કરવા લાગ્યો હતો. પરંતુ જ્યારે ખેતીનું કામ લગભગ બંધ થઈ ગયું, ત્યારે તે ચાર વર્ષ પહેલાં હૈદરાબાદ સ્થળાંતર કરી ગયો. તે કહે છે, “હું હવે 12,000 રૂપિયા કમાઉં છું અને અડધા મારાં માતાને પાછા મોકલું છું.”

હનુમાનપુડી ગામના વસંતરાવ, જેઓ થોડાં વર્ષો પહેલાં સુધી ખેતમજૂર તરીકે કામ કરતા હતા, તેઓ પણ હવે ઘર ચલાવવા માટે તેમના પુત્રો પર નિર્ભર છે. તેઓ કહે છે, “બે દીકરા ગુડીવાડામાં [ જે સૌથી નજીકનું શહેર છે, અને અહીંથી સાત કિલોમીટર દૂર છે] કામ કરે છે, જ્યારે ત્રીજો દીકરો હૈદરાબાદમાં કામ કરે છે.” વસંતરાવનો અંદાજ છે કે તેમના ગામના 50 દલિત પરિવારોમાંથી ઓછામાં ઓછા 30 પરિવારોના પુત્રો આ બે સ્થળોએ સ્થળાંતર કરી ગયા છે.

ચંદુને ઊંચી માથાદીઠ આવક હોવા છતાં મંડળની ઘટતી વસ્તીથી આશ્ચર્ય પામતો નથી. તે કહે છે, “અહીંની સ્ત્રીઓ ઘરમાં જ રહે છે [અને ઘરકામ કરે છે, કેમ કે આસપાસ કોઈ કામ મળતું નથી]. પુરુષો જો તંદુરસ્ત હોય તો ક્યારેક આજુબાજુના ગામોમાં કામ શોધવા જાય છે. દીકરીઓને લગ્ન કરીને તેમને સાસરે મોકલી દેવામાં આવે છે. દીકરાઓ ગુડીવાડા અને હૈદરાબાદ જેવા શહેરોમાં જાય છે અને નાની મોટી નોકરીઓ કરે છે, જેમ કે રિક્ષા ચલાવવાનું, બાંધકામનું કે પછી કલરકામનું. તેઓ ખૂબ મુશ્કેલીથી પોતાનું ગુજરાન ચલાવે છે અને તેમાંથી થોડા પૈસા તેમના માતા-પિતાને પણ મોકલે છે. આવી પરિસ્થિતિમાં તાલુકાની વસ્તી કેમ ન ઘટે?”

ચંદુનો મિત્ર મટ્ટુપલ્લી જોસેફ જ્યારે કામ મળે છે ત્યારે માછલીના તળાવમાં કામ કરે છે. તેણે પોતાના વૃદ્ધ માતાપિતાની સંભાળ રાખવા માટે ગામમાં જ રહેવાનો નિર્ણય કર્યો છે. તે કહે છે, “જો MGNREGA [મહાત્મા ગાંધી રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ રોજગાર ગેરંટી અધિનિયમ]નો અમલ જ ન થતો હોય તો તેનો ફાયદો શું? અમે ઘણીવાર અધિકારીઓને MGNREGA દ્વારા અમને થોડું કામ આપવા માટે કહ્યું છે, પરંતુ [2005માં] આ અધિનિયમ પસાર થયો ત્યારથી એક પણ વાર એવું થયું નથી. એક દિવસ, હું પણ મારા વૃદ્ધ માતાપિતાને ગામમાં છોડીને કોઈ શહેરમાં જવા અને ત્યાં મજૂર તરીકે કામ કરવા માટે મજબૂર થઈશ.”

તે દરમિયાન, જળચર ઉછેરને કારણે ગામનું ભૂગર્ભનું પાણી અને પીવાનું પાણી પ્રદૂષિત થઈ ગયું છે, અને સાથે સાથે સિંચાઈની નહેરો અને નાની નદીઓ જેવા અન્ય સપાટીના જળ સંસાધનોને પણ પ્રદૂષિત કર્યા છે. સરોજા કહે છે, “પંચાયતના નળનું પાણી લીલું દેખાય છે. અમે તામીરીસામાં પંચાયતની ઓફિસ પાસેની દુકાનોમાંથી 15 રૂપિયામાં 20 લિટરનો પીવાનો પાણીનો કેન ખરીદીએ છીએ અને અમને મહિનામાં આવા ઓછામાં ઓછા 20 કેનની જરૂર પડે છે. અહીંના દલિતોને તો ગામ છોડીને જવું પડ્યું છે, પણ શું જેમની પાસે જમીન છે તે ઊંચી જાતિના લોકો કુદરતના આ કહેરથી બચી શકશે?”

અનુવાદક: કનીઝફાતેમા