నౌరాదేహీలో వినిపించని తోడేలు ఊళలు

పదమూడేళ్ళుగా నౌరాదేహీ వన్యప్రాణుల అభయారణ్యంలో వన్ రక్షక్ (ఫారెస్ట్ గార్డ్)గా పనిచేస్తోన్న తారాచంద్ గోండ్, భారతీయ బూడిదరంగు తోడేళ్ళ కంటే పులులనే ఎక్కువగా చూశారు. కళ్ళద్దాల వెనుక నుండి కళ్ళు మెరుస్తుండగా, 34 ఏళ్ళ వయసున్న ఆయన ఈ విచిత్రాన్ని చూసి నవ్వుకుంటున్నారు.

విచిత్రం ఎందుకంటే, ఆయన తోడేళ్ళ కోసం అంకితం చేసిన భారతదేశపు పురాతన పార్కు గురించి మాట్లాడుతున్నారు; పులులను కేవలం 2018లో మాత్రమే అక్కడికి తీసుకువచ్చారు. కానీ భారతీయ బూడిద రంగు తోడేలు (కానిస్ లూపస్ పాలిపీస్) – భారత ఉపఖండపు స్థానిక తోడేళ్ళ ఒక ప్రాచీన జాతి – కనిపించడం చాలా కష్టం. దేశంలో కేవలం 3,000 కంటే కొంచెం ఎక్కువ సంఖ్యలో మాత్రమే బూడిద రంగు తోడేళ్ళున్నాయి. ఇది 2022లో లెక్కల ప్రకారం ఉన్న 3,682 పులుల సంఖ్య కంటే తక్కువ.

బూడిద రంగు తోడేలును మొదటిసారి చూసిన అనుభవాన్ని తారాచంద్ ఎప్పటికీ మర్చిపోలేరు: "నేను గస్తీ మొదలుపెట్టిన రెండు సంవత్సరాల తర్వాత మొదటిసారి భేడియా (తోడేలు)ను చూశాను," అని ఈ గోండు ఆదివాసీ గార్డు చెప్పారు. "నేను భరాయీ సర్కిల్‌లో ఒక సీనియర్ రేంజర్‌తో కలిసి ఉన్నప్పుడు, దూరంలో ఈ జంతువు మాకు కనిపించింది. మమ్మల్ని చూసి అది దూరంగా పారిపోతోంది. అదేమిటని నేను అతన్ని అడిగాను, దానికి అతను, 'అది భేడియా. ఈ అభయారణ్యం దానికోసమే ఉంది,' అని చెప్పాడు."

చాలాకాలం పాటు, మధ్యప్రదేశ్‌లోని దక్షిణ వింధ్య కొండల మీదుగా విస్తరించి ఉన్న ఈ చిట్టడవికి అధిపతులుగా, నౌరాదేహీలో ప్రధాన వేటగాళ్ళుగా ఈ తోడేళ్ళే ఉండేవి. అమిత సిగ్గరులు కావడంతో, అవి కనిపించటం చాలా కష్టమే కాక, తరచుగా వాటిని నక్కలుగా పొరబడుతుంటారు. "మనం వాటిని చూసినప్పుడు, అవి పారిపోతాయి. సాధారణంగా వాటి వీపు లేదా పక్క భాగం మాత్రమే మనకు కనిపిస్తుంది," అని సురక్షా శ్రామిక్ (అటవీ కాపలాదారు) శుభమ్ రైక్వార్ అంటారు.

మధ్యప్రదేశ్ రాష్ట్రంలో ఏ రాష్ట్రంలోనూ లేనంత అత్యధికంగా 700 తోడేళ్ళున్నాయి. అయినా కూడా, "దాన్ని పట్టుకోవడమో, కళ్ళారా చూడటమో చాలా కష్టం. నేను చెబుతున్నా కదా, ఒక తోడేలు పులి కంటే కూడా చాలా తెలివైనది!" అని డాక్టర్ అనిరుద్ధ మజుందార్ అంటున్నారు. జబల్‌పూర్‌లోని రాష్ట్ర అటవీ పరిశోధనా సంస్థలో వన్యప్రాణి జీవశాస్త్రవేత్త అయిన ఆయన: నౌరాదేహి వన్యప్రాణి డివిజన్‌లోని భారతీయ తోడేలు జీవావరణ శాస్త్రం, దాని పరిరక్షణ పర్యవసానాలపై నాలుగు సంవత్సరాల ప్రాజెక్టుకు నాయకత్వం వహిస్తూ, వాటి ప్రవర్తనను అధ్యయనం చేస్తున్నారు.

2023లో నౌరాదేహీ, సమీపంలోని రాణి దుర్గావతి వన్యప్రాణుల అభయారణ్యం – ఈ రెండిటి మధ్య విశాలమైన గడ్డి భూములు, గ్రామాలు ఉన్నాయి – కలిసి వీరాంగన దుర్గావతి టైగర్ రిజర్వ్ (విడిటిఆర్)గా విలీనమయ్యాయి. గోండ్వానా రాజ్యానికి చెందిన 16వ శతాబ్దపు రాణి దుర్గావతి పేరు మీదుగా దీనికి ఈ పేరు పెట్టారు. ఇది భారతదేశంలో 54వ పులుల సంరక్షణ కేంద్రం. పులుల జనాభా పెరగడం వల్ల సంభవించిన కొన్ని దురదృష్టకర పరిణామాలు ఉన్నప్పటికీ, దేశంలో పులుల జనాభా 3,682కి పెరగటం (స్టేటస్ ఆఫ్ టైగర్స్ 2022) చాలా అవసరమైన విషయం. 2025లో మరణించిన 166 పులులలో 89 పులులు, వాటిని ఉంచడానికి ఉద్దేశించిన రిజర్వ్‌ల వెలుపల మరణించాయి. పార్కుల నుండి బయటకు వచ్చే పులుల వల్ల ఎంతమంది మనుషులు ప్రాణాలు కోల్పోయారనే దానిపై డేటా అందుబాటులో లేదని ఈ దేశవ్యాప్త నివేదిక చెబుతోంది.

1,200 చదరపు కిలోమీటర్ల విస్తీర్ణంలో విస్తరించి ఉన్న విడిటిఆర్ జింకలు, దుప్పులు, అలాగే సరీసృపాలు, ఉభయచరాలు, చేపలతో పాటు అనేక రకాల పక్షులకు ఆవాసంగా ఉంది. అందులోని అనేక నదులలో మొసళ్ళు నివసిస్తున్నాయి. ఇందులో 40కి పైగా గ్రామాలు కూడా ఉన్నాయి. ఈ గ్రామాలను పులుల కోసం, త్వరలో రానున్న చిరుతపులుల కోసం కూడా అక్కడి నుంచి తరలించబోతున్నారు. అదంతా మరో కథ...

విడిటిఆర్‌లో 24 పులులున్నాయి. 2026లో ఇక్కడకు ఎనిమిది ఆఫ్రికన్ చిరుతపులులు రానున్నాయి – స్వయంగా రాష్ట్రపతి డా. ద్రౌపది ముర్ము బోట్స్‌వానాలో ఈ ఒప్పందంపై సంతకం చేశారు.

ఆ విధంగా ఇక్కడి విశిష్ట నివాసి అయిన తోడేలు సొంత నివాసంలోనే తన ప్రాభవాన్ని కోల్పోయింది. భారతదేశంలోని అనేక అంతరించిపోతున్న జాతుల విషయంలో ఇది అందరికీ తెలిసిన కథే. ఎందుకంటే అవి వృద్ధి చెందడానికి అవసరమైన అధికారిక సావధానతను గానీ, నిధులను గానీ అవి పొందలేకపోతున్నాయి.

'తెలివైన' తోడేలు సాధారణంగా అడవిలో ఒక చెడ్డవాడిగా ఉంటుంది. ప్రాచీన జాతక కథలలో దీని గురించి జిత్తులమారి తోడేలు వంటి కథలున్నాయి. ఈవి కలిగి, స్నేహంతో మెలిగే అటవీ జీవులను మోసగించి, వాటిపై దాడి చేసే మోసపూరిత మాంసాహార జంతువులలో ఇది కూడా ఒకటి. రడ్యార్డ్ కిప్లింగ్ రాసిన ది జంగిల్ బుక్లో తప్ప, చాలా కథలలో వీటిని చాలా చెడ్డవిగా చిత్రీకరించారు. ఆ పుస్తకంలో మాత్రం ప్రధాన పాత్ర అయిన అనాథ బాలుడు మౌగ్లీని ఒక తోడేళ్ళ గుంపు పెంచుతుంది.

కిప్లింగ్ ఈ జంతువులను ఉత్తమ సామాజిక విలువలకు ఉదాహరణగా ఉపయోగించగా, వలసకాలం నాటి ఇతర ఆంగ్లేయులు వీటిని తీవ్రంగా హింసించారు - తోడేళ్ళను చంపినందుకు ఇచ్చే బహుమతులు చిరుతపులిని చంపితే ఇచ్చే వాటికంటే ఎక్కువగా ఉండేవి.

అటవీ కాపలాదారు శుభమ్ మాట్లాడుతూ, తాను ఈ ప్రాంతంలోనే పెరిగాననీ, ఇక్కడ మాట్లాడే బుందేల్‌ఖండి భాషలో స్థానికులు తోడేలును ‘హరామ్‌ఖోర్ [నరభక్షకుడు]’ అని పిలవడం విన్నానని చెప్పారు. పశువులను మేతకు తీసుకువెళ్ళే చోట తోడేళ్ళ ఉనికిని చూసి భయపడే పశుపోషకులు ‘బిగ్నా ఆవో [తోడేలు వస్తోంది]’ అని కేకలు వేస్తారు. ఇటీవలి కాలంలో, తోడేళ్ళు పిల్లలను ఎత్తుకుపోయాయన్న కథనాలు పొరుగున ఉన్న ఉత్తరప్రదేశ్‌లో వార్తల్లోకి వచ్చాయి.

సాధారణంగా పులులకున్నంత ఆకర్షణ లేని ఈ మాంసాహార జంతువు పట్ల సామాజికంగా ఉన్న చెడ్డ పేరును గురించి తెలిసివున్న వన్యప్రాణి జీవశాస్త్రవేత్త మజుందార్, తోడేళ్ళను రక్షించడంలో స్థానిక భాగస్వామ్యం ఉండేలా చూడాలని తాను గట్టిగా కోరుకుంటున్నట్టు చెప్పారు. కానీ రక్షిత ప్రాంతాల వెలుపల తిరుగుతూ, తనను చూసి భయపడే వ్యక్తుల చేతిలో, క్రూరమైన అడవి కుక్కల ద్వారా చంపబడుతోన్న వీటి గురించి ఆయన ఇప్పటికీ ఆందోళన చెందుతున్నారు.

కుక్కల జాతికి చెందిన ఈ తోడేలు, వాస్తవానికి పెంపుడు కుక్కకు పూర్వీకురాలు. వన్యప్రాణి సంరక్షణ (సవరణ) చట్టం (2022) షెడ్యూల్ 1 కింద జాబితా చేసివున్న ఈ వర్గంలోని జంతువులు అంతరించిపోతున్న దశలో ఉన్నాయి. వీటికి అత్యున్నత స్థాయి రక్షణ అవసరం కావటంతో, వీటిని వేటాడటం, వీటితో వ్యాపారం చేయటంపై పూర్తి నిషేధం ఉంది. అలా చేస్తే అందుకు అత్యధిక శిక్షలు పడతాయి.

“తోడేళ్ళ పరిస్థితి పులుల పరిస్థితుల మాదిరిగానే ప్రమాదకరంగా ఉన్నప్పటికీ వాటి పరిరక్షణకు అవసరమైన ప్రత్యేక ప్రయత్నాలు మాత్రం కొరవడ్డాయి. ఇది ప్రపంచంలోనే జీవించి ఉన్న బూడిద రంగు తోడేళ్ళ పురాతన వంశావళి,” అని డాక్టర్ యాదవేంద్రదేవ్ ఝాలా గుర్తు చేస్తున్నారు. బెంగళూరులోని నేషనల్ సెంటర్ ఫర్ బయోలాజికల్ సైన్సెస్ (NCBS)లో సీనియర్ శాస్త్రవేత్త అయిన ఆయన, భారతీయ బూడిద రంగు తోడేళ్ళపై విస్తృతంగా రచనలు చేశారు.

అధిక సాంద్రత కలిగిన ఆవాసాలు పరిరక్షణకు చాలా ముఖ్యమైనవి, ఎందుకంటే అవి సంతానోత్పత్తికి, వాటి వ్యాప్తికి అనుమతిస్తాయి. అభివృద్ధి, కుక్కలతో సంకరం చేయటం, రహదారులు, వ్యాధులతో పాటు పశుపోషకుల వంటివారు తోడేళ్ళ పిల్లలను వాటి గుహల నుండి బయటకు రప్పించటానికి పొగ పెట్టటం, కాల్చి చంపటం, విషం ఇచ్చి చంపటం వంటి తీవ్రమైన హింసను ప్రయోగించిన కారణంగా తోడేళ్ళు తమ ఆవాసాలను కోల్పోయాయని ఝాలా పరిశోధనా పత్రం: స్టేటస్, ఎకాలజీ అండ్ కన్జర్వేషన్ ఆఫ్ ది ఇండియన్ ఉల్ఫ్ ఎత్తి చూపింది. "మానవుల విస్తరణ కాంక్ష, ప్రతీకార హత్యల కారణంగా విస్తృతమైన ఆవాస నష్టం జరిగి, వాటి పరిధిలో తోడేళ్ళ జనాభా తగ్గడానికి గణనీయంగా దోహదపడింది," అని ఆయన PARIకి చెప్పారు.

ఒక ఫారెస్ట్ గార్డుగా, తారాచంద్ కొంతవరకు చట్టాలపై నమ్మకం ఉంచుతారు: “సబ్‌కో కానూన్ పతా హై [అందరికీ చట్టం తెలుసు]. చుట్టుపక్కల బిగ్నా (తోడేలుకు గోండి పదం) తిరుగుతున్నప్పుడు ప్రజలు మాకు తెలియజేయాలి.”

తారాచంద్ రాష్ట్రంలోని ఉత్తర భాగంలో ఉన్న మైహర్ తహసీల్‌లోని అడవుల చెంతనే పెరిగారు. మంచి చదువు కోసం, అతని తల్లిదండ్రులు ఏడేళ్ళ వయసున్న ఆ చిన్నారిని పట్టణంలో ఉండే అతని వివాహిత సోదరి ఇంటికి పంపించారు. అతను చరిత్రలో ఎమ్.ఎ. పూర్తి చేశారు. అటవీ విభాగంలో చేరే పరీక్ష రాసేందుకు తనను ప్రేరేపించిన యూనిఫామ్‌పై తనకున్న ఆకర్షణను గురించి ఆయన గుర్తు చేసుకున్నారు. "పోలీస్ సర్వీస్ మరీ ఊపిరి సలపనివ్వదని నేను అనుకున్నాను," అని అతను నవ్వుతూ చెప్పారు.

అటవీ సంరక్షకుడిగా తాను గడిపే రోజులు కూడా ఏమాత్రం తీరిక లేకుండా ఉంటాయని ఆయనకు ఆ తర్వాత తెలిసింది. అతను తన సహోద్యోగులతో కలిసి అధికారిక బసలో ఉంటారు. ఉదయం 5 గంటలకు నిద్రలేచి, ఒక గంటలోనే తన సహోద్యోగితో కలిసి అడవిలో గస్తీకి బయలుదేరతారు. ప్రతి 2-3 నెలలకు ఒకసారి తన కుటుంబాన్ని చూడటానికి ఇంటికి వెళ్ళి, కొన్ని రోజులుండి తిరిగి వస్తుంటారు. "నా [నాలుగేళ్ళ] కూతురు 'మేరే పాపా టైగర్ హై [మా నాన్న పులి]' అంటుంది," ఆయన మనసుతీరా నవ్వుతూ చెప్పారు.

పక్కనే ఉన్న దేవ్రీ గ్రామానికి చెందిన 30 ఏళ్ళ శుభమ్ రైక్వార్‌కు ఆ అడవి గురించి ఎప్పటినుంచో తెలుసు. "నా చిన్నప్పుడు ఇక్కడ చాలా సాహసాలు చేసేవాళ్ళం," అతను నవ్వుతూ గుర్తు చేసుకున్నారు. అయితే, 12వ తరగతి తర్వాత అతను పని కోసం ఖాండ్వాకు వలస వెళ్ళారు. 2018లో ఒకసారి ఇంటికి వచ్చినప్పుడు, అటవీ అధికారులు అక్కడికి తీసుకువస్తున్న పులుల జాడలను పసిగట్టగల యువకుల కోసం వెతుకుతున్నారని అతను విన్నారు: కాన్హా టైగర్ రిజర్వ్‌లో తల్లికి విషం పెట్టడంతో అనాథగా మారిన N1 అనే ఆడ పులి కూనను, బాంధవ్‌గఢ్ నుండి N2 అనే మగ పులిని ఈ పార్కులోకి తీసుకువచ్చారు.

N1 ఒక జంతువును వేటాడినప్పుడు, ఎవరైనా వెళ్ళి దానిని దగ్గరగా పరిశీలించాలని అటవీ అధికారులు కోరుకున్నారు. భయపడని వ్యక్తి కోసం చూశారు. శుభమ్‌ను పిలిపించి అతన్ని ఏనుగుపై పంపారు. “నేను దానిని గమనించి తిరిగి వచ్చి నివేదిక ఇవ్వాల్సి వచ్చింది. నా దగ్గర నా భద్రత కోసం అవసరమైన అన్ని పరికరాలు ఉన్నాయి, నేను ఆ సమయాన్ని ఒక చెట్టు మీద గడిపాను,” అని అతను చెప్పారు.

సర్వీసులో ఉన్నత పదవి కోసం దరఖాస్తు చేసుకుంటారా అని అడిగినప్పుడు, శుభమ్ నవ్వుతూ ఇలా అన్నారు: “ఇంకా చదువుకోవాలనుకున్నాను, కానీ నేను సహాయక చర్యలకే చాలా సమయం కేటాయిస్తాను... చదువుకోవడానికి నాకు అస్సలు సమయం మిగలడం లేదు.”

తారాచంద్, శుభమ్ వంటి గార్డులు, కాపలాదారులు పగలూ రాత్రీ గస్తీ తిరుగుతూనే గడుపుతారు. రోజుకు 5 నుండి 9 కిలోమీటర్ల వరకు కాలినడకన తిరిగే వీరు, వేటాడే జంతువుల కోసం, అవి వేట చేసే జంతువుల సంకేతాల కోసం వెతుకుతారు. ఇంకా వేటగాళ్ళ కోసం, చెట్లను నరికేవాళ్ళ కోసం కూడా చూస్తారు. వారు భూమి మీద తమ పరిరక్షణ లక్ష్యాలను 24/7 అమలు చేస్తూ భారతదేశ అడవులను రక్షించే పదాతి దళం.

నిరంతరం తోడేలును గమనిస్తూ ఉండే వీరు, అంతరించిపోతున్న ఈ జంతువు గురించి గార్డులకు, కాపలాదారులకు తరచుగా అధికారికంగా నిర్వహించే కార్యశాలలు సహాయపడతాయని అంటున్నారు. "ఇది వాటి ఆవాసం. మనం దీనిని జాగ్రత్తగా చూసుకోవాలి," తారాచంద్ చెప్పారు.

అనువాదం: సుధామయి సత్తెనపల్లి