ताराचंद गोंड नौरादेही गेल्या १३ वर्षांपासून वन्यजीव अभयारण्यात वनरक्षक म्हणून काम करतोय. या दशकभरात लांडग्यापेक्षा जास्त वाघच त्यांच्या नजरेस पडले आहेत. आपल्या चष्म्यातून डोळे लुकलुकवत हा ३४ वर्षीय तरुण या विसंगतीवर हसला.
त्याच्या हसण्यामागचं कारणही तसंच काहीसं होतं. कारण लुप्तप्राय होणाऱ्या लांडग्याच्या संवर्धनासाठी असलेल्या या सर्वात जुन्या अभयारण्याविषयी तो बोलत होता. वाघांना इथं २०१८ मध्येच आणलं गेलं. पण भारतीय लांडगा (कॅनिस ल्युपस पॅलिप्स) ही भारतीय उपखंडात आढळणाऱ्या लांडग्याची एक प्रजाती आहे. ती सहजासहजी नजरेस पडत नाही. देशात ३,००० च्या आसपास लांडगे उरलेत अन् ही संख्या २०२२ मध्ये मोजलेल्या वाघांपेक्षा कमी आहे. सध्या वाघांची संख्या ३,६८२ इतकी आहे.
ताराचंदनं पहिल्यांदा लांडगा पाहिला तो प्रसंग आजही त्याला आठवतो. “मी गस्त घालायला सुरुवात केली त्याच्या दोन वर्षांनंतर मला लांडगा दिसला,” हा गोंड आदिवासी असलेला त्याचा अनुभव सांगत होता. “मी भरई सर्कलमध्ये (जंगलाचा परिसर) एका वरिष्ठ रेंजरसोबत होतो, तेव्हा दूरवर एक प्राणी आम्हाला दिसला. तो आमच्यापासून पळून जात होता. मी त्यांना विचारलं कोणता प्राणी आहे हा अन् त्यांनी सांगितलं, हा लांडगा आहे. हा तोच प्राणी होता ज्याच्या अधिवासासाठी हे अभ्ययारण्य ओळखलं जातं.”
नौरादेही अभयारण्यात लांडगे हेच अनेक वर्षांपासून मुख्य शिकारी होते. मध्य प्रदेशातल्या दक्षिण विंध्य पर्वतरांगांमध्ये पसरलेल्या या झुडपी जंगलाचे तेच राजे होते. लांडग्याची ही प्रजात अत्यंत बुजरी असल्यानं ते फार कमीवेळा नजरेस पडलेत आणि अनेकदा त्यांना कोल्हा समजलं जातं. जेव्हा ते तुम्हाला दिसतात तेव्हा ते तुमच्यापासून दूर पळताना दिसतील अन् तुम्हाला फक्त त्यांची पाठ किंवा एका बाजूचं शरीरच दिसतं, असं पहारेकरी शुभम रायकवार सांगतो.
इथं ७०० लांडगे आहेत, मध्य प्रदेशात इतर राज्यांच्या तुलनेत लांडग्यांची संख्या सर्वात जास्त आहे. तरीही, “त्याला पकडणं किंवा पाहणं खूप अवघड आहे. मी तुम्हाला सांगतो, लांडगा वाघापेक्षाही जास्त हुशार असतो!” असं डॉ. अनिरुद्ध मजुमदार म्हणतात. ते जबलपूरच्या राज्य वन संशोधन संस्थेत वन्यजीव जीवशास्त्रज्ञ आहेत. सध्या ते लांडग्यांच्या वर्तनाचा अभ्यास करतायत आणि 'नौरादेही वन्यजीव विभागातील भारतीय लांडग्याची परिसंस्था आणि त्याचे संवर्धनाचे परिणाम' या चार वर्ष चालणाऱ्या प्रकल्पाचं नेतृत्व त्यांच्याकडे आहे.













