नौरादेही : हे लांडग्यांचं घर आहे, आणि आपण त्यांना जपायला हवं

ताराचंद गोंड नौरादेही गेल्या १३ वर्षांपासून वन्यजीव अभयारण्यात वनरक्षक म्हणून काम करतोय. या दशकभरात लांडग्यापेक्षा जास्त वाघच त्यांच्या नजरेस पडले आहेत. आपल्या चष्म्यातून डोळे लुकलुकवत हा ३४ वर्षीय तरुण या विसंगतीवर हसला.

त्याच्या हसण्यामागचं कारणही तसंच काहीसं होतं. कारण लुप्तप्राय होणाऱ्या लांडग्याच्या संवर्धनासाठी असलेल्या या सर्वात जुन्या अभयारण्याविषयी तो बोलत होता. वाघांना इथं २०१८ मध्येच आणलं गेलं. पण भारतीय लांडगा (कॅनिस ल्युपस पॅलिप्स) ही भारतीय उपखंडात आढळणाऱ्या लांडग्याची एक प्रजाती आहे. ती सहजासहजी नजरेस पडत नाही. देशात ३,००० च्या आसपास लांडगे उरलेत अन् ही संख्या २०२२ मध्ये मोजलेल्या वाघांपेक्षा कमी आहे. सध्या वाघांची संख्या ३,६८२ इतकी आहे.

ताराचंदनं पहिल्यांदा लांडगा पाहिला तो प्रसंग आजही त्याला आठवतो. “मी गस्त घालायला सुरुवात केली त्याच्या दोन वर्षांनंतर मला लांडगा दिसला,” हा गोंड आदिवासी असलेला त्याचा अनुभव सांगत होता. “मी भरई सर्कलमध्ये (जंगलाचा परिसर) एका वरिष्ठ रेंजरसोबत होतो, तेव्हा दूरवर एक प्राणी आम्हाला दिसला. तो आमच्यापासून पळून जात होता. मी त्यांना विचारलं कोणता प्राणी आहे हा अन् त्यांनी सांगितलं, हा लांडगा आहे. हा तोच प्राणी होता ज्याच्या अधिवासासाठी हे अभ्ययारण्य ओळखलं जातं.”

नौरादेही अभयारण्यात लांडगे हेच अनेक वर्षांपासून मुख्य शिकारी होते. मध्य प्रदेशातल्या दक्षिण विंध्य पर्वतरांगांमध्ये पसरलेल्या या झुडपी जंगलाचे तेच राजे होते. लांडग्याची ही प्रजात अत्यंत बुजरी असल्यानं ते फार कमीवेळा नजरेस पडलेत आणि अनेकदा त्यांना कोल्हा समजलं जातं. जेव्हा ते तुम्हाला दिसतात तेव्हा ते तुमच्यापासून दूर पळताना दिसतील अन् तुम्हाला फक्त त्यांची पाठ किंवा एका बाजूचं शरीरच दिसतं, असं पहारेकरी शुभम रायकवार सांगतो.

इथं ७०० लांडगे आहेत, मध्य प्रदेशात इतर राज्यांच्या तुलनेत लांडग्यांची संख्या सर्वात जास्त आहे. तरीही, “त्याला पकडणं किंवा पाहणं खूप अवघड आहे. मी तुम्हाला सांगतो, लांडगा वाघापेक्षाही जास्त हुशार असतो!” असं डॉ. अनिरुद्ध मजुमदार म्हणतात. ते जबलपूरच्या राज्य वन संशोधन संस्थेत वन्यजीव जीवशास्त्रज्ञ आहेत. सध्या ते लांडग्यांच्या वर्तनाचा अभ्यास करतायत आणि 'नौरादेही वन्यजीव विभागातील भारतीय लांडग्याची परिसंस्था आणि त्याचे संवर्धनाचे परिणाम' या चार वर्ष चालणाऱ्या प्रकल्पाचं नेतृत्व त्यांच्याकडे आहे.

२०२३ मध्ये, नौरादेही आणि शेजारच्या राणी दुर्गावती वन्यजीव अभयारण्य – जे मोकळ्या गवताळ प्रदेश आणि गावांमुळे वेगळं केलं होतं – या दोघांचंही वीरांगना दुर्गावती व्याघ्र प्रकल्पात (व्हीडीटीआर) विलीनीकरण करण्यात आलं. गोंडवाना राज्याच्या १६ व्या शतकातील राणी दुर्गावती यांच्या नावावरून या प्रकल्पाला नाव देण्यात आलं आहे, हा भारताचा ५४ वा व्याघ्र प्रकल्प आहे. ही जागा खूप महत्त्वाची आहे, कारण देशातील वाघांची संख्या ३,६८२ पर्यंत वाढली आहे (२०२२ मध्ये वाघांची संख्या), त्याचे काही दुर्दैवी परिणामही झाले. आसपासच्या वाढत्या गर्दीमुळे २०२५ मध्ये १६६ पैकी ८९ वाघांचा त्याच्या राखीव क्षेत्रांच्या बाहेर मृत्यू झाला. अन् अभयारण्यातून बाहेर भटकणाऱ्या वाघांमुळे किती मानवी जीव गेले याची नेमकी संख्या उपलब्ध नसल्याचं या राष्ट्रीय अहवालात म्हटलंय.

१,२०० चौरस किलोमीटर क्षेत्रात पसरलेल्या अभयारण्यात काळवीट, हरीण, तसेच सरपटणारे प्राणी, उभयचर आणि मासे, विविध प्रकारचे पक्षी आहेत. इथल्या अनेक नद्यांमध्ये मगरी आहेत. यात ४० हून अधिक गावं आहेत, जी लवकरच वाघ आणि चित्त्यांना जागा देण्यासाठी विस्थापित केली जातील. ती एक वेगळीच कहाणी आहे...

या अभयारण्यामध्ये २४ वाघ आहेत. २०२६ मध्ये आठ आफ्रिकन चित्ते इथं येऊ शकतात. – खुद्द राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांनी बोत्सवानामध्ये या करारावर स्वाक्षरी केली आहे.

यामुळेच, इथला मूळ रहिवासी असलेला लांडगा त्याच्याच घरात दुर्लक्षित झालाय. भारतातल्या अनेक धोक्यात असलेल्या प्रजातींची ही दुर्दैवी कहाणी आहे, ज्यांच्या संवर्धनासाठी आवश्यक लक्ष किंवा निधी मिळत नाही.

‘धूर्त’ लांडगा हा सहसा जंगलातील खलनायक असतो. प्राचीन जातक कथांमध्ये ‘धूर्त लांडगा’ सारख्या कथा आहेत, ज्यात हा धूर्त शिकारी उदार आणि मैत्रीपूर्ण जंगली प्राण्यांना फसवतो आणि त्यांच्यावर हल्ला करतो. रुडयार्ड किपलिंगचं ‘द जंगल बुक’ वगळता, बहुतेक कथांमध्ये त्यांची प्रतिमा फारशी चांगली नाही. द जंगल बूकमध्ये अनाथ मोगलीचं संगोपन लांडग्यांच्या कळपाने केलेलं असतं.

किपलिंगने या प्राण्यांचा उपयोग सर्वोत्तम सामाजिक मूल्यांची उदाहरणे देण्यासाठी केला असला तरी, वसाहतकालीन इतर ब्रिटिश लोक त्यांचा मोठ्या प्रमाणावर छळ करत. लांडग्यांना मारण्यासाठी दिले जाणारे बक्षीस बिबट्यांसाठी दिल्या जाणाऱ्या बक्षिसापेक्षा जास्त होते.

पहारेकरी असलेला शुभम सांगतो की, तो इथेच मोठा झाला आणि इथले स्थानिक लोक बुंदेलखंडी भाषेत लांडग्याला “हरामखोर” म्हणताना त्यानं ऐकलंय. कुरणाजवळ हा लांडगा आल्याचं समजताच गुराखी “बिगना आवो [लांडगा येतोय],” अशी हाक देतात. अलीकडच्या काळात, उत्तर प्रदेशात लांडग्यांनी मुलांना उचलून नेल्याच्या बातम्या चर्चेत आल्या आहेत.

वन्यजीवशास्त्रज्ञ मजुमदार यांना या शिकारी प्राण्याच्या सामान्यतः खराब असलेल्या सामाजिक प्रतिमेची तीव्र जाणीव आहे, तो मोठ्या मांजरींसारखा आकर्षक दिसत नाही. ते म्हणतात की लांडग्यांना वाचवण्यासाठी स्थानिक लोकांचा सहभाग वाढवण्याची त्यांची खूप इच्छा आहे. परंतु संरक्षित क्षेत्रांच्या बाहेर भटकणाऱ्या अन् भीतीमुळे लोकांकडून किंवा भटक्या कुत्र्यांच्या हल्ल्यात मारल्या जाणाऱ्या लांडग्यांबद्दल त्यांना अजूनही काळजी वाटते.

ही श्वान कुलातील प्रजाती - लांडगा हा खरं तर पाळीव कुत्र्याचा पूर्वज असून वन्यजीव संरक्षण (सुधारणा) कायदा (२०२२) च्या अनुसूची १ अंतर्गत सूचीबद्ध आहे. या श्रेणीतील प्राणी धोक्यात आलेत आणि त्यांना सर्वोच्च पातळीच्या संरक्षणाची आवश्यकता आहे, त्यामुळे शिकार आणि व्यापारावर पूर्ण बंदी आहे, ज्यासाठी कठोर शिक्षांची तरतूद आहे.

“लांडग्यांची स्थिती वाघांइतकीच नाजूक आहे, तरीही त्यांच्या संरक्षणासाठी केंद्रित प्रयत्न केले जात नाहीत. ही जगातील लांडग्यांची सर्वात जुनी जिवंत प्रजाती आहे,” असं डॉ. यादवेंद्रदेव झाला सांगतात. बंगळूरू येथील नॅशनल सेंटर फॉर बायोलॉजिकल सायन्सेसमध्ये वरिष्ठ शास्त्रज्ञ असलेल्या डॉ. झाला यांनी भारतीय लांडग्यावर विस्तृत लेखन केलं आहे.

संरक्षणासाठी दाट झाडीचे अधिवास अत्यंत महत्त्वाचे आहेत, कारण ते प्रजननासाठी आणि प्रसारासाठी संधी देतात. झाला यांनी 'भारतीय लांडग्याची स्थिती, पर्यावरणशास्त्र आणि संरक्षण' या शोधनिबंधात निदर्शनास आणलं की, विकासकामे, कुत्र्यांसोबत संकरण, रस्ते, रोग आणि पशुपालक व इतरांकडून होणाऱ्या तीव्र छळामुळे लांडग्यांनी आपले अधिवास गमावले आहेत. हे लोक पिल्लांना त्यांच्या गुहांमधून धूर देऊन बाहेर काढतात आणि त्यांना गोळ्या घालून किंवा विष देऊन मारतात. “मानवी विस्तारामुळे मोठ्या प्रमाणावर अधिवासाचा नाश झालाय आणि सूडबुद्धीने केलेल्या हत्यांमुळे संपूर्ण अधिवास क्षेत्रात लांडग्यांच्या संख्येत लक्षणीय घट झाली आहे,” असं त्यांनी 'पारी'ला सांगितलं.

वनरक्षक म्हणून, ताराचंद कायद्यांवर काही प्रमाणात विश्वास ठेवतो, “सर्वांना कायदा माहित आहे. जेव्हा एखादा 'बिगना' [लांडग्यासाठी गोंडी शब्द] आसपास असतो, तेव्हा लोक आम्हाला कळवतात.”

ताराचंद मध्य प्रदेशाच्या उत्तरेकडील मैहर तालुक्यातील जंगलांच्या जवळ लहानाचा मोठा झाला. शहरात चांगलं शिक्षण मिळावं यासाठी त्याच्या आईवडिलांनी तो सात ७ वर्षांच्या असताना त्याच्या विवाहित बहिणीच्या घरी पाठवलं. त्याने इतिहास विषयात एम.ए. पूर्ण केलं आणि वनसेवेत रुजू होण्यासाठी परीक्षा द्यायला सुरुवात केली. या वर्दीसाठी त्यानं केलेली मेहनत आठवताना तो हसत सांगतो, "मला वाटायचं की पोलिसाचं काम खूप धावपळीच असेल, पण हे त्यापेक्षाही जास्त आहे."

प्रत्यक्षात, वनरक्षक म्हणून काम करताना त्याच्या दिवस जास्त धावपळीचा असतो. तो सहकाऱ्यांसोबत शासकीय निवासस्थानात राहतो, सकाळी ५ वाजता उठतो आणि एका तासात आपल्या साथीदारासोबत जंगलात गस्तीवर निघतो. तो दर २-३ महिन्यांनी एकदा घरी जातो आणि काही दिवस राहून परत येतो. "माझी [चार वर्षांची] मुलगी म्हणते, 'माझे बाबा वाघ आहेत'," तो मनमोकळं हसत सांगतो.

जवळच्या देवरी गावातील ३० वर्षीय शुभम रायकवारला जंगलाची नेहमीच ओळख होती. "मी लहान असताना, आम्ही अनेक साहसी गोष्टी केल्या," या आठवणी सांगताना त्याला हसू आवरत नव्हतं. बारावी नंतर तो कामासाठी खंडवा इथं स्थलांतरित झाला. २०१८ मध्ये घरी परत आल्यावर त्याला कळलं की वन अधिकारी अशा तरुणांच्या शोधात आहेत जे इथे आणल्या जाणाऱ्या वाघांना ट्रॅक करू शकतील. कान्हा व्याघ्र प्रकल्पातून एन१, अनाथ मादी बछड्याला इथं आणलं गेलं. तिच्या आईचा मृत्यू विषबाधेनं झाला होता, आणि बांधवगडमधील एन२ या नर वाघाला इथं आणलं गेलं.

जेव्हा एन१ ने शिकार केली, तेव्हा कोणीतरी तिथे जवळून पाहण्याची गरज असल्याचं वन अधिकाऱ्यांना वाटत होतं. अशी व्यक्ती जी घाबरणार नाही. शुभमला बोलावण्यात आलं अन् हत्तीवरून त्या जागी पाठवण्यात आलं. "ते पाहून मला अहवाल द्यायचा होता. माझ्या सुरक्षेसाठी माझ्याकडे सर्व उपकरणं होती, तो संपूर्ण वेळ मी झाडावर घालवला," तो म्हणतो.

वनसेवेत उच्च पदासाठी अर्ज करणार का असं विचारल्यावर शुभम हसला, "मी पुढे शिकण्याचा विचार केलाय, पण बचावकार्यात माझा खूप वेळ जातो... त्यामुळे अभ्यासासाठी माझ्याकडे फारसा वेळ उरत नाही."

ताराचंद आणि शुभमसारखे रक्षक अन् पहारेकरी आपले दिवस-रात्र गस्त घालण्यात घालवतात – ते दररोज पायी ५ ते ९ किलोमीटर अंतर चालतात. ते शिकारी प्राणी आणि त्यांच्या भक्ष्यांच्या खुणा, तसेच अर्थातच अवैध शिकार आणि वृक्षतोडीच्या घटनांवर लक्ष ठेवतात. ते भारताच्या जंगलांचे पायदळ सैनिक आहेत, जे २४ तास, सातही दिवस जमिनीवर संवर्धनाची उद्दिष्ट्ये राबवतात.

ते लांडग्यावर लक्ष ठेवतात – आणि त्यांचं म्हणणं आहे की लुप्तप्राय होणाऱ्या या प्राण्याबद्दल रक्षक आणि पहारेकऱ्यांसाठी आयोजित केल्या जाणाऱ्या कार्यशाळांमुळे मदत होते. "हे त्यांचं घर आहे. आपण त्यांची काळजी घ्यायलाच हवी," असं ताराचंद म्हणतो.

अनुवाद : अश्विनी पाटील