নৌৰাদেহীৰ কুকুৰনেচীয়া বাঘ সংৰক্ষণত অৰণ্যৰ পদাতিক

নৌৰাদেহী বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্যত বন ৰক্ষক হিচাপে কাম কৰি অহাৰ ১৩ বছৰৰ অভিজ্ঞতাসম্পন্ন তাৰাচন্দ গোণ্ডই ইণ্ডিয়ান গ্ৰে’ ৱ’ল্ফ (কুকুৰনেচীয়া বাঘ)তকৈ বেছি বাঘ দেখিছে। ৩৪ বছৰীয়া তাৰাচন্দৰ চকুত চশমাৰ মাজেৰে ব্যংগোক্তিৰ ভাৱ জিলিকি উঠা স্পষ্ট দেখা গৈছে।

তেওঁৰ কথাত ৰস আছে, কিয়নো তেওঁ কৈ আছে দেশৰ বিপন্ন কুকুৰনেচীয়া বাঘৰ বাবে উৎসৰ্গিত আটাইতকৈ পুৰণি উদ্যানখনক লৈ। তালৈ ২০১৮তহে বাঘ অনা হৈছিল। কিন্তু ভাৰতীয় উপ-মহাদেশৰ থলুৱা কুকুৰনেচীয়া বাঘৰ প্ৰাচীন বংশঅনুক্ৰমিক যোগসুত্ৰ থকা ইণ্ডিয়ান গ্ৰে’ ৱ’লফ্ (Canis lupus pallipes) সহজে আপোনাৰ চকুত নপৰিব। এতিয়া দেশত প্ৰায় ৩,০০০ মানহে কুকুৰনেচীয়া বাঘ আছে, ২০২২ৰ গণনা অনুসৰি ৩,৬৮২ টা বাঘৰ হিচাপত ৬৮২ টা কম।

তাৰাচন্দে প্ৰথমবাৰ যেতিয়া কুকুৰনেচীয়া বাঘ দেখাৰ কথা কেতিয়াও পাহৰিব নোৱাৰে। “উদ্যানত পেট্ৰলিং কৰি থকাৰ দুটা বছৰ পিছতহে মই প্ৰথম ভেড়িয়া (কুকুনেচীয়া বাঘ) দেখিছিলো,” গোণ্ড আদিবাসী সম্প্ৰদায়ৰ বনৰক্ষকজনে কয়। “মই ভৰাই চক্ৰৰ জ্যেষ্ঠ বনাঞ্চলিক বিষয়াৰ সৈতে আছিলো যেতিয়া দূৰৈত এটা জন্তু দেখিছিলো। আমাৰ পৰা সি দূৰৈত গৈ আছিল। মই তেওঁক সুধিলো সেইটো কি জন্তু, তেওঁ ক’লে যে ‘এইটো ভেড়িয়া’। এইবিধ জন্তুৰ কাৰণেই এই জন্তুবিধ আছে।”

দীৰ্ঘদিন ধৰি কুকুৰনেচীয়া বাঘ নৌৰাদেহীৰ মূল চিকাৰী। মধ্য প্ৰদেশৰ দক্ষিণ বিন্ধ্য পৰ্বতাঞ্চলত বিয়পি থকা এই জোপোহা অৰণ্যানিৰ ৰজা। খুবেই লাজকুৰীয়া এই কুকুৰনেচীয়া বাঘ খুব কমেই মানুহৰ নজৰত পৰে আৰু প্ৰায়ে এবিধ শিয়াল বুলি ভুল বুজা হয়। “আপুনি তাৰ পিছফালটো বা কাষৰ পৰাহে দেখা পাব। কিয়নো সিহঁত মানুহ দেখিলেই পলাই যায়,” সুৰক্ষা শ্ৰমিক (অৰণ্যৰ প্ৰহৰী) শুভম ৰাইকোঁৱৰে কয়।

৭০০ কুকুৰনেচীয়া বাঘেৰে মধ্য প্ৰদেশত দেশৰ ভিতৰতে সংখ্যা অধিক। “ধৰা বা চকুত পৰাটোৱে টান। আপুনি জানি লওক যে ই বাঘ এটাতকৈ অধিক চতুৰ!” ড. অনিৰুদ্ধ মজুমদাৰে কয়। জবলপুৰৰ ৰাজ্যিক বন গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠানৰ বন্যপ্ৰাণী জীৱবিজ্ঞানী ড. অনিৰুদ্ধই চাৰিবছৰীয়া প্ৰকল্প এটাৰ অধীনত জন্তুবিধৰ আচৰণৰ বিষয়ে অধ্যযন কৰি আছে। প্ৰকল্পটোৰ নাম: ভাৰতীয় কুকুৰনেচীয়া বাঘৰ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ আৰু নৌৰাদাহী বন্যপ্ৰাণী সংমণ্ডলত তাৰ সংৰক্ষণৰ দিশত ইয়াৰ প্ৰয়োগ।

২০২৩ত নৌৰাদেহী আৰু সমীপৱৰ্তী ৰাণী দুৰ্গাৱতী বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য, যিদুখনক মুকলি ঘাঁহনি আৰু গাঁৱে পৃথক কৰিছিল, দুয়োখনে বীৰাংগনা দুৰ্গাৱতী ব্যাঘ্ৰ সংৰক্ষিত অঞ্চল (ভিডিটিআৰ)ত সংযুক্ত কৰা হয়। ১৬শ শতিকাৰ গোণ্ডৱানা ৰাজ্যৰ ৰাণী দুৰ্গাৱতীৰ নামেৰে ৰখা এইখন ভাৰতত ৫৪ সংখ্যক ব্যাঘ্ৰ সংৰক্ষিত অঞ্চল। দেশত বাঘৰ সংখ্যা ৩,৬৮২ (২০২২ৰ ব্যাঘ্ৰ পিয়ল অনুসৰি) হোৱা হেতুকে ঠাইৰ প্ৰয়োজন আছিলেই। কিন্তু দুৰ্ভাগ্যজনক কথা যে ১৬৬ টা বাঘৰ ৮৯ টাৰ ২০২৫ত মৃত্যু ঘটিছে সিহঁতৰ সংৰক্ষণৰ বাবে নিৰ্ধাৰণ কৰা ঠাইৰ বাহিৰত। উদ্যানৰ বাহিৰলৈ গুছি অহা বাঘৰ বাবে কিমানজন মানুহৰ মৃত্যু ঘটিছে তাৰ তথ্য উপলব্ধ নহয় বুলি এই প্ৰতিবেদনত কোৱা হৈছে।

১২০০ কিলোমিটাৰ জোৰা ভিডিটিআৰ-খনত কৃষ্ণসাৰ, বিভিন্ন সৰিসৃপ, উভচৰ প্ৰাণী আৰু মাছৰ লগতে বিভিন্ন প্ৰজাতিৰ চৰাই আৰু নদীবোৰত ঘৰিয়াল আছে। বাঘ আৰু চিতাৰ বাবে ঠাই উলিয়াবলৈ প্ৰায় ৪০ খন গাঁও তাৰ পৰা বাহিৰলৈ নিয়া হ’ব। সেইটো অন্য এক কাহিনী…

ভিডিটিআৰ-ত বাঘৰ সংখ্যা ২৪ টা। ২০২৬ত আঠটা আফ্ৰিকীয় চিতা আহিব। বৎচোৱানাত ইতিমধ্যে ৰাষ্ট্ৰপতি দ্ৰৌপদী মুৰ্মূয়ে চুক্তিত স্বাক্ষৰ কৰিছে।

এনেকৈ থলুৱা কুকুৰনেচীয়া বাঘত নিজৰেই ঘৰতে একাষৰীয়া কৰি পেলোৱা হৈছে। একেই কাহিনী দেখা গৈছে ভাৰতীয় ভালেমান থলুৱা বিপন্ন প্ৰজাতিৰ ক্ষেত্রত, যিবোৰ জীয়াই থাকিবলৈ যি চৰকাৰী পদক্ষেপ আৰু পুঁজিৰ প্ৰয়োজন আছিল, সেয়া উপেক্ষা কৰি থকা হৈছে।

চতুৰ নাম পোৱা কুকুৰনেচীয়া বাঘক পিছে হাবিত ভাল বুলি খ্যাতি নাই। জাতকৰ কাহিনী যেনে চতুৰ কুকুৰনেচীয়া বাঘে হাবিৰ বন্ধুত্বসুলভ আৰু দয়ালু জীৱক আক্ৰমণ কৰা কথা আছে। বেছিভাগ কাহিনীতে কুকুৰনেচীয়া বাঘৰ চৰিত্ৰৰ ৰূপায়ণ নিগেটিভ, কেৱল ৰুডয়াৰ্ড কিপলিঙৰ দা জাংগল বুকতেই যি ভাল আছে য’ত মৌগলিক এজাক কুকুৰনেচীয়া বাঘে তুলি-তালি ডাঙৰ-দীঘল কৰে।

কিপলিঙে এই জন্তুৰ যিমান পাৰে সামাজিক মূল্যবোধক উদ্ভাসিত কৰি তোলাৰ চেষ্টা কৰিছিল, আনহাতে বৃটিছে ঔপনিৱেশিক কালত যিমান পাৰে তাক হত্যা কৰিছিল। সেই সময়ত নাহৰফুটুকী বাঘতকৈ কুকুৰনেচীয়া বাঘ মৰাৰ ক্ষেত্রত বেছি ইনাম ধৰি থোৱা আছিল।

বন প্ৰহৰী শুভমে কয় যে তেওঁ কুকুৰনেচীয়া বাঘক স্থানীয় তাত কোৱা বুন্দেলখণ্ডি ভাষাত “হাৰামখোৰ (নৰখাদক)” বুলি কয়। “বিগনা আৱৌ (কুকুৰনেচীয়া বাঘ আহি আছে” বুলি থলুৱা পশুপালকে চৰণীয়া পথাৰত কুকুৰনেচীয়া বাঘৰ উপস্থিতিক লৈ সকলোকে সতৰ্ক কৰি আহিছে। শেহতীয়াভাৱে উত্তৰ প্ৰদেশত কুকুৰনেচীয়া বাঘে শিশুক মাৰি নিছে বুলি কেবাটাও বাতৰি প্ৰকাশ পাইছে।

বন্যপ্ৰাণী জীৱবিজ্ঞানী মজুমদাৰ বাঘ-চিতা আদিৰ তুলনাত এইবিধ জন্তু সমাজৰ চকুত তেনেই বদনামী, যিটো ক্ষেত্রত তেওঁ খুবেই সচেতন আৰু কুকুৰনেচীয়া বাঘৰ সংৰক্ষণৰ ক্ষেত্রত স্থানীয় লোকৰ সচেতন অংশগ্ৰহণ নিশ্চিত কৰাটো বিচাৰে। সুৰক্ষিত এলেকাৰ পৰা বাহিৰলৈ ওলাই যোৱা কুকুৰনেচীয়াক বাঘক মানুহে নাইবা বনৰীয়া কুকুৰে মাৰি পেলোৱাক লৈ তেওঁ এতিয়াও চিন্তিত।

কুকুৰ পৰিয়ালৰ এইবিধ প্ৰজাতি এতিয়াৰ ঘৰুৱা কুকুৰৰ পূৰ্বপুৰুষ। বন্যপ্ৰাণী সুৰক্ষা (সংশোধন) আইন, ২০২২ৰ ১ নং অনুসূচীত ই পৰে। এই অনুসূচীৰ প্ৰাণীসমূহ বিপন্ন যাক উচ্চ পৰ্য্যায়ৰ সুৰক্ষাৰ প্ৰয়োজন হয়। সেয়ে চিকাৰ আৰু বেপাৰৰ ক্ষেত্ৰত সম্পূৰ্ণ নিষেধাজ্ঞাৰ লগতে দুয়োটাৰ ক্ষেত্ৰত আটাইতকৈ বেছি জৰিমনাৰ বিধান আছে।

“কুকুৰনেচীয়া বাঘৰ অৱস্থা বাঘৰ দৰেই, কিন্তু সংৰক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত পদক্ষেপৰ অভাৱ। গ্ৰে’ ৱ’লফ হৈছে সেই শ্ৰেণীৰ প্ৰাচীন বংশানুক্ৰমিক জীৱন্ত বংশানুক্ৰমিক প্ৰজাতি,” ড. যাদবেন্দ্ৰদেৱ ঝালাই কয়। নেচনেল চেণ্টাৰ ফৰ বায়’লজিকেল চায়েন্স চমুকৈ এনচিবিএছ, বেংগালুৰুৰ এগৰাকী জ্যেষ্ঠ বিজ্ঞানী যাদবেন্দ্ৰদেৱে ইণ্ডিয়ান গ্ৰে’ ৱ’লফৰ ক্ষেত্ৰত বিস্তৃতভাৱে লিখিছে।

ঘন বসতিস্থল কুকুৰনেচীয়া বাঘৰ সংৰক্ষণৰ ববে অতিশয় প্ৰয়োজনীয় কিয়নো প্ৰজনন আৰু বিস্তাৰৰ ক্ষেত্ৰত সহায় কৰে। কিন্তু ঝালাৰ গৱেষণা পত্ৰত ইণ্ডিয়ান ৱ’লফৰ অৱস্থা, পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ আৰু সংৰক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত কোৱা হৈছে যে উন্নয়ন, কুকুৰৰ সৈতে বৰ্ণসংকৰণ, ৰাস্তা, ৰোগ আৰু গৰখীয়াৰ দ্বাৰা উৎপীড়ন আৰু সিহঁতৰ গুহাত ধোঁৱা দি বাহিৰলৈ উলিয়াই আনি গুলিয়াই মাৰি পেলোৱাৰ ফলত কুকুৰনেচীয়াৰ বসতি আৰু জীৱন দুয়োটাই গুৰুতৰভাৱে ক্ষতিগ্ৰস্ত হৈছে। “মানৱ বসতিৰ বিস্তাৰৰ ফলত বিস্তৃত হাৰত বাসস্থান হেৰুওৱা আৰু প্ৰতিশোধমূলক হত্যাৰ ফলত কুকুৰনেচীয়া বাঘৰ সংখ্যা লক্ষণীয় হাৰত কমি আহিছে,” তেওঁ পাৰিক কয়।

বনৰক্ষী হিচাপে তাৰাচন্দে আইনৰ ওপৰত বিশ্বাস ৰাখে, কিছু পৰিমাণে হ’লেও: “সবকৌ কানুন পতা হ্যে (সকলোৱে আইন জানে)। বিগনা (গোণ্ড ভাষাত কুকুৰনেচীয়া বাঘৰ নাম) এটা আশে-পাশে থাকিলে মানুহে আমাক কয়।”

তাৰাচন্দ ৰাজ্যখনৰ উত্তৰ অংশৰ মাইহাৰ টেহচিলৰ অৰণ্যৰ কাষতে ডাঙৰ হৈছে। তেওঁৰ মাক-দেউতাকে তেওঁক সাত বছৰ বয়সতে তেওঁলোকৰ বিয়া হোৱা ভনীয়েকৰ চহৰত থকা ঘৰলৈ পঠিয়াই দিছিল যাতে তেওঁ ভাল শিক্ষা পাব পাৰে। তেওঁ বুৰঞ্জী বিষয়ত স্নাতকোত্তৰ ডিগ্ৰী সম্পূৰ্ণ কৰে আৰু বন বিভাগৰ চাকৰিত যোগ দিয়াৰ মন মেলিলে। “ভাবিলো যে আৰক্ষী সেৱা বেছি উৎকণ্ঠাপূৰ্ণ হ’ব,” তেওঁ মিচিকিয়াই হাঁহি মাৰি কয়।

কিন্তু দেখা গ’ল যে বনৰক্ষী হিচাপেও তেওঁৰ চাকৰিটো কম উৎকণ্ঠাপূৰ্ণ নহয়। তেওঁ চৰকাৰী আবাসগৃহত তেওঁৰ সহকৰ্মীৰ সৈতে থাকে। পুৱা ৫ বজাতে উঠে আৰু অৰণ্যত তেওঁৰ সহকৰ্মীৰ সৈতে এঘণ্টাৰ বাবে পেট্ৰলিঙত যায়। তেওঁ প্ৰতি ২-৩ মাহৰ মূৰে মূৰে ঘৰলৈ যায়। কেইদিনমান থাকি আকৌ কৰ্মস্থলীলৈ উভতি আহে। “মোৰ ছোৱালীজনীয়ে কয় ‘মেৰে পাপা টাইগাৰ হ্যে’ (আমাৰ দেউতা বাঘ),” তেওঁ হাঁহি মাৰি কয়।

কাষৰীয়া গাঁও দেৱৰিৰ শুভম ৰাইকাঁৱৰৰ বাবে অৰণ্যখন পৰিচিত আছিল। “সৰুতে আমি ইয়াতে দুঃসাহসিক কামবোৰ কৰি ফুৰিছিলো,” হাঁহি মাৰি তেওঁ কয়। কিন্তু দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ পিছত তেওঁ কামৰ বাবে খাণ্ডৱালৈ গুছি যায়। ২০১৮ত ঘৰলৈ আহোতে তেওঁ জানিবলৈ পালে যে বন বিষয়াসকলে কানহা টাইগাৰ ৰিজাৰ্ভৰ এন১ নামে মাইকী মাউৰা বাঘৰ পোৱালী এটা যাৰ মাকক বিহ দি মৰা হৈছে, এন২ নামে বান্ধৱগঢ়ৰ মতা বাঘ এটাক এই হাবিত পুনৰ্বাসন কৰাইছে যিদুটা বাঘ ট্ৰেক কৰিবলৈ এজন ডেকা ল’ৰাৰ প্ৰয়োজন হৈছে।

যেতিয়া এন১ বাঘটোৱে মানুহ মাৰিলে, বন বিষয়াই বিষয়টোত সুক্ষ্ম অনুসন্ধান কৰাটো বিচাৰিলে। তেওঁলোকে এনে মানুহ এজন বিচাৰিলে যিয়ে এইক্ষেত্ৰত ভয় নকৰে। শুভমক এই দায়িত্ব দিয়া হ’ল আৰু তেওঁক হাতী এটাৰ সৈতে হাবিলৈ পঠিওৱা হ’ল। “মই বাঘটো নিৰীক্ষণ কৰি খবৰ পঠিয়ালো। মোৰ সুৰক্ষাৰ বাবে আটাইবোৰ সা-সৰঞ্জাম মোৰ আছিল আৰু গছত থাকিয়ে সেইখিনি সময় কটাইছিলো,” তেওঁ কয়।

আগলৈ উচ্চ পদবীৰ কাৰণে আবেদন কৰিব নেকি বুলি সোধাত শুভমে উত্তৰ দিয়ে, “ভাবিছিলো, কিন্তু বেছিভাগ সময় উদ্ধাৰৰ কামতে যায়...পঢ়িবলৈ ক’তনো সময় আছে।”

তাৰাচন্দ আৰু শুভমে প্ৰতিদিনে খোজকাঢ়ি অৰণ্যত ৫ৰ পৰা ৯ কিলোমিটাৰ দিনে-ৰাতি পেট্ৰলিং কৰি কটায়। তেওঁলোকে চিকাৰী আৰু চিকাৰৰ হিচাপ ৰাখে আৰু চোৰাং চিকাৰীৰ ওপৰতো নজৰ ৰাখে। তেওঁলোকেই ভাৰতৰ অৰণ্যৰ পদাতিক সৈন্য যিয়ে দিনটোৰ চৌব্বিচ ঘণ্টাই সংৰক্ষণৰ লক্ষ্য আগত ৰাখি কাম কৰে।

তেওঁলোকে কুকুৰনেচীয়া বাঘৰ ওপৰতো নজৰ ৰাখে আৰু বিপন্ন প্ৰাণীবিধৰ সংৰক্ষণৰ বাবে বনৰক্ষী আৰু প্ৰহৰীৰ বাবে সঘনে চৰকাৰী কৰ্মশালাত ভাগ লয়। “এয়া সিহঁতৰ ঘৰ। আমি সিহঁতৰ যত্ন ল’বই লাগিব,” তাৰাচন্দে কয়।

অনুবাদ: পংকজ দাস