প্ৰকৃত শিক্ষালাভত বিদ্যালয়ক অন্তৰায় হ’বলৈ নিদিব

‘ভয়ৰ পৰা মুক্তি’ আৰু ‘শাস্তিমুক্ত এলেকা’- বিদ্যালয়ৰ দেৱালে দেৱালে খোদিত শ্লোগান এয়া৷ ই বিদ্যালয়ৰ পুৰণিকলীয়া পাঠদানৰ সময়ত প্ৰদান কৰা শাস্তি প্ৰণয়নৰ ব্যৱস্থা বন্ধ হোৱাৰ তাৎপৰ্য প্ৰদৰ্শন কৰিছে৷ কিন্তু এই শ্লোগানৰ বিপৰীত অৰ্থহে ধিনকিয়া আৰু গোবিন্দপুৰত দেখিবলৈ পোৱা গৈছে৷ পস্কোৰ পাৱাৰ আৰু তীখা প্ৰকল্পৰ বাবে কৃষিভূমিসমূহ অধিগ্ৰহণ কৰাৰ বাবে গাঁওবাসীয়ে চৰকাৰৰ এই কাৰ্যৰ বিক্ষোভ প্ৰদৰ্শন কৰাৰ বিপৰীতে আৰক্ষীয়ে এই বিক্ষোভ দমন কৰিবলৈ বিদ্যালয়ৰ স্থানসমূহ দখল কৰিছে৷

অঞ্চলটোৰ কৃষকসকলে কৃষিভূমিৰ বলপূৰ্বক অধিগ্ৰহণৰ বাবে প্ৰদৰ্শন কৰা বিক্ষোভত তেওঁলোকৰ সন্তানসকলেও অংশগ্ৰহণ কৰি সকলোৰে দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰিছে৷ বিদ্যালয়সমূহত শিক্ষাৰ্থীৰ উপস্থিতিৰ হাৰ হ্ৰাস হোৱাৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত ওড়িশাৰ মহিলা আৰু শিশু বিকাশ মন্ত্ৰী অঞ্জলি বেহেৰাই অসন্তোষ প্ৰকাশ কৰিছে৷ তেওঁৰ মতে বিদ্যালয়ত শিক্ষাৰ্থীৰ সংখ্যা হ্ৰাস হোৱাটো গ্ৰহণযোগ্য নহয়৷ শিক্ষাৰ্থীসকলে বিক্ষোভত যোগদান কৰা বাবেই যে বিদ্যালয়ত শিক্ষাৰ্থীৰ সংখ্যা হ্ৰাস পাইছে, এই কথা তেওঁ বিশ্বাস নকৰে৷

ওড়িশাত শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ গম্ভীৰ স্থিতি প্ৰদৰ্শিত হৈছে৷ এই ৰাজ্যত লক্ষাধিক শিক্ষাৰ্থীৰ বাবে বিদ্যালয়ৰ শিক্ষা লাভ কৰাটো অসম্ভৱ হৈ পৰিছে৷ তাৰোপৰি উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ খাদ্য আয়োগৰ উপদেষ্টা বিৰাজ পাটনায়কৰ মতে ওড়িশাৰ অধিকাংশ বিদ্যালয়ত মধ্যাহ্ন ভোজন আঁচনি (মিড-ডে-মীল) জুনৰ মাজভাগৰ পৰাই বন্ধ হৈছে৷ তেওঁ ইয়াকো কয় যে যোৱা বছৰ কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে ৰাজ্য চৰকাৰক এই আঁচনিৰ বাবে প্ৰদান কৰা ১৪৬ কোটি টকাও ব্যয় কৰা হোৱা নাই৷

আনহাতে বিদ্যালয়ৰ শ্ৰেণীকোঠাসমূহো বিক্ষোভ দমন কৰিবলৈ অহা আৰক্ষীয়ে দখল কৰি লৈছে৷ বালিয়া নোডেল আপাৰ প্ৰাইমাৰী স্কুলৰ এগৰাকী শিক্ষকে তেওঁলোকৰ বিদ্যালয়ৰ ছয়টা কোঠালিৰ চাৰিটায়েই আৰক্ষীয়ে দখল কৰি থোৱা বুলি জানিবলৈ দিয়ে৷ তেওঁ কয় যে এই বিদ্যালয়খনত সপ্তমমান শ্ৰেণীলৈ পাঠদানৰ ব্যৱস্থা আছে৷ প্ৰতিটো পুৱা আটাইবোৰ শিক্ষাৰ্থী এঠাইত সমবেত হয়, তেওঁলোকৰ উপস্থিতি লোৱা হয় আৰু প্ৰথম শ্ৰেণীৰ পৰা পঞ্চম শ্ৰেণীৰ শিক্ষাৰ্থীসকলক ঘৰলৈ যাব দিয়া হয়৷ কেৱল এইখন বিদ্যালয়েই নহয়, ৰাজ্যখনৰ আন বিদ্যালয়সমূহতো অনুৰূপ পৰিস্থিতিৰ সৃষ্টি হৈছে৷ বালিটুঠৰ এখন বিদ্যালয় আৰক্ষীয়ে খালী কৰি দিছে যদিও বালিয়াৰ আন চাৰিখন বিদ্যালয়ত এতিয়াও তেওঁলোকে অধিগ্ৰহণমুক্ত কৰি দিয়া নাই৷

গোবিন্দপুৰৰ ১০ বছৰীয়া ৰাকেশ বৰ্ধনে কয়, ‘‘বিদ্যালয়ত তেওঁলোকে আমাক বাজী ৰাউটৰ বিষয়ে শিকায়৷’’ ১৩ বছৰীয়া বাজী ৰাউটে স্বাধীনতা সেনানীসকলৰ পিছ লোৱা ব্ৰিটিছ আৰক্ষীক নাৱেৰে নদী পাৰ কৰাই দিবলৈ অসন্মত হৈছিল৷ আৰু সেইবাৰে ওড়িশাৰ সেই কিশোৰ নায়কজন ব্ৰিটিছ আৰক্ষীৰ গুলী খাই মৃত্যু বৰণ কৰিবলীয়া হৈছিল৷ ‘‘তেওঁলোকে আমাক বাজী ৰাউটৰ আদৰ্শ গ্ৰহণ কৰিবলৈ কয়৷ তেওঁ কিদৰে নিজৰ মাতৃভূমিৰ বাবে প্ৰাণ বিসৰ্জন দিছিল সেই কাহিনী আমাক শুনায়৷ কিন্তু আমি যেতিয়া অনুৰূপ কাৰ্য কৰিবলৈ লও, তেওঁলোকে আমাৰ সৈতে অভব্য আচৰণ কৰে৷’’

তেওঁলোকৰ শিক্ষকসকলে এই বিষয়ে কি ভাবে? ১৪ বছৰীয়া বিশ্বম্বৰ মহান্তিয়ে ক্ষোভেৰে কয়, ‘‘তেওঁলোকে কি ক’ব আৰু? তেওঁলোকে জানে যে যদি আমি আমাৰ ভূমি আৰু গাঁও হেৰুৱাও, তেন্তে বিদ্যালয়ো নাথাকিব৷’’ এজন শিক্ষকে কয়, ‘‘তেওঁলোকে পিতৃ-মাতৃলৈ ৰবৰৰ গুলীচালনা কৰা দেখা পাইছে৷ তেওঁলোকে কৃষিভূমি আৰু ঘৰৰ ধ্বংসযজ্ঞ দেখিছে৷ আৰু এয়া ওড়িশাৰ উন্নয়ন বুলি কোৱা হৈছে৷ তেওঁলোকে ইয়াৰ কি প্ৰতিক্ৰিয়া প্ৰকাশ কৰিব বাৰু?’’ আন এজন শিক্ষাৰ্থীয়ে কয়, ‘‘তেওঁলোকে আমাৰ পিতৃ-মাতৃলৈ বন্দুক টোৱাইছে আৰু আমাক বিদ্যালয়ত উপস্থিত থকাটোও বিচাৰিছে?’’

এই বিক্ষোভত শিক্ষাৰ্থীসকলক ‘‘বিপথে পৰিচালিত’’ কৰা হৈছে বুলি উদ্বেগ প্ৰকাশ কৰি শিশু অধিকাৰ সুৰক্ষাৰ ৰাষ্ট্ৰীয় আয়োগৰ এটা দল ইয়ালৈ আহিছিল৷ পৰিদৰ্শনত অন্তত তেওঁলোকে বিক্ষোভকাৰীক বিক্ষোভ প্ৰদৰ্শনত শিশুসকলক চামিল নকৰিবলৈ আৰু চৰকাৰক ‘‘শিশুৰ শিক্ষাৰ বাবে পতা বিদ্যালয়ৰ পৰা আৰক্ষীক আঁতৰাবলৈ’’ আহ্বান জনায়৷

‘‘যদি চৰকাৰে আমাক নিৰ্দেশ দিয়ে, অৱশ্যেই আমি আন আশ্ৰয় বিচাৰি ল’ম’’, জগতসিংপুৰ জিলাৰ এছপি এছ দেৱদত্তই এইদৰে মোক জানিবলৈ দিয়ে৷

তাৰ মাজতে শিক্ষকসকলক আন এটা দায়িত্ব দিয়া হৈছে৷ সেয়া হৈছে ‘অনুপস্থিত’ শিক্ষাৰ্থীসকলৰ অভিভাৱকৰ সৈতে কথা পতা৷ ‘‘বিডিঅ’ই শিক্ষাৰ্থীসকলৰ উপস্থিতি আৰু আমি কিমানজন অভিভাৱকক সাক্ষাৎ কৰিলো, তাৰ এক দৈনিক প্ৰতিবেদন বিচাৰিছে৷ আমাৰ ইতিমধ্যেই বিদ্যালয়ৰ আন যাৱতীয় কামো থাকে,’’ এজন শিক্ষকে এইবুলি ক্ষোভ ব্যক্ত কৰে৷

গোবিন্দপুৰ উচ্চ প্ৰাথমিক স্কুলত ২৪০জন শিক্ষাৰ্থী আৰু চাৰিগৰাকী শিক্ষক আছে৷ ইয়াৰে মাত্ৰ এজনহে নিয়মীয়া শিক্ষক৷ আনকেইজন শিক্ষা সহায়ক (‘সহকাৰী শিক্ষক’) আৰু গণ শিক্ষক (‘স্বেচ্ছাসেৱী শিক্ষক’)৷ যোৱা মাহত ৰাজ্য চৰকাৰে নিয়মীয়া শিক্ষকৰ খালী পদৰ বিপৰীতে ২০,০০০ শিক্ষা সহায়ক নিযুক্তি দিছিল৷ ইয়াৰে অধিকাংশ সহায়কেই নিম্ন প্ৰশিক্ষিত আৰু শিক্ষা প্ৰদানত অসমৰ্থ লোক৷

পস্কো পঞ্চায়ত এলেকাত ‘অস্থায়ী প্ৰধান শিক্ষক’হে আছে৷ ৰাজ্যখনৰ বিভিন্ন বিদ্যালয়ত বৰ্ষজুৰি প্ৰধান শিক্ষকৰ পদ খালী হৈয়েই ৰৈছে৷ তাৰোপৰি ৰাজ্যখনৰ প্ৰাথমিক বিদ্যালয়সমূহতো শিক্ষকৰ ২৯,০০০ টা পদ খালী হৈ আছে৷ ‘‘এই আটাইবোৰ পদ পূৰণ কৰিবলৈ হ’লে চৰকাৰে অধিক ধন ব্যয় কৰিব লাগিব৷’’ এজন শিক্ষকে এইদৰে কয়৷ ত্ৰিলোচনপুৰ গাঁৱত ৪০০ শিক্ষাৰ্থীয়ে এজনো নিয়মীয়া শিক্ষক নথকা বিদ্যালয়ৰ পৰা শিক্ষা গ্ৰহণ কৰে৷

সৰ্বশিক্ষা অভিযানৰ অধীনত অতি কম দৰমহাত ‘শিক্ষক’সকলক নিযুক্তি দিয়া হৈছে৷ শিক্ষা সহায়কে মাহিলী ৪,০০০ টকাকৈ লাভ কৰে৷ যদি তেওঁলোকে ছয় বছৰ শিক্ষাদান কৰিব পাৰে, তেন্তে তেওঁলোকক হয়তো জিলা পৰিষদৰ শিক্ষক হিচাপে নিযুক্তি দিয়া হ’ব পাৰে৷ গণ শিক্ষকৰ অৱস্থা ইয়াতকৈও তথৈবচ৷ তেওঁলোক হ’ল শিক্ষা নিশ্চিতি আঁচনিৰ অধীনত ‘স্বেচ্ছাসেৱী শিক্ষক’৷ এজন বিষয়াৰ মতে গণ শিক্ষকসকল নিম্ন অৰ্হতাৰ লোক আৰু তেওঁলোকে শিক্ষাদান কৰা উচিত নহয়৷ তেওঁলোকে মাহে ২,২৫০ টকাৰ পৰা ২,৫০০ টকাকৈ লাভ কৰে৷ এই উপাৰ্জন মহাত্মা গান্ধী ৰাষ্ট্ৰীয় গ্ৰামীণ নিয়োগ নিশ্চিতি আঁচনিৰ অধীনত কাম কৰা এজন শ্ৰমিকতকৈও কম৷ ‘‘এজন শিক্ষিত লোকে কিয় এই পেছা গ্ৰহণ কৰিব’’, এজন লোকে প্ৰশ্ন কৰে৷

শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ এই দুৰ্গতিৰ বাবে সমগ্ৰ দেশতে ব্যক্তিগত টিউচনৰ এক উদ্যোগ গঢ় লৈ উঠিছে৷ কিছুমান শিক্ষকে বিদ্যালয়তকৈ ব্যক্তিগত টিউচনত অধিক ধন উপাৰ্জন কৰিছে৷ আন কিছুমানে এয়াও কৰিব পৰা নাই৷ এক সমৰ্পিত শিক্ষা সচিবে এই সন্দৰ্ভত ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিলেও ব্যক্তিবিশেষে ইয়াৰ বিৰোধ কৰা দেখা গৈছে৷ অসন্তুষ্ট বিদ্যালয় প্ৰশাসন সমিতি আৰু শিক্ষকসকলে অপৰাজিতা সাৰংগীৰ বিৰুদ্ধে আদালতত ৮৫টা গোচৰ ৰুজু কৰিছে৷

ধিনকিয়া আৰু গোবিন্দপুৰৰ শিক্ষাৰ্থীসকলক এতিয়া বিক্ষোভ প্ৰদৰ্শনত প্ৰায় দেখা নাপালেও তেওঁলোকৰ সংখ্যা এতিয়াও নগণ্য নহয়৷ এতিয়া একো একোটা সৰু সৰু গোট বিদ্যালয়লৈ যোৱা আৰম্ভ কৰিছে৷ শিক্ষাৰ্থীসকলে যেন মাৰ্ক টোৱেইনৰ সেই আপ্তবাক্যশাৰী বাস্তৱায়িত কৰিছেঃ ‘‘প্ৰকৃত শিক্ষা লাভত যদি বিদ্যালয় অন্তৰায় হয় তেন্তে বিদ্যালয়লৈ যোৱাটো আৱশ্যক নহয়৷’’

এই প্ৰৱন্ধৰ এটা সংস্কৰণ ১৮ জুলাই ২০১১ তাৰিখে দি হিন্দু কাকতত প্ৰকাশ পাইছিল৷

অনুবাদক: মনোৰঞ্জন মজুমদাৰ