सिंगल-स्क्रिन थिएटर : मावळती सिनेजादू

अल्फ्रेड टॉकीज! बंद व्हायच्या बेतातलं मुंबईतलं आणखी एक सिंगलस्क्रीन थिएटर. एकपडदा चित्रपटगृह दटून होती, म्हणून सिनेरसिकांचं स्वस्तात मस्त मनोरंजन झालं. कष्टकऱ्यांतला सिनेचाहता वर्गही टिकला. पण आता, मल्टिप्लेक्सची महागडी मिजास बोकाळलीय. सिंगलस्क्रिनचा पडदा मात्र आज की उद्या पडणार, इतकंच उरलंय...

स्थळ : मुंबई. अल्फ्रेड टॉकीज : ग्रांट रोड परिसरातलं एक सिंगल स्क्रिन थिएटर. “फिल्म में होना मांगता लव्ह स्टोरी” थिएटरच्या व्हरांड्यात बसलेला, ३६ वर्षीय शाम सिंग सांगतो, “ढिशूम ठिशूम् , मारधाड ओक्के! लेकीन आप्पुनको अच्छा लगता लव्ह स्टोरी.” लव्ह स्टोरी हे शब्द उच्चारताच शामचा चेहरा उजळतो.

हा डिसेंबर. नि ही चंदेरी उन्हानं चकाकती दुपार. अशा वेळी शाम तीनच्या 'शो'ला आलाय. थिएटरचं गेट ओलांडून आलं की समोरच दिसतं : 'राम तेरी गंगा मैली'चं पोस्टर. या पोस्टरची प्रिंट डिजिटल नाही, ते कुणा स्थानिक कलाकारानं रंगवलंय. हा सिनेमा १९८५त प्रदर्शित झालेला. तेव्हाचा हिट ब्लॉकब्लस्टर. इथं चार दशकांनंतर पुन्हा लागलाय. नि शामसारखे बरेच 'दर्दी' तो पहायला आलेत.

'रोजाना ३ खेल' : अल्फ्रेड टॉकीजच्या गेटवरील हिंदी व उर्दूतील बोर्ड लक्ष वेधतो. रोजच्या तीन 'शो'बद्दलची ही जाहीरातवजा सूचना – पहिला शो बारा वाजता, नंतर मॅटनी : तीनचा व अखेरचा नाईट शो : ६ वाजता.

"हमें पिक्चर देखने का शौक है!" शाम सांगतो. शाम तीन वर्षांपूर्वी रोजगाराच्या शोधात नेपाळहून मुंबईत आलाय. चार पैसे जादा कमवावेत या आशेनं.

“या अल्फ्रेड टॉकिजचं तिकिट खिशाला परवडतं.” तो म्हणतो, “त्यामुळं मनात आलं की मी इथं येतो.” इथला तिकिट दर केवळ ३५ रूपये. “पिक्चर बघायचा, तर हेच थिएटर परवडतं. जेवढी आपली कमाई, तेवढाच शौक!”

बृह्नमुंबई म्युनिसिपल कॉर्पोरेशन (बीएमसी) साठी केटरिंग कामांत कंत्राटी मजूरी हे शामचं काम. कार्यक्रमांच्या वेळच्या जेवणांसाठी आवश्यक साहित्य आणणं, वाढप्याचं काम नि साफसफाई करणं हा त्याचा रोजगार. कमाई महिना ९००० रूपये. ग्रांटरोड परिसरातच त्याची खोली. बाकी कुटुंब नेपाळ मधील बटवाल शहरात राहतं.

अल्फ्रेड टॉकीजमध्ये सहसा बॉलीवूडचे जुने गाजलेले सिनेमे लागतात. किंवा हिंदी, भोजपुरी, तेलगु नि तमिळ भाषेत हिट झालेले पिक्चर्स इथं पहायला मिळतात. रोजंदारीवर काम करणारे, स्थलांतरित मजूर, कंत्राटी कामगार, विशेषत: पुरूषवर्ग हा या थिएटरचा हमखास प्रेक्षक वर्ग.

इथल्या प्रेक्षागृहातली एकूण आसनक्षमता - ९३८. मुख्य हॉलमध्ये ५९६ खुर्च्या नि बाल्कनीत ३४२. बाल्कनीचे तिकिटदर अर्थातच थोडे अधिक. पण कोविड-१९ च्या साथीनंतर प्रेक्षक घटले, नि किंचित जादा दरानं चित्रपट पाहणारा बाल्कनीचा प्रेक्षक तर गायबच झाला. अखेर बाल्कनी बंदच पडली. आता दिवसाकाठी ८० ते १०० प्रेक्षक इथं येतात. चित्रपटाच्या एका 'शो' ला सरासरी केवळ २५ ते ३० लोक.

चित्रपट निर्मिती उद्योगात भारत आघाडीवर मानला जातो. दरवर्षी दीड ते दोन हजार सिनेमांची निर्मिती होते, ही अब्जावधी डॉलर्सची उलाढाल असलेली इंडस्ट्री. पण तिच्या पायाभरणीत ज्या सिंगलस्क्रीन थिएटर्सचा सिंहाचा वाटा, ती मात्र दुर्लक्षित. मुंबईतली अशी थिएटर्स एकामागून एक बंद पडताहेत. अल्फ्रेड टॉकीजपासून १०० मीटर अंतरावरच्या न्यू रोशन टॉकीजलाही टाळं लागलं. नुकतंच २०२४ मध्ये हे थिएटर जमीनदोस्त झालं. कदाचित तिथं दुसरी इमारत उभी राहिल, सिनेमाच्या स्वर्णिम काळाचं नामोनिशानही त्या जागी नसेल.

सिंगलस्क्रिन थिएटर्सची लोकप्रियता, व या व्यवसायाचं गणित अलीकडेच बिघडलंय. विशेषत: मल्टीप्लेक्स थिएटर्स व नंतर ओटीटी (ओव्हर दी टॉप) ऑनलाइन प्लॅटफॉर्म आल्यानंतर. नव्या पर्यायांमुळं प्रेक्षकांना सोयीनुसार एकाहून अधिक चित्रपट निवडायचं स्वातंत्र्य मिळालं.

अशा पडत्या काळातही अल्फ्रेड टॉकीजचं गेट मॅटनी 'शो' साठी उघडलं, की या परिसरात रोज नव्या चैतन्याची हलकीशी झुळूक येते.

"जितना कमातें हैं, उसीमें गुजारा चलता है" शाम सांगतो. शामची कमाई जेमतेम. त्यामुळं शौकपाण्यावरील खर्चही ओघानंच आवरता घेणं आलं. म्हणून शामला इथलं ३५ रुपयाचं तिकीट 'पैसा वसूल' वाटतं. "दोन अडीच तास मजेत जातात...मन रमतं...आमच्यासारख्यांना हसायला तेवढंच निमित्त मिळतं...डाऊन भी हो, तो मुड बन ही जाता है...पैसा वसूल हो जाता है.." सिनेमांतून मिळणारं हे सुख अनुभवायला शाम आठवड्यातून किमान दोन-तीनदा तरी इथं येतो. 'पिच्चर' आवडला तर तोच बघायला शाम दुसरी खेपही करतो.

हेच मनोरंजन मल्टीप्लेक्समधून घ्यायचं, तर शामला दरवेळी २००-२५० खर्चावे लागतील. स्मार्टफोनवर सिनेमा पहायचा पर्यायच त्याच्याकडे नाही, कारण महागडा फोनही त्याला परवडणारा नाही. “हम लोग मेहनत मजदूरी करते है, बडे फोन नही रख सकते. बटन वाले छोटे मोबाइल रखते है” शाम सांगतो.

कोविड-१९ महामारीनं सिंगलस्क्रीन थिएटरचा धंदा बसवला. “लॉकडाउनची घोषणा झाली, नि बहुतेक मजूरवर्ग आपापल्या गावी गेले. लॉकडाउन शिथील झालं, मग संपलं तरी ते लागलीच परत आले नाहीत.” हुझेफा बुटवाला सांगतात. ते १९८९ पासून अल्फ्रेड टॉकीजचे मॅनेजर आहेत.

“तुम्ही सहा महिन्यांनंतर इथं पुन्हा आलात, तर कदाचित ना तुम्हाला अल्फ्रेड टॉकीज दिसेल ना मी.” ७० वर्षीय हुझेफा सांगतात, तेव्हा त्यांच्या चेहऱ्यावरची हास्यलकेर करुण वाटते.

पूर्वी मनोरंजनाची गरज मुख्यत: चित्रपटातूनच भागायची, तो सुवर्णकाळ हुझेफांच्या मनात अजूनही येरझरा घालतो. “नव्वदच्या दशकात टेलिव्हीजन पॉप्युलर झाला. नंतर आले व्हीसीआर. ज्यांना परवडत होतं, ते घरच्याघरी टिव्ही-व्हीसीआरवर मनोरंजन करू लागले. याचा फटका थिएटर्सच्या धंद्याला बसला.” हुझेफा सांगतात, “तरी ठिकठाक प्रेक्षक येत, पण खरी उतरण लागली २०१२-१३ दरम्यान. या काळात स्मार्टफोन आले. आता लोकं थेट डाऊनलोड करून फोनवरच चित्रपट बघू लागले.”

सिंगलस्क्रिन थिएटर्स मोक्याच्या जागांवर होती. त्या जमिनी बड्या रिअल इस्टेट डेव्हलपर्सनी ताब्यात घेतल्या. हुझेफा या व्यवसायाचा ढासळता आलेख दाखवतात. पीव्हीआर सारखा सिनेप्रदर्शनाचा साखळी उद्योग थेट निर्मात्यांकडून प्रदर्शनाचे हक्क मिळवू लागला, परिणामी डिस्ट्रीब्यूटर्सही हळूहळू मंदावले. या घडामोडीत सिंगलस्क्रिन थिएटर्सही पिछाडले. अल्फ्रेड सारख्या थिएटर्सना मग सिनेमाच्या जुन्या कॉपींवरंच आपला व्यवसाय टिकवण्याचा पर्याय उरला.

अल्फ्रेड टॉकीजचा खास 'दर्दी' प्रेक्षकवर्ग आहे. या प्रेक्षकांसाठी हे थिएटर जणू वाळवंटातलं ओॲसिस.

“मुझे पुरानी फिल्मेही ज्यादा अच्छी लगती हैं” ५५ वर्षीय चंद्रकुमार गोंड सांगतात. अल्फ्रेड टॉकीजचा मॅटनी शो पहायला आलेल्यातला हा एक प्रेक्षक. “नई फिल्मो का तो कोई मतलबही समझ मे नही आता” चंद्रकुमार टिपणी करतात.

१९९६ मध्ये चंद्रकुमार मुंबईत आले, मध्यप्रदेशमधील जबलपूरहून. अर्थातच रोजगाराच्या शोधात. एका खासगी कंपनीत ते पेंटर म्हणून चिकटले नि मायानगरीचेच झाले. यांचा पगार : महिना १८,०००.

“ॲक्शन फिल्में मै बहोत ऐंजॉय करता हुँ, क्युँ की ऐसी फिल्मों में वह पर्दे पर दिखता है, जो रियल जिंदगी में हम कर ही नहीं सकते” चंद्रकुमार सांगतात. ते राहतात दाणा बंदर एरियात. अल्फ्रेड टॉकीजपासून अडीच किलोमीटरवर. त्यांच्या आसपासही सिनेमा हॉल आहेत, पण कामांतून उसंत मिळाली की चंद्रकुमारची पावलं अल्फ्रेड टॉकीजकडे वळतात. हा माणूस बॉलीवूडचा डाय हार्ड फॅन. सिनेमावरचं प्रेम व्यक्त करायला आतुर हा माणूस म्हणतो, “आप सिर्फ गाना बताओ, मै एक मिनटमें वो किस फिल्म का है बता सकता हुँ”

५० वर्षीय लक्ष्मण नारायण शंकर हा माणूसही सिनेमाचा चाहता. पिक्चर्स पाहणं हीच त्याची हौसमौज. “पूर्वी लोकांची रांगच्या रांग लागायची तिकिटखिडकीसमोर,” लक्ष्मण सांगतात. हा गृहस्थ व्यवसायानं स्वैपाकी. ३० वर्षांपपूर्वी मुंबईत आला नि इथलाच झाला. या शहराचं सिनेमाप्रेम त्यानं अनुभवलंय. “त्या काळात ब्लॅकनं डबल रेटला तिकीटं विकली जायची. तीस-पैतिस साल पुरानी बात है, गुजरा वो जमाना भई”

कोविड-१९ नंतर काळ बदलला, असंच लक्ष्मणलाही वाटतं. “लॉकडाउनमुळं सगळी बर्बादी झाली. एकेक करत सगळी थिएटर्स बंद पडली. आता दोनचारच उरलीत : अल्फ्रेड, मेट्रो, सुपर...” लक्ष्मण खंत सांगतात.

अल्फ्रेड टॉकीजची इमारत दोन मजली. या ऐसपैस थिएटरची व्यवस्था आठ माणसं पाहतात. हुझेफा हे मॅनेजर, त्याशिवाय दोन ऑपरेटर, एक वॉचमन, सफाई कर्मचारी, तिकिट विक्रेते नि एक मार्गदर्शक. हुझेफांच्या मते, या जागेनं याहून खूप चांगले दिवस पाहिलेत. हुझेफा म्हणतात, “एकेकाळी इथं २९ लोकांचा स्टाफ होता.”

सिंगलस्क्रिन थिएटर्स बंद पडत गेली, या घटनेची झळ केवळ प्रेक्षकांपुरतीच नाही. तर या चित्रपटगृहांवर अवलंबून उदरनिर्वाह करणारांचीही कुचंबना होतीये. पंचेचाळीस वर्षीय संतोष कुमार इथं २००२ पासून काम करतात. आधी ते थिएटरच्या कॅन्टिनचं काम पाहत. पण नंतर कॅन्टीन बंद पडलं. आता संतोष व्यवस्थापनाबरोबरच तिकिट चेकरचंही काम करताहेत.

“आमच्या भागात काम मिळणं मुश्कील, म्हणून मीही रोजगारासाठी मुंबईत आलो,” संतोष सांगतात. त्यांचं कुटुंब-बायकोपोरं मध्य प्रदेशातील मऊ शहरात राहतात. “सेठने हमें थिएटर के हॉल में चद्दर बिछा के सोने की परमिशन दी है। सुबह जल्दी उठकर हम थिएटर की सफाई कर देते है, और फीर अपने अपने काम मे लग जाते है। मॅनेजर के सिवाए बाकी स्टाफ रात यहीं गुजारता है” ते म्हणतात, “इथं झोपायची सोय झाल्यानं महिन्याला किमान दहा हजार वाचतात, त्यामुळं गावी थोडे जादा पैसे पाठवणं शक्य होतं.” थिएटर बंद पडलं तर? हा प्रश्न संतोष व गावाकडील त्याच्या कुटुंबालाही छळतोय.

संतोषसारख्या कर्मचाऱ्यांसोबत परिसरात खाद्य पदार्थ विकणारांनाही हे थिएटर निवारा देतं. ३४ वर्षीय करीम अहमद गेली १८ वर्षे अल्फ्रेड टॉकीजच्या गेटजवळ गरमागरम खाद्यपदार्थांचा ठेला लावतो. आधी हा ठेला त्याचा मामा चालवायचा.

इंटर्व्हल झाला की, करीम पटापट ऑम्लेट तळतो. ती पावासोबत प्रेक्षकांना देतो. २५ रुपयांत एक अंडा-पाव, दिवसाला ५०-६० गिऱ्हाईकं करीमला मिळतात. ठेल्यासाठी गॅस सिलेंडर, अंडी वगैरे जिन्नस, शिवाय पोलिसांचे दंड नि चिरिमिरी हा भांडवली खर्च. तो वजा करता महिन्याला बारा ते पंधरा हजार करीमला मिळतात.

“अब तो धंदा एकदमही स्लो हो गया है” करीम म्हणतो. दहा वर्षांपूर्वी करीम दिवसाला १००० रू. मिळवायचा, आता जेमतेम पाचशेचा गल्ला होतो. तो म्हणतो अल्फ्रेड टॉकीजवळच आर्ट डेको इमारत आहे, तिथपासून थिएटरपर्यंत पूर्वी ४०-५० खाद्यपदार्थ विक्रेत्यांचे ठेले असत. आता ती रौनक गेली.

“दिनभर मे दो किलो चना निकालना भारी है...” ५९ वर्षीय दिलीप गुप्ता सांगतात. ते थिएटरच्या आवारात चनाजोरगरमचा ठेला लावतात. त्यांच्या मते टॉकीजचे प्रेक्षक कमी झाले, नि त्यांचा धंदाही बसला. त्यांच्या एका पायाला काहीतरी दुखापत झालीय, या पायांत सतत वेदना होतात. त्यामुळं आता धंद्यासाठी नवी जागा शोधनं, दिलीप गुप्तांना नको वाटतं. त्यांच्या अधू पायावर सर्जरीचा सल्ला दिला गेलाय. पण तो खर्च गुप्तांना परवडणारा नाही. कारण धंदा डबघाईला आलाय.

मुंबईतली सिंगलस्क्रिन थिएटर्स एकापाठोपाठ बंद पडताहेत. अशा काळात अनेक सिनेप्रेमींसाठी अल्फ्रेड टॉकीज हा अखेरचा लामणदिवा असल्यागत. मिंटू पासवान धारावीला राहतात. ते म्हणतात, “हे जुनं थिएटर अजून टिकून आहे, हेच खूप” हा ४५ वर्षीय गृहस्थ दहा कि.मी. वरून खास इथं सिनेमा पहायला येतो.

उत्तरप्रदेशच्या गोंडा जिल्ह्यातून वयाच्या पंधराव्या वर्षी मिंटू मुंबईत आले. ते सुटकेस उत्पादन करणाऱ्या छोट्या फॅक्टरीचे कारागिर आहेत. सुटकेसच्या दरनगामागे त्यांना बिदागी मिळते. महिन्याला १४ हजाराच्या आसपासचं त्यांचं उत्पन्न. आठवडा अखेर सुट्टी मिळाली की ते इथं पिक्चर पहायला येतात.

आता दुपारचे तीन वाजताहेत. व्यवस्थापक थिएटरच्या आवारात जमलेल्यांना 'शो' टाइम झाल्याची वर्दी देतात. प्रेक्षक स्क्रिनिंग हॉलमध्ये जावू लागतात. आत जाता जाता मिंटू म्हणतात, “हा हॉल एकदम 'थर्ड क्लास'. कुणी कारमध्ये फिरणारे इथं येणार नाहीत, एखादाच लक बाय चान्स आला तर आला.”

“आमच्यासारखी 'थर्ड क्लास' माणसंच इथं येतात, अशी माणसं जी फुटपाथवर झोपतात, फॅक्टरीत राबतात, भंगार गोळा करतात. बाकी लोकं चकाचक थिएटरला जातात” मिंटू हे सांगतात नि पडद्यावर चित्रपट सुरू होण्यापूर्वी अंधाऱ्या हॉलमधील गर्दीत तेही गुडूप होतात.

अनुवाद : प्रशांत खुंटे