ಹಿಮಾಚಲದ ಬೆಟ್ಟದಂಚಿನಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕ ರಾಜಸ್ಥಾನಿ ಸಂಗೀತಗಾರರು

"ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ, ನಾವು ಒಂದು ತಿಂಗಳ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತೇವೆ, ಇಲ್ಲಿ ಒಂದಷ್ಟು ಹಣವನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಬಹುದು" ಎಂದ ಶಾಂತಿ, ತಮ್ಮ ವರ್ಣರಂಜಿತ ದುಪಟ್ಟಾವನ್ನು ಹಣೆಯ ಹತ್ತಿರ ಎಳೆದುಕೊಂಡರು. ಅಲ್ಲೇ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಅವರ ಒಂಬತ್ತು ವರ್ಷದ ಮೊಮ್ಮಗ ಅಮರಜೀತ್ ರಾವಣಹಠ್ಠಾ ವಾದ್ಯವನ್ನು ನುಡಿಸುತ್ತಿದ್ದ. ಅವನ ಬಳಿ ನುಡಿಸುವುದನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸುವಂತೆ ಅವರು ಹೇಳಿದರು.

ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಅಮರ್ಜೀತ್ (ಕವರ್ ಫೋಟೋದ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವವರು) ಬೆಟ್ಟದ ಶಿಖರಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಎದುರಾದರು; ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶದ ಧರ್ಮಶಾಲಾ ಬಳಿ ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಮೇಲೆ ಬರುವ ಮೆಕ್ಲಿಯೋಡ್‌ಗಂಜ್‌ ಬಳಿಯಿಂದ ಸುಮಾರು ಮೂರು ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ನಡ್ಡಿ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ, ರಸ್ತೆಯ ಪಕ್ಕದ ಒಂದು ಎತ್ತರದ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದರು.

ಶಾಂತಿ ಅವರು ಕ್ಷಮೆಯಾಚಿಸುವ ಧಾಟಿಯಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು: “ಹುಡುಗನ (ಅಮರ್ಜೀತ್) ತಾತ ರಾವಣಹಠ್ಠ ನುಡಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಬಹಳ ನಿಪುಣರು, ಆದರೆ ಇಂದು ಅವರಿಗೆ ಹುಷಾರಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಬರಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ನಾವು ತಲೆತಲಾಂತರದಿಂದ ಈ ವಾದ್ಯವನ್ನು ನುಡಿಸುತ್ತಾ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ಆದರೆ ನನ್ನ ಮೊಮ್ಮಗನಿಗೆ ಇದನ್ನು ನುಡಿಸುವುದು ಇಷ್ಟವಿಲ್ಲ. ಈ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ, ಮಕ್ಕಳು ಓದಬೇಕು ಎಂದು ಎಲ್ಲರೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಅವನು ನಮ್ಮ ಊರಿನ ಶಾಲೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.”

"ನೀನು ಎಷ್ಟನೇ ತರಗತಿ ಓದುತ್ತಿದ್ದೀಯಾ?" ಎಂದು ನಾನು ಅಮರ್ಜೀತ್‌ನನ್ನು ಕೇಳಿದೆ. ಅವನು ನಗುಮೊಗದಿಂದ, "ಚೌಥಿ ಮೇ [ನಾಲ್ಕನೇ ತರಗತಿಯಲ್ಲಿ]" ಎಂದು ಉತ್ತರಿಸಿದ.

ರಾವಣಹಠ್ಠ—ಅಕ್ಷರಶಃ ಇದರರ್ಥ ‘ರಾವಣನ ಹಸ್ತ’—ಇದು ಎರಡು ತಂತಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಒಂದು ವಾದ್ಯ. ಇದರ ಒಂದು ತುದಿಯಲ್ಲಿ ತೆಂಗಿನ ಚಿಪ್ಪು ಮತ್ತು ಆಡಿನ ಚರ್ಮದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಬಟ್ಟಲಿನಂತಹ ರಚನೆಯಿರುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ನುಡಿಸುವವರು ಅರ್ಧ ತೆಂಗಿನ ಚಿಪ್ಪಿನ ಆ ತುದಿಯನ್ನು ತಮ್ಮ ಹೊಟ್ಟೆಯ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಆನಿಸಿಕೊಂಡು, ಉದ್ದನೆಯ ಬಿದಿರಿನ ಕೋಲನ್ನು ಹೊರಮುಖವಾಗಿ ಹಿಡಿಯುತ್ತಾರೆ. ಇದರ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಒಂದು ಲೋಹದ ತಂತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಯ ಕೂದಲಿನಿಂದ ಮಾಡಿದ ಮತ್ತೊಂದು ತಂತಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಇವುಗಳ ಮೇಲೆ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ತಾಕಿಸುವ ಮೂಲಕ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಹೊರಹೊಮ್ಮಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಈ ವಾದ್ಯದ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ. ದಂತಕಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ರಾವಣನು ಶಿವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ, ತನ್ನ ಹತ್ತು ತಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು, ತನ್ನ ತೋಳನ್ನು ಮತ್ತು ತನ್ನದೇ ಕೆಲವು ಕೂದಲನ್ನು ಬಳಸಿ ರಾವಣಹಠ್ಠವನ್ನು ತಯಾರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಹನುಮಂತನು ಇದನ್ನು ಲಂಕೆಯಿಂದ ಭಾರತಕ್ಕೆ ತರುತ್ತಾನೆ. ಭೌಗೋಳಿಕತೆ ಮತ್ತು ಕಾಲದ ಅಂತರವನ್ನು ಮೀರಿ ಮತ್ತೆ ಕೊಂಡಿ ಬೆಸೆಯುವಂತೆ, ಶ್ರೀಲಂಕಾದ ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜಕ ಮತ್ತು ಪಿಟೀಲು ವಾದಕರಾದ ದಿನೇಶ್ ಸುಬಸಿಂಘೆ ಈಗ ಈ ವಾದ್ಯವನ್ನು ಪುನರುಜ್ಜೀವನಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಅನೇಕ ಸಂಯೋಜನೆಗಳಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಬಳಸಿದ್ದಾರೆ.

ರಾಜಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ, ಜಾನಪದ ಸಂಗೀತಗಾರರು (ಅವರಲ್ಲಿ ಅನೇಕರು ಅಲೆಮಾರಿ ಬುಡಕಟ್ಟುಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದವರು) ರಾವಣಹಠ್ಠವನ್ನು ನುಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕೃಷಿ ಕಾರ್ಮಿಕರಾಗಿರುವ ಶಾಂತಿಯವರ ಕುಟುಂಬವು ಆ ರಾಜ್ಯದ ಮಾರ್ವಾರ್ ಪ್ರದೇಶದ ನಾಗೌರ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಂಡ್ವಾ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತದೆ. ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೃಷಿ ಕೆಲಸ ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ, ತಮ್ಮ ಮಗ ರಾಜು, ಪತಿ, ಸೊಸೆ ಸುಕ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮೊಮ್ಮಗ ಅಮರಜೀತ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ, ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಏಪ್ರಿಲ್ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಮೇ ಮಧ್ಯಭಾಗದವರೆಗೆ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಜೋಧ್‌ಪುರದ ತನಕ ಬಸ್ ಮೂಲಕ ಪ್ರಯಾಣಿಸಿ, ಅಲ್ಲಿಂದ ಪಂಜಾಬಿನ ಭಟಿಂಡಾಕ್ಕೆ ರೈಲು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ನಂತರ ಅಲ್ಲಿಂದ ಧರ್ಮಶಾಲಾಕ್ಕೆ ಬಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಈ ಒಂದು ಕಡೆಯ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಅವರಿಗೆ ತಲಾ 300 ರೂಪಾಯಿ ವೆಚ್ಚವಾಗುತ್ತದೆ.

ಧರ್ಮಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಎಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುತ್ತಾರೆ? "ತಿಂಗಳಿಗೆ 2,500 ರೂಪಾಯಿ ಬಾಡಿಗೆಗೆ ಒಂದು ಕೋಣೆ ಪಡೆಯುತ್ತೇವೆ. ಐವರೂ ಅಲ್ಲೇ ಉಳಿಯುತ್ತೇವೆ. ಅಡುಗೆಯನ್ನೂ ಅಲ್ಲೇ ಮಾಡುತ್ತೇವೆ. "ಹಿಂದಿ ಚಲನಚಿತ್ರ ಗೀತೆಗಳ ರಾಗಗಳನ್ನು ನುಡಿಸುವ ಮೂಲಕ, ಈ ಸಂಗೀತಗಾರರು ದಿನಕ್ಕೆ 400ರಿಂದ 500 ರೂಪಾಯಿಗಳವರೆಗೆ ಸಂಪಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಂದು ಅವರು ಎರಡು ಗುಂಪುಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡನೆಗೊಂಡಿದ್ದಾರೆ: ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಅಮರಜೀತ್ ಒಂದು ಕಡೆ ಹಾಗೂ ರಾಜು ಮತ್ತು ಅವರ ಪತ್ನಿ ಸುಕ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ.

ಕಾರು, ಟ್ಯಾಕ್ಸಿ ಅಥವಾ ಬೈಕುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ನೋಡುವ ಭರಾಟೆಯಲ್ಲಿ ವೇಗವಾಗಿ ಹಾದುಹೋಗುವ ಪ್ರವಾಸಿಗರ ಗಮನ ಸೆಳೆಯಲು, ಈ ಸಂಗೀತಗಾರರು ದೌಲಾಧರ್ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಯ ಮನಮೋಹಕ ದೃಶ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಆಕರ್ಷಕ ಬೌದ್ಧ ಮಠಗಳೊಂದಿಗೆ ಪೈಪೋಟಿ ನಡೆಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿದಿನ, ಅವರು ಯಾವುದಾದರೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತಾಣಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಅದರ ಸಮೀಪವಿರುವ ಒಂದು ನಿಗದಿತ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ತಮ್ಮ ವಾದ್ಯವನ್ನು ನುಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅದೃಷ್ಟವಿದ್ದರೆ, ಪ್ರವಾಸಿಗರು ತಮ್ಮ ವೇಗವಾಗಿ ಚಲಿಸುವ ವಾಹನಗಳಿಂದ ಇಳಿದು ಬರುತ್ತಾರೆ, ಅಥವಾ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಸಾಗುವವರು ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ನಿಂತು ಸಂಗೀತವನ್ನು ಆಲಿಸಿ, ಅವರಿಗೆ ಒಂದಷ್ಟು ಹಣವನ್ನೂ ನೀಡುತ್ತಾರೆ.

ದಲೈ ಲಾಮಾ ಮನೆಯಿರುವ ತ್ಸುಗ್ಲಗ್‌ಖಾಂಗ್ ಸಂಕೀರ್ಣದಲ್ಲಿರುವ ನಮ್ಗ್ಯಾಲ್ ಮಠಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ, ರಾಜಸ್ಥಾನದಿಂದ ವಲಸೆ ಬಂದ ಇನ್ನೊಂದು ಕುಟುಂಬವನ್ನು ನಾವು ಭೇಟಿಯಾದೆವು. ಈ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲೂ ಒಬ್ಬ ಅಮರ್‌ಜೀತ್ ಇದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ಇವರು ರಾವಣಹಠ್ಠ ವಾದ್ಯದಲ್ಲಿ ಸುಮಧುರ ರಾಗಗಳನ್ನು ನುಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಪತ್ನಿ ಮಂಜು ಮತ್ತು ಅವರ ಎರಡು ವರ್ಷದ ಮಗ ರಾಜು, ಹಸಿರು ಬಣ್ಣದ ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ಶೀಟ್ ಮೇಲೆ ಅವರ ಪಕ್ಕದಲ್ಲೇ ಕುಳಿತಿದ್ದರು. ಅವರ ಮುಂದಿರುವ ಸ್ಟೀಲ್ ತಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವು 10 ರೂಪಾಯಿಯ ನೋಟುಗಳು ಮತ್ತು ಚಿಲ್ಲರೆ ನಾಣ್ಯಗಳಿದ್ದವು – ಇದು ಆ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುವ ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದ ಗಳಿಕೆ. ಅವರು ಕುಳಿತ ಜಾಗದ ಕೆಲವೇ ಅಡಿಗಳ ಹಿಂದೆ, ರಸ್ತೆಯ ಅಂಚಿನಿಂದಾಚೆಗೆ ಕಾಂಗ್ರಾ ಕಣಿವೆಯ ಕಡಿದಾದ ಪ್ರಪಾತವಿದೆ.

ಅಮರ್‌ಜೀತ್ ಮತ್ತು ಮಂಜು ಕೂಡ ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಶ್ರೀಗಂಗಾನಗರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಗೋಮಬಾರಿ ಎನ್ನುವ ಊರಿನ ಕೃಷಿ ಕಾರ್ಮಿಕರು. ಈ ವರ್ಷ ತಮ್ಮ ಊರಿನಿಂದ ಧರ್ಮಶಾಲಾಕ್ಕೆ ಮೂರು ಜನರ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ 1,200 ರೂ. ಖರ್ಚು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅವರ ಕೋಣೆಯ ತಿಂಗಳ ಬಾಡಿಗೆ 3,000 ರೂ. "ನಾವು ಕೋಣೆಯಲ್ಲೇ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕ್ ಹೀಟರ್‌ ಬಳಸಿ ಅಡುಗೆ ಮಾಡುತ್ತೇವೆ. ನಾವು ಬರುವಾಗ ದಿನಸಿಗಳನ್ನು ತಂದಿರುವುದರಿಂದ, ಇಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಖರ್ಚು ಮಾಡುವ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ" ಎಂದು ಮಂಜು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ದಿನಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು 500 ರೂ. ಆದಾಯವಿದ್ದು, ಪ್ರಯಾಣ ಮತ್ತು ವಸತಿ ಖರ್ಚುಗಳನ್ನು ಕಳೆದ ನಂತರ, ಅವರ ತಿಂಗಳ ಸಂಪಾದನೆ ಸುಮಾರು 10,000 ರೂಪಾಯಿ.

"ಗಂಗಾನಗರದಲ್ಲಿ ಕೃಷಿ ಕೂಲಿ ಮಾಡುತ್ತೇವೆ" ಎಂದು ಅಮರ್‌ಜೀತ್ ಸ್ವಲ್ಪ ಬೇಸರದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಸುತ್ತಲೂ ಜಮಾಯಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದಂತೆ ಅವರು ಮಾತನಾಡುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದರು. ನಂತರ ಅವರು ರಾವಣಹಠ್ಠ ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಕಮಾನು ಆಡಿಸುತ್ತಾ ಜನಪ್ರಿಯ ಹಿಂದಿ ಚಲನಚಿತ್ರದ ಹಾಡೊಂದನ್ನು ನುಡಿಸತೊಡಗಿದರು.

ಪರದೇಸಿ, ಪರದೇಸಿ ಜಾನಾ ನಹೀಂ
ಮುಜೆ ಚೋಡ್‌ಕೆ…
ಓ ಅಪರಿಚಿತನೇ, ಓ ಅಪರಿಚಿತನೇ ಹೋಗದಿರು
ನನ್ನ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗದಿರು…

ಆದರೆ, ಇಷ್ಟವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ನಾವು ಬಿಟ್ಟು ಹೊರಡುತ್ತೇವೆ.

ಅನುವಾದ: ಶಂಕರ. ಎನ್. ಕೆಂಚನೂರು