मेरठचे कॅरम-कारागीर

मेरठमधल्या कॅरम बोर्ड बनवणाऱ्या कारखान्यात पाच कारागीर सलग पाच दिवस प्रत्येकी आठ तास काम करतात तेव्हा कुठे ४० बोर्डांचा एक संच तयार होतो. स्ट्रायकर आणि सोंगट्या कॅरमवर सुरळीत सरकाव्यात म्हणून काय काय करायला लागतं, याची जाण इथल्या प्रत्येक कारागिराला असते. कॅरमचा खेळ जास्तीत जास्त चार जण खेळू शकतात; पण इथे एक-एक कॅरम बोर्ड तयार करण्यासाठी पाच-पाच कारागीर राबत असतात. कॅरम बोर्ड तयार करण्यासाठी राबणाऱ्या या हातांनी स्वतः मात्र हा खेळ कधीच खेळलेला नाही.

मदन पाल ६२ वर्षांचे. ते म्हणतात, “साधारण १९८१ सालापासून मी कॅरम बोर्ड बनवतोय. पण आजवर ना मी कधी विकत घेतलाय; ना कधी खेळलोय. वेळ आहेच कुणाकडे?” आमच्याशी बोलत असतानाही ते आणि त्यांचे सहकारी बाभळीच्या लाकडाच्या कापलेल्या पट्ट्या निगुतीने रचण्यात गुंतलेले असतात. एकूण पट्ट्या असतात २,४००. प्रत्येक पट्टीची लांबी ३२ किंवा ३६ इंच. कारखान्यातल्या वर्कशॉपच्या बाहेरच्या भिंतीला लागूनच असलेल्या गल्लीत या पट्ट्या एकामागोमाग एक नीट मांडल्या जात असतात.

“सकाळी साधारण पावणेनऊपर्यंत मी इथे पोहोचतो आणि नऊ वाजता काम सुरू करतो. घरी परतायला संध्याकाळचे सात-साडेसात वाजतात,” मदन पाल सांगत असतात. कॅरम बोर्ड बनवण्याच्या एका लहानशा कारखान्यात ते कामाला आहेत. हा कारखाना उत्तर प्रदेशमधल्या मेरठ शहरातल्या सूरजकुंड स्पोर्ट्स कॉलनीत आहे.

मदन हे मेरठ जिल्ह्यातल्या पुठ्ठा गावचे. आठवड्यातून सहा दिवस सकाळी सात वाजता ते गावातून निघतात आणि सायकल मारत १६ किलोमीटर प्रवास करून आपल्या कामाच्या ठिकाणी पोहोचतात.

मेरठ शहरातल्या तारापुरी आणि इस्लामाबाद भागात लाकडाच्या वखारी आहेत. कापलेली लाकडं तिथून छोटा हत्तीत (मिनी टेम्पो ट्रक) भरून आणली जातात. नुकतेच दोनजण तशा लाकडाच्या पट्ट्या इथे उतरवून गेलेत.

“या लाकडी पट्ट्यांपासून कॅरम बोर्डची बाहेरची चौकट तयार केली जाते. पण आधी त्या चार ते सहा महिने मोकळ्या हवेत वाळवण्यासाठी ठेवाव्या लागतात. हवा आणि ऊन लागलं की या पट्ट्यांमधला सगळा ओलावा निघून जातो, त्या सरळ राहतात आणि त्यांना बुरशीही लागत नाही,” मदन सांगतात.

करण (एवढ्याच नावाने तो ओळखला जातो) ३२ वर्षांचा आहे. मागच्या दहा वर्षांपासून तो या कारखान्यात काम करतोय. प्रत्येक लाकडी पट्टी तो काळजीपूर्वक तपासतो. खराब झालेल्या पट्ट्या वेगळ्या काढून परत पाठवण्यासाठी बाजूला ठेवतो. “या पट्ट्या चांगल्या वाळल्या की आम्ही त्या पुन्हा वखारवाल्याकडे पाठवतो. तिथे प्रत्येक पट्टीच्या आतल्या बाजूला पायरीसारखी एक खाच पाडली जाते आणि पट्टीचे कोपरे तिरपावण्याचं काम केलं जातं,” करण म्हणतो.

“पट्टीच्या आतल्या बाजूला तयार झालेल्या खाचेवर प्लायवूड बसवलं जातं. ही कॅरमची फळी. यावरच सोंगट्या खेळल्या जातात. हा भाग बाहेरच्या पट्ट्यांच्या चौकटीपेक्षा साधारण दोन सेंटीमीटर खाली असतो. कॅरम खेळणारी व्यक्ती चौकटीवर हाताचं मनगट आणि तळहात टेकवते. चौकटीमुळे कडेचा बांध तयार होतो. सोंगट्या एकीकडून दुसरीकडे सरकत तर जातात, पण चौकटीच्या बाहेर पडत नाहीत,” करण सांगत असतो, “तसं पाह्यलं तर कॅरमची फळी बनवणं हे फार कठीण काम नाही. पण सोंगट्या अगदी सहज सुरळीत सरकतील अशी फळी तयार करणं मात्र सोपं नाही.”

“कॅरम बोर्डावर सोंगट्या खेळण्याचा भाग असतो २९ बाय २९ इंच. हा आहे आतल्या फळीचा प्रमाणित आकार. बाहेरची चौकट बसवल्यानंतर संपूर्ण आकार होतो ३२ बाय ३२ इंच!” या कारखान्याचे मालक सुनील शर्मा सांगतात. हे ६७ वर्षांचे आहेत. ते म्हणतात, “अशा आकाराच्या फळ्या अधिकृत स्पर्धांमध्ये वापरल्या जातात. मात्र आम्ही ग्राहकांच्या मागणीनुसार वेगवेगळ्या आकारांच्या फळ्याही बनवतो. लहान मुलांसाठी २० बाय २० इंचांपासून ते ४८ बाय ४८ इंचांपर्यंतच्या मोठ्या फळ्याही आम्ही तयार करतो. आकार कोणताही असो; कॅरम बोर्ड बनवण्यासाठी मुख्य चार गोष्टी लागतात- बाभळीच्या लाकडाची चौकट, सोंगट्या खेळण्यासाठी प्लायवुडची फळी, प्लायवूड न डुगडुगता घट्ट रहावा म्हणून या फळीच्या मागच्या बाजूला बसवला जाणारा सागवान किंवा निलगिरीच्या लाकडाचा (चकडी) आधार आणि सोंगट्या जमा होण्यासाठी लावले जाणारे क्रोशाचे जाळीदार खिसे. या सगळ्या वस्तू आम्हाला स्थानिक पातळीवर मिळतात.” अर्थात, त्यांचे काही पुरवठादार मात्र कच्चा माल इतर राज्यांमधून मागवतात.

“१९८७ मध्ये कॅरमच्या फळ्या बनवण्यात निष्णात असलेल्या गंगा वीर आणि सरदार जितेंद्र सिंग या दोन कारागिरांनी मला या कामातले बारकावे शिकवले. त्याआधी आम्ही बॅडमिंटनच्या रॅकेट्स आणि क्रिकेटच्या बॅट्स बनवत होतो,” बोलण्याच्या ओघात आपली आठवण सुनील शर्मा सांगून जातात.

कारखान्यातल्या दारालगत शर्मांचं ऑफिस आहे एका लहानशा खोलीत. खोलीतून शर्मा बाहेर येतात आणि लाकडी पट्ट्या नीट रचून ठेवत असलेल्या कारागिरांपाशी जात म्हणतात, “आम्ही एकावेळी ३० ते ४० कॅरमबोर्ड तयार करतो. साधारण चार-पाच दिवस लागतात त्याकरता! आत्ता दिल्लीतल्या एका व्यापाऱ्याकडून निर्यातयोग्य २४० कॅरमबोर्डची ऑर्डर मिळालीय. त्यातले १६० तयार झालेत आणि त्याचं पॅकिंगही पूर्ण झालंय.”

जगभरातल्या ७५ देश-प्रदेशांमध्ये भारतीय कॅरम बोर्ड २०२२ पासून निर्यात केले जातायत. केंद्रीय वाणिज्य आणि उद्योग मंत्रालयाच्या आयात-निर्यात डेटा बँकेनुसार, एप्रिल २०२२ ते जानेवारी २०२४ या कालावधीतलं निर्यात-मूल्य सुमारे ३९ कोटी रुपये होतं. या काळात (यादी उतरत्या क्रमाने) अमेरिका, सौदी अरेबिया, संयुक्त अरब अमिराती, युनायटेड किंगडम, कॅनडा, ऑस्ट्रेलिया, येमेन, नेपाळ, बेल्जियम, नेदरलँड्स आणि कतार या देशांकडून सर्वाधिक महसूल मिळाला.

अगदी कोमोरोसव मायोट अशी हिंदी महासागरातली बेटं, फिजीहे पॅसिफिक महासागरातलं बेट तसंच जमैकाव सेंट व्हिन्सेंट या कॅरिबियन देशांपर्यंत हे कॅरम बोर्ड पोहोचले. त्या काळात परदेशात जवळपास दहा लाख कॅरम बोर्ड विकले गेले आणि त्यातून हे निर्यात उत्पन्न मिळालं, अशी नोंद मिळते.

भारतातून सर्वाधिक संख्येने कॅरम बोर्डची आयात संयुक्त अरब अमिरातीने केली. त्यानंतर या आयातीच्या बाबतीत नेपाळ, मलेशिया, सौदी अरेबिया आणि येमेनचा क्रमांक लागतो.

देशांतर्गत विक्रीची कोणतीच अधिकृत आकडेवारी उपलब्ध नाही. असती; तर ती वाचून कदाचित थक्क व्हायला झालं असतं!

“देशभरातून कोविड-१९ च्या काळात आम्हाला भरपूर ऑर्डर मिळाल्या. त्याचं मुख्य कारण म्हणजे, सगळे घरातच अडकून पडले होते आणि कंटाळ्यावर काही ना काही उपाय शोधत होते,” सुनील शर्मा सांगत असतात, “ऑर्डर संदर्भातली आणखी एक लक्षणीय गोष्ट म्हणजे, रमजान महिन्याच्या जरा आधी आखाती देशांमधून कॅरम बोर्डची मागणी वाढते.”

“मी स्वतः कॅरम खूप खेळलोय. बहुतेक जण कॅरम विरंगुळा म्हणूनच खेळतात,” शर्मा पुढे म्हणतात, “खरंतर देशांतर्गत आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावरही कॅरमच्या अधिकृत स्पर्धा होत असतात. तरी इतर खेळांसारखं कॅरमच्या स्पर्धांचं थेट प्रक्षेपण केलं जातंय असं मात्र कुठे दिसत नाही.”

भारतातील कॅरमशी संबंधित सर्व अधिकृत उपक्रमांचं नियोजन आणि देखरेख ही जबाबदारी अखिल भारतीय कॅरम महासंघाची (AICF) आहे. आपल्या राज्य आणि जिल्हास्तरीय संलग्न संघटनांमार्फत ही जबाबदारी महासंघ पार पाडतो. या महासंघाची स्थापना १९५६ मध्ये झाली. चेन्नईत महासंघाचं मुख्यालय आहे. आंतरराष्ट्रीय कॅरम महासंघ आणि आशियाई कॅरम महासंघाशी हा भारतीय महासंघ संलग्न आहे. आंतरराष्ट्रीय कॅरम स्पर्धांसाठी भारतीय संघाची निवड करण्याची आणि त्या संघाला स्पर्धेसाठी पाठवण्याची जबाबदारीही अखिल भारतीय कॅरम महासंघाची आहे.

इतर खेळांच्या तुलनेत कॅरमसंदर्भातली जागतिक क्रमवारीची पद्धत तितकीशी सुसूत्र आणि सुस्पष्ट नाही. तरी, कॅरम खेळणाऱ्या देशांच्या क्रमवारीत भारताचा क्रमांक निश्चितपणे अव्वल गटात मोडतो. कॅरममध्ये भारताच्या रश्मी कुमारी या महिला गटात विद्यमान विश्वविजेत्या खेळाडू म्हणून ओळखल्या जातात. चेन्नईच्या ६८ वर्षीय ए. मारिया इरुदयम यांनी दोन वेळा पुरुष गटात विश्वविजेतेपद आणि नऊ वेळा राष्ट्रीय विजेतेपद प्राप्त केलं आहे. कॅरम खेळासाठी अर्जुन पुरस्कार मिळवणारे ते एकमेव भारतीय खेळाडू आहेत. हा पुरस्कार त्यांना १९९६ मध्ये प्रदान करण्यात आला होता. अर्थात या घटनेला तब्बल पंचवीस वर्षांहून अधिक काळ उलटून गेला आहे. अर्जुन पुरस्कार हा भारतातील क्रीडा क्षेत्रातील दुसऱ्या क्रमांकाचा सर्वोच्च सन्मान असून तो दरवर्षी दिला जातो.

कारखान्यात करण जमिनीवर मांडी घालून बसला आहे. त्याच्या अगदी शेजारी चार दांडे ठेवलेले दिसतायत. एकेक दांडा तो घेतो, त्याच्या पायाखाली दाबून धरतो आणि त्यांची तिरपावलेली टोकं एकमेकांना जोडत जातो. कॅरमसाठीची एक चौकट त्यातून आकार घेते. या चौकटीचे चारही कोपरे पक्के जोडणं महत्त्वाचं. चार कोपरे जोडण्यासाठी तो विशिष्ट प्रकारचे आठ पत्रे ठोकून चिकटवतो. स्थानिक भाषेत या पत्र्यांना म्हणतात ‘कंघी’. “खिळ्यांच्या तुलनेत कंघीने केलेली जोडणी जास्त चांगली आणि पक्की!” करण आपल्या अनुभवावरून सांगत असतो.

चौकट बसवून झाल्यावर अमरजीत सिंग ‘रेती’च्या (धातू घासण्याचं साधन) साहाय्याने चौकटीच्या कडा गुळगुळीत करतात. अमरजीत यांचं वय ५० वर्षं. ते सांगतात, “दुधाचा व्यवसाय होता माझा. पण तो तोट्यात गेला, त्यामुळे मग तीन वर्षांपूर्वी मी इथे कॅरम बोर्ड बनवायला सुरुवात केली.”

चौकटीच्या आतल्या बाजूला लाकडाच्या वखारीत पायरीसारखी खाच करून घेतली जाते. त्या कापाकापीत लाकडाचे बारीक कण चौकटीच्या पृष्ठभागावर राहून जातात. त्यामुळे चौकट खरखरीत होते. मग ती गुळगुळीत करण्यासाठी अमरजीत त्या चौकटीवर सगळीकडे फिकट तपकिरी रंगाचं लेपासारखं मिश्रण पसरवतात. या लेपाला म्हणतात- मरम्मत. खडूची पावडर आणि मोव्हिकॉलनावाचं लाकूड चिकटवायला वापरलं जाणारं गोंद यांच्या मिश्रणातून मरम्मत लेप तयार केला जातो. लोखंडाची छोटी चपटी पट्टी वापरून अमरजीत हा लेप चौकटीवर व्यवस्थित पसरवतात.

“यामुळे लाकडी पृष्ठभाग गुळगुळीत व्हायला मदत होते. त्यावरच्या भेगा भरून निघतात आणि कापाकापीत उभे राहिलेले, फाटलेले लाकडाचे तंतूही दाबले जाऊन सपाट होतात,” अमरजीत सांगत असतात, “या मिश्रणाला ‘बारुद की मरम्मत’ म्हणतात.” हे मिश्रण सुकल्यावर पुढचा टप्पा येतो. ज्या खाचेवर कॅरम खेळण्याचा लाकडी बोर्ड बसवला जाणार आहे, तिथेच फक्त काळ्या रंगाच्या मरम्मतचा एक थर दिला जातो.

त्यानंतर या चौकटीच्या आतल्या खालच्या टप्प्याला लवकर वाळणारा आणि जलरोधक असा काळ्या रंगाचा ड्युको पेंटमारला जातो. तो व्यवस्थित वाळल्यावर त्यावर रेगमल (सँडपेपर) घासावा लागतो. म्हणजे तो गुळगुळीत होतो. “नेमक्या या भागावर नंतर प्लायवुडची फळी बसवली जाते. त्यामुळे तो भाग झाकला जातो, पुन्हा दिसत नाही. अर्थातच त्यावर नंतर काम करता येत नाही. म्हणून हा भाग आधीच पूर्णपणे तयार करून घ्यावा लागतो,” अमरजीत सांगतात.

धरम पाल हे ५५ वर्षांचे. ते इथे काम करतायत त्याला आता जवळपास ३५ वर्षं होत आली आहेत. “आम्ही पाच कारागीर इथे काम करतो आणि कॅरम बोर्ड बनवण्याच्या कामातली कुठलीही गोष्ट सांगा, आमच्यातला प्रत्येकजण ती उत्तम करू शकतो,” ते सांगत असतात.

“ऑर्डर कितीही कॅरम बोर्ड बनवायची असू दे; सगळ्यात आधी आम्ही ज्यावर सोंगट्या सरकणार आहेत तो प्लायवुडचा पृष्ठभाग बनवायला सुरुवात करतो.” स्वत: धरम पाल, मदन आणि करण असे तिघंजण त्यांनी तयार करून ठेवलेल्या प्लायवुडच्या त्या फळ्या चौकटीत बसवण्यासाठी बाहेर काढत असतात. धरम पाल सांगतात, “सगळ्यात आधी आम्ही प्लायवुडच्या संपूर्ण पृष्ठभागावर ‘सीलर’चा एक थर देतो. त्यामुळे लाकडातली बारीक बारीक छिद्रं भरून निघतात, शिवाय प्लाय पाण्यापासूनही सुरक्षित राहतो. हे काम झालं की मग आम्ही बोर्डाच्या पृष्ठभागावर रेगमल (सँडपेपर) घासतो. असं केल्याने तो एकदम गुळगुळीत होतो.”

ते सांगतात, “हे प्लायबोर्ड मुळात खूप खडबडीत असतात. पण गुळगुळीत बोर्ड हे चांगल्या कॅरम बोर्डचं मुख्य वैशिष्ट्य असतं. ज्यावर हा खेळ खेळला जातो तो पृष्ठभाग किती गुळगुळीत आहे हे महत्त्वाचं ठरतं. कॅरम बोर्डवर सोंगट्या एकीकडून दुसरीकडे सहजपणे आणि पटापट सरकल्या पाहिजेत,” सुनील शर्मा आपली तर्जनी आणि मान हलवत सोंगट्यांच्या गतीचं अगदी चित्रमय वर्णन करत माहिती देत असतात, “आंबा किंवा मकईच्या लाकडापासून बनवलेला प्लायबोर्ड आम्ही वापरतो. स्थानिक व्यापारी असे बोर्ड कोलकात्याहून आणतात.”

“आम्ही हे काम सुरू केलं, तेव्हा म्हणजे साधारण १९८७ च्या दरम्यान कॅरम बोर्डावरच्या रेषा आणि चिन्हं हाताने रंगवली जायची. खूप बारकाईने करायचं आणि बरंच वेळखाऊ काम असायचं ते! त्या दिवसात आमच्या टीममध्ये एक चित्रकारही असायचा आणि तो महत्त्वाचा सदस्य होता! पण आता स्क्रीन प्रिंटिंगच्या मदतीने एका मागोमाग एक झपाझप वेगाने अगदी एकसारखी चिन्हं छापता येतात बोर्डावर!” कारखान्यातल्या एका उंच भिंतीवर टांगलेला चौकोनी स्क्रीन दाखवत ते म्हणतात. इतर अनेक क्रीडासाहित्य व्यवसायांसारखाच याही व्यवसायातून गेल्या तीन-चार दशकात चित्रकार नावाचा महत्त्वाचा घटक गायब झाला आहे.

स्क्रीन प्रिंटिंगम्हणजे साच्याच्या (स्टेन्सिल) साहाय्याने छपाई करणं. या पद्धतीत ज्या भागावर हवा असतो त्या आणि तेवढ्याच भागात रंग उतरतो. इतर भाग साच्यामुळे झाकलेले असतात, त्यामुळे तिथे रंग पोहोचत नाही. “प्रत्येक कॅरमच्या फळीवर खुणा, चिन्हं, रेषा छापण्यासाठी आम्ही दोन वेगवेगळे स्क्रीन वापरतो. पहिला स्क्रीन लाल रंगात खुणा उमटवण्यासाठी आणि दुसरा काळ्या रंगात!” धरम पाल सांगतात. सध्या २४० कॅरम बोर्डांच्या ऑर्डरचं जे काम चालू आहे, त्यासाठीच्या सगळ्या प्लायवुडवर अशी चिन्हं छापून तयार आहेत.

आता दुपारचा एक वाजलाय. कारागीरांची ही जेवणाची सुटी. “जेवणाची सुटी एक तासाची असते. पण कारागीर दुपारी १:३० वाजता पुन्हा काम सुरू करतात. त्यामुळे संध्याकाळी अर्धा तास लवकर म्हणजे ५:३० वाजता त्यांना घरी जाण्यासाठी निघता येतं,” कारखान्याचे मालक सुनील शर्मा सांगतात.

कारागीर घरूनच आपापले जेवणाचे डबे बांधून आणतात. कारखान्याच्या मागच्या बाजूला लाकडी दांड्या, पट्ट्या सुकायला ठेवलेल्या असतात. बाजूने दुर्गंधी उघडं गटार वाहात असतं. तिथेच एका कडेला बसून कारागीर घाईघाईने जेवण उरकतात. पन्नास वर्ष वयाचे राजेंदर कुमार आणि अमरजीत कारखान्यातच जमिनीवरची थोडी मोकळी जागा पाहून एक पातळ चादर अंथरतात आणि १२ ते १५ मिनिटं पाठ टेकवतात. डोळा लागतो न लागतो तोवर पुन्हा कामाला लागायची वेळ होते.

“जरा पाठ टेकवायची होती; बस्स!” अमरजीत म्हणतात. या कारखान्याच्या जवळच एक टपरी आहे. तिथे दुधाचा चहा मिळतो. तो ते स्टीलच्या किटलीत भरून आणतात आणि आपापल्या स्टेनलेस स्टीलच्या पेल्यांमध्ये वाटून झटपट घोट घोट पितात. आता पुन्हा कामाला सुरुवात होते.

प्लायवुडच्या फळ्या आधीच तयार असतात. आता पुढचा टप्पा असतो तो प्रत्येक फळीच्या मागच्या बाजूला चकडी बसवण्याचा! “चकडी म्हणजे प्लायवुडच्या फळीला मागून पक्का आधार देणारी चौकट,” गेली २० वर्षं इथे काम करत असलेले राजेंदर सांगत असतात, “सागवान किंवा निलगिरी लाकडाच्या पातळ पट्ट्या खिळे आणि डिंकाच्या साहाय्याने उभ्या-आडव्या जोडून जाळीसारखा आकार तयार करायचा; त्यालाच म्हणायचं चकडी!”

ते पुढे म्हणतात, “आधी मी भिंतींना चुना लावायचं काम करायचो.”

सुनील शर्मा सांगतात, “आम्हाला लागणाऱ्या चकड्या आम्ही केसरगंजमधल्या मेहताब सिनेमा परिसरातल्या मुस्लिम कारागिरांकडून विकत घेतो. मेरठमधले काही सुतार चकड्या बनवण्यात खरोखर निष्णात आहेत.”

थोड्याच वेळापूर्वी जरा पाठ टेकावी म्हणून राजेंदर जिथे आडवे झालेले असतात, तिथेच आता ते आणि मदन समोरासमोर बसलेत. त्यांच्या मधोमध ४० चकड्यांचा ढीग दिसतोय. दोघांच्या हातात जाड ब्रश आहे. दोघंजण एकामागोमाग एक प्रत्येक चकडीवर त्या ब्रशने फेविकॉल लावतायत. इथे सध्या करण हा यांच्यातला सर्वात तरुण कारागीर. अधिक चपळाईने काम करणारा. अर्थातच फेविकॉल लावलेली चकडी उचलून तिच्यावर प्लायवुडची फळी अचूक बसवण्याची जबाबदारी त्याच्यावर असते.

“सहसा दिवस जसजसा सरायला लागतो तसं आम्ही चकडी चिकटवायचं काम करायला घेतो. आत्ता मी या प्लायवुडच्या फळ्या एकावर एक रचतोय. यातल्या सर्वात वरच्या फळीवर आम्ही जड वजन ठेवून जातो. रात्रभर त्या वजनाखाली फळ्या तशाच राहू दिल्या जातात. त्यामुळे चकडी व्यवस्थित आणि घट्ट चिकटते,” करण सांगतो.

आता संध्याकाळचे ५.१५वाजायला आलेत. कारागीर आपापली आजची कामं आटपायच्या घाईत आहेत. “उद्या सकाळी आल्यावर आम्ही या प्लायवुडच्या फळ्या चौकटींमधे बसवायला घेऊ,” करण सांगत असतो, “माझे वडीलही क्रीडासाहित्य बनवण्याचं काम करायचे; वेगळ्या कारखान्यात. क्रिकेटच्या बॅट्स आणि स्टम्प तयार करायचं काम चालायचं तिथे!”

दुसऱ्या दिवशी सकाळी बरोबर ९ वाजता कामाला सुरुवात होते. चहापाणी झाल्यावर कारखान्यातल्या आपापल्या टेबलांपाशी राजेंदर, मदन, करण आणि धरम जाऊन उभे राहिलेत. एकामागोमाग एक अशी तीन प्रकारची कामं आता त्यांना करायची आहेत. कारखान्यालगतच्या गल्लीत अमरजीत चौकटींच्या कडा घासण्याचं काम करतायत.

आधीच जोडून ठेवलेल्या, घासून गुळगुळीत केलेल्या आणि रंग दिलेल्या चौकटींवर प्लायबोर्ड-चकडी असा संच एकेक करून आता बसवायचाय. करण आणि धरम असे दोघंजण त्या कामाला सुरुवात करतात. चकडीवर कुठे कुठे खिळे ठोकायचेत हे आधीच निश्चित केलेलं असतं. आपल्या समोर चकडीची जी बाजू येईल त्यानुसार ठराविक ठिकाणी खिळे ठोकण्याची जबाबदारी प्रत्येकाला न चुकता पार पाडायची असते.

“एका चौकटीवर कॅरमचा प्लायबोर्ड तयार फळी पक्की बसवण्यासाठी तब्बल चार डझन लहान खिळे लागतात,” असं धरम सांगतात. खरं वाटणार नाही कुणाला; पण केवळ दोन कामगार अवघ्या १४० सेकंदात नेमक्या ठिकाणी ४८ खिळे ठोकायचं काम पूर्ण करतात. त्यानंतर मदन यांच्या कामाच्या जागेजवळ जो खांब आहे, त्याला हे सगळे प्लायबोर्ड टेकवून ठेवले जातात.

मदनला आज कॅरम बोर्डांच्या चार कोपऱ्यात सोंगट्या पडण्यासाठीचे चार खिसे (पॉकेट्स) कापायचेत. खिसे कापण्यासाठी एक विशिष्ट साधन वापरलं जातं. त्याचा व्यास आहे चार सेंटीमीटर. शाळेत भूमितीसाठी जसा कंपास फिरवला जातो तसंच हे साधन वापरायचं असतं.

“क्रीडासाहित्य बनवणारा आमच्या घरात मी एकटाच! मला तीन मुलं आहेत. एक दुकान चालवतो, दुसरा शिलाईचं काम करतो आणि तिसरा गाडीवर ड्रायव्हर म्हणून जातो,” बोलताना मदन यांचं एकीकडे काम चालू असतं. कॅरम बोर्डावर वाकून त्याच्या एका कोपऱ्याला ते कटरचं पातं दाबतात आणि त्याच वेळी त्याचं हँडल फिरवतात. एका बोर्डावरची चार पॉकेट्स कापायला त्यांना जेमतेम ५५ सेकंद लागतात. सहा ते आठ किलो वजनाचा बोर्ड उचलणं, गरजेनुसार तो फिरवणं आणि एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी नेऊन व्यवस्थित ठेवणं यासाठी लागणारी काही मिनिटं यात धरलेली नाहीत.

पॉकेट्स कापून झाल्यानंतर मदन कॅरमचा प्रत्येक बोर्ड राजेंदर यांच्या टेबलाजवळ ठेवतात. राजेंदर एकामागोमाग एक ते बोर्ड घेत जातात आणि प्रत्येक चौकटीवर लोखंडाच्या छोट्या चपट्या पट्टीनेदुसऱ्यांदा मरम्मतचा लेप देतात. एकीकडे मरम्मत चालू असताना माझं लक्ष ते बोर्डाकडे वेधतात, ज्यावर सोंगट्या सरकवल्या जाणार आहेत त्या भागाकडे बोट दाखवत म्हणतात, “बघा, या बोर्डावर माझ्या बोटांचं प्रतिबिंब कसं लख्ख दिसतंय, अगदी आरशासारखं!”

“आता बोर्ड अगदी तयार झालाय असं वाटत असलं, तरी खेळण्यासाठी तो परिपूर्ण झालाय असं म्हणता येणार नाही. अजून बरीच कामं व्हायची आहेत,” मालक सुनील शर्मा सांगत असतात, “आज आम्हाला ४० चौकटींवर मरम्मतचा एक हात मारून पूर्ण करायचाय. चौकटीच्या संदर्भातली शेवटची काही कामं शिल्लक आहेत. ती आम्ही उद्या सकाळी करायला घेऊ.”

दुसऱ्या दिवशी सकाळी पाचपैकी चार कारागीर आपापली टेबलं आणि कामाची साधनसामग्री घेऊन कारखान्याच्या बाहेर असलेल्या मोकळ्या आवारात येतात. मदन मात्र आतच असतात. “या कारखान्यात प्रत्येक कारागीर सगळ्या प्रकारची कामं करतो. नगांनुसार मजुरी देण्याचं गणित त्यामुळे इथे लागू पडत नाही. प्रत्येक कारागीर कसं काम करतो, त्याच्या कौशल्याचा दर्जा काय आहे हे पाहून प्रत्येकाला वेगवेगळ्या प्रमाणात रोजची मजुरी दिली जाते,” असं शर्मा सांगतात.

वेतनातली ही तफावत नेमकी किती आहे, हे ‘पारी’ला निश्चितपणे समजू शकलं नाही. कारण यासंबंधीची आकडेवारी उघड करण्यास क्रीडासाहित्य उद्योग तयार नाही. खरंतर लहानशा चुकीमुळेही जिथे अख्खं उत्पादन बाद ठरू शकतं अशा प्रक्रियेतली बारकाईची, कौशल्याची कामं हे कारागीर निगुतीने करत असतात. पण इथे अत्यंत कुशल कारागीराचं मासिक उत्पन्न १३,००० रुपयांपेक्षा जास्त नाही. या उद्योगातील बहुतांश कामगारांचं उत्पन्न उत्तर प्रदेशात कुशल कामगारांसाठी असलेल्या किमान वेतनापेक्षाही (दरमहा सुमारे १२,६६१ रुपये) कमी आहे. एवढंच नाही तर, या क्षेत्रात राबत असलेल्या काही कामगारांचं उत्पन्न अकुशल कामगारांसाठीच्या किमान वेतनापेक्षाही कमी असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.

धरम आणि करण हे दोघंजण कारखान्याबाहेरच्या गल्लीच्या एका टोकाला आहेत. तिथे ते कॅरम बोर्डांवर काम करतायत. “आता आम्ही कॅरमच्या चौकटीवर बारूद की मरम्मतचे तीन हात मारणार आणि मग रेगमलने (सँडपेपर) ती गुळगुळीत करणार,” धरम सांगत असतात, “आजवर कारागिरी करता करता माझ्या हाताखालून किती कॅरम बोर्ड गेले असतील, याची गणतीच नाही. पण कॅरम खेळावा असं मात्र मला कधीच वाटलं नाही. दुपारच्या जेवणाच्या सुट्टीत बाऊजी (सुनील शर्मा) कॅरम मांडायचे, तेव्हा नाही म्हणायला सोंगट्या मारल्या होत्या मी; पण तेवढ्याच! अर्थात त्यालाही आता बरीच वर्षं झाली.”

धरम आणि करण यांनी रेगमलने चौकटी गुळगुळीत केल्यात. आता पहिल्या टेबलाजवळ बसलेले राजेंदर त्या चौकटींवर अस्तराचा (मूळ रंग) थर देतायत. “हा लेप म्हणजे मरम्मत, काळा रंग आणि सरस यांचं मिश्रण. सरस आहे म्हणून हा थर चौकटीला अगदी घट्ट चिकटतो,” ते सांगतात. सरस म्हणजे एक प्रकारचा नैसर्गिक डिंक. जनावरांचे खाण्यायोग्य नसलेले अवयव कत्तलखाने आणि चामडं कमावण्याच्या उद्योगातून मिळतात. त्यावर प्रक्रिया करून हा डिंक तयार केला जातो.

अस्तर लावण्याचं काम झाल्यावर अमरजीत रेगमलने पुन्हा एकदा चौकटी गुळगुळीत करतो. “आम्ही चौकटींवर पुन्हा काळा ड्युको पेंट लावू आणि तो सुकल्यावर त्यावर सुंद्रसचं वार्निश केलं जाईल,” अमरजीत सांगतात. सुंद्रस म्हणजे झाडाच्या सालीपासून मिळणारा एक प्रकारचा राळ; नैसर्गिक गोंद. सुंद्रस वार्निशसारखा वापरला जातो.

प्रत्येक कॅरम बोर्ड उन्हात सुकायला ठेवलाय. मदन कारखान्याच्या आत आहेत आणि बोर्डस् सुकायची वाट पाहातायत. प्लायबोर्डच्या चकडीच्या कोपऱ्यांना क्रोशाने विणलेले खिसे बसवायचं काम ते करतात. कापलेल्या प्रत्येक गोलाभोवती चार सोनेरी बुलेटिन बोर्ड पिन्स (टाचण्या) ते निम्म्यात ठोकतात. त्यानंतर खिसे ताणून त्यांच्या विणकामातल्या योग्य फटी अगदी बरोबर त्या पिन्सवर डकवतात आणि मग त्या पिन्स पूर्णपणे आत ठोकून टाकतात.

“हे क्रोशाचे खिसे मलयाना फाटक आणि तेजगढी भागातल्या महिला घरच्या घरी तयार करतात,” शर्मा सांगत असतात, “१२ डझन म्हणजे १४४ खिसे तयार करण्यासाठी त्यांना १०० रुपये दिले जातात.” म्हणजेच, क्रोशाचा एक खिसा बनवण्यासाठी महिलेला मजुरी मिळते फक्त ६९ पैसे!

आता कॅरम बोर्डस् अगदी पूर्णपणे तयार झालेत. धरम एका लहानशा सुती कापडाने प्रत्येक बोर्ड पुसून सर्व बाजूंनी पुन्हा एकवार तो व्यवस्थित आहे ना ते तपासतात. मग अमरजीत तो तपासलेला प्रत्येक बोर्ड प्लास्टिकच्या मोठ्या पिशवीत काळजीपूर्वक पॅक करतात. “या पिशवीत पॅकिंग करताना आम्ही कॅरमच्या सोंगट्यांचा एक डबा आणि कॅरम पावडरचं एक पाकीटही ठेवतो,” सुनील शर्मा म्हणतात, “सोंगट्या आम्ही वडोदऱ्यातून मागवतो आणि कॅरम पावडर इथल्या स्थानिक बाजारात मिळते.”

आणि आता हे सर्व बोर्ड कॅरम खेळण्याचा आनंद देण्यासाठी एकदम तयार आहेत! आता अखेरच्या टप्यावर ते एक एक करून पुठ्ठ्याच्या खोक्यांमध्ये भरून एकावर एक रचून ठेवले जातील. पुढचा दिवस उजाडेल. सकाळी पुन्हा ठरल्या वेळी कारागीर कामावर हजर होतील आणि सध्याच्या ऑर्डरमधले शिल्लक ४० कॅरम बोर्ड बनवायला घेतील. पुढचे पाच दिवस ते या शेवटच्या ४० कॅरम बोर्डसाठी याच पद्धतीने आपलं कौशल्य पणाला लावतील. मग हे बोर्ड दिल्लीला पाठवले जातील आणि तिथून त्यांची परदेशात निर्यात होईल.

आणि अशाप्रकारे स्वतः कधीही जे कॅरम खेळलेले नाहीत, कॅरम खेळण्याचा आनंद काय असतो हे ज्यांनी अनुभवलेलं नाही असे कारागीर जगभर लोकप्रिय होत असलेल्या कॅरम नावाच्या एका खेळाला आणि विरंगुळ्याला हातभार लावायचं काम करतील.

या लेखनाला मृणालिनी मुखर्जी फाउंडेशन (MMF) फेलोशिपचं साहाय्य लाभलं आहे.