હાડકાંના ભૂક્કા બોલાવતું મરાઠવાડાનું પાણી

નાંદેડના માહુર તાલુકામાં આવેલા સાવરખેડ ગામમાં મોટાભાગના લોકો મોં ખોલીને હસતા નથી કે સ્મિત પણ નથી કરતા. કોઈ અજાણી વ્યક્તિ સાથે વાત કરતી વખતે તેઓ તેમના મોંનું બરાબર ધ્યાન રાખે છે. રામેશ્વર જાધવ કહે છે, “આ શરમજનક છે.” તેઓ જ્યારે બોલે છે ત્યારે સ્પષ્ટપણે જોઈ શકાય છે કે તેમના બધા દાંત સડી ગયા છે અને બેડોળ થઈ ગયા છે, તેમાંના કેટલાક પીળા તો કેટલાક ઘેરા બદામી રંગના થઈ ગયા છે.

આશરે 500 લોકોની વસ્તી ધરાવતા ગામ સાવરખેડમાં ખેતમજૂર 22 વર્ષીય રામેશ્વર આ સમસ્યાથી પીડાતા એકલા માણસ નથી. અહીં લગભગ દરેક પુખ્ત વ્યક્તિના દાંત અલગ-અલગ અંશે સડેલા છે. અહીં એવા ઘણા લોકો પણ છે જેઓ સાંકડી ગલીઓ અને લીલાછમ ખેતરોમાંથી પસાર થતાં લંગડાઈને અથવા સંપૂર્ણપણે ઝૂકીને ચાલે છે. જે લોકો ચાલી શકે છે તેમણે થોભીને શ્વાસ લેવો પડે છે. આખું ગામ ધીમી ગતિએ એક અલગ જ યુગમાં આગળ વધી રહ્યું હોય તેવું લાગે છે.

આ પરિસ્થિતિ જમીનની અંદર, ગ્રામજનોના પગ તળે જે છે તેના કારણે સર્જાઈ છેઃ અને તે છે ભૂગર્ભજળમાં ફ્લોરાઇડનું વધુ પ્રમાણ. તે એક એવું રસાયણ છે જે કુદરતી રીતે માટી, ખડકો અને ભૂગર્ભજળમાં હાજર હોય જ છે. પરંતુ જ્યારે તેને એક જગ્યાએ એકત્રિત કરવામાં આવે છે, ત્યારે તે ખૂબ જ હાનિકારક હોઈ શકે છે. વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઈઝેશન અનુસાર, જો એક લિટર પાણીમાં 1.5 મિલીગ્રામથી વધુ ફ્લોરાઇડ હોય, તો તે પાણી પીવા માટે હાનિકારક છે. સાવરખેડમાં, જ્યારે 2012-13ની આસપાસ ગ્રાઉન્ડવોટર સર્વે અને ડેવલપમેન્ટ એજન્સી (જી.એસ.ડી.એ.) એ ફ્લોરાઈડનું સ્તર તપાસ્યું ત્યારે તે 9.5 મિલિગ્રામ હતું.

નાંદેડ શહેરમાં સ્થિત એક ચિકિત્સક ડૉ. આશિષ અર્ધાપુરકર કહે છે, “ફ્લોરોસિસની રચના પાણીમાં ફ્લોરાઇડની માત્રા પર આધાર રાખે છે, અને તેથી તેની પ્રગતિ પરિસ્થિતિ પ્રમાણે બદલાતી રહે છે.” તેઓ કહે છે કે, એક વાર પાણીમાં ફ્લોરાઇડનું દુષણ આવી ગયું, પછી તેને ઉલટાવી શકાતું નથી. “પરંતુ બાળકો તેનાથી સુરક્ષિત છે. તેઓ ડહાપણના દાંત વિકસાવ્યા પછી જ દાંતના ફ્લોરોસિસ માટે સંવેદનશીલ બને છે અને હાડકાની વૃદ્ધિ પછી જ હાડપિંજરના ફ્લોરોસિસ માટે સંવેદનશીલ બને છે, જે મોટે ભાગે છ વર્ષની ઉંમર પછી થાય છે.”

લાતુરના જાણીતા ડૅન્ટિસ્ટ સતીશ બેરાજદાર કહે છે, “પ્રારંભિક તબક્કામાં ફ્લોરોસિસની તપાસ કરી શકાય છે. જો તે કરવામાં આવે, તો તેની અસરો દૂરગામી હોય છે. લોકો કાયમ માટે વિકલાંગ થઈ જાય છે, તેમના દાંત સડી જાય છે. તે શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ અને એકંદરે તેનો સામનો કરવાની ક્ષમતાને પણ ઘટાડે છે અને તમને અન્ય રોગો માટે સંવેદનશીલ બનાવે છે.”

પરંતુ સાવરખેડના લોકોને લાંબા સમય સુધી આ વાતની ખબર જ નહોતી. તેઓ 2006માં રાજ્ય સરકારે કૂવો ખોડીને નળમાં પાણી પૂરું પાડ્યું ત્યાં સુધી તેઓ આવા દૂષિત પાણીનો જ વપરાશ કરતા રહ્યા હતા. તે કૂવો લગભગ એક કિલોમીટર દૂર છે, અને આજે પણ આખા ગામની પીવાની જરૂરિયાતો માટે પૂરતો નથી. જ્યારે બોરવેલ પર હેન્ડપંપ લગભગ દરેક ઘરના આરે છે. 55 વર્ષીય ખેડૂત અને ખેત મજૂર મધુકર જાધવ કહે છે, “અમે જાણતા હતા કે અમે [હેન્ડપમ્પમાંથી] જે પાણી પીધું હતું તે સૌથી શુદ્ધ ન હતું. પરંતુ કોઈએ અમને કહ્યું નહોતું કે તે એટલું બધું જોખમી હતું. અને જ્યારે તમે પાણી માટે તલપાપડ હોવ, ત્યારે તમારે જે મળે છે તેનો ઉપયોગ કરવા સિવાય છૂટકો નથી.”

જાગૃતિ આવવા લાગી ત્યાં સુધીમાં, મધુકરનાં બહેન અનુશયા રાઠોડ (ટોચના કવર ફોટોમાં) માટે ઘણું મોડું થઈ ગયું હતું. તેઓ કહે છે, “શરૂ શરૂમાં તેનાથી ઘૂંટણમાં દુખાવા લાગ્યું હતું [લગભગ 30 વર્ષ પહેલાં]. પછી પીડા આખા શરીરમાં ફેલાઈ ગઈ. આખરે, મારા હાડકાંનો આકાર અને કદ બદલાઈ ગયું, જેનાથી હું અપંગ થઈ ગઈ.” અનુશયાને હાલમાં બધા દાંત પડી ગયા છે.

જ્યારે સાંધામાં દુખાવો શરૂ થયો, ત્યારે તેમના પરિવારને કલ્પનાય નહોતી કે આવું થવાનું કારણ તેઓ જે પાણી પી રહ્યા હતા તે હતું. મધુકર કહે છે, “અમને લાગ્યું કે આ એક સામાન્ય બીમારી છે. પછીથી, જ્યારે તે ચિંતાજનક બન્યું, ત્યારે અમે તેમને યવતમાલ, નાંદેડ અને કિનવાટના ઘણા ડૉક્ટરો પાસે લઈ ગયા. મેં એક લાખ રૂપિયાથી વધુ ખર્ચ કર્યો હશે, તેમાંથી મોટા ભાગના સંબંધીઓ અને મિત્રો પાસેથી ઉછીના લીધા હતા. પરંતુ કોઈ સારવાર કામ કરતી ન હતી અને મારી વધુ પૈસા ખર્ચવાની ક્ષમતા નહોતી. આખરે, અમે હિંમત હારી ગયાં...”

અનુશયા, જેમની વય હવે 50 વર્ષથી વધુ છે, તેઓ હવે તેમના પગ પર પણ ઊભાં નથી રહી શકતાં. તેઓ ભાગ્યે જ ફરતી શકે છે, અને તેમણે તેમના હાથનો ઉપયોગ કરવો પડે છે કારણ કે તેમના પગનાં હાડકાં વળીને એકબીજાને અડકવા લાગ્યાં છે. છેલ્લા 10 વર્ષથી તેમની સ્થિતિ આવી જ છે. તેઓ કહે છે, “હું મારા પરિવાર પર બોજ બની ગઈ છું. હું મારા ભાઈ સાથે રહું છું, તે મારી સંભાળ રાખે છે. પરંતુ હું પોતાને દોષિત અનુભવું છું, કારણ કે હું તેના અને તેના પરિવાર માટે કંઈ કરી શકતી નથી.”

મધુકરે વર્ષોથી પોતાની ઉત્પાદકતામાં ઘટાડો થતો જોયો છે. તેઓ કહે છે, “જો હું ખેતરમાં એક કલાક કામ કરું, તો મારે અડધો કલાક આરામ કરવો પડે છે. મારી પીઠમાં ખૂબ દુખાવો થાય છે. કુદરતી હાજતે જવું પણ કઠીન થઈ પડે છે. કારણ કે, મારું શરીર એકદમ કડક થઈ ગયું છે.” મધુકર તેની છ એકર જમીનમાં કપાસ, તુવેર અને જુવારની ખેતી કરે છે. તેઓ ખેતમજૂર તરીકે પણ કામ કરે છે. તેઓ કહે છે, “મજૂરોને સામાન્ય રીતે જે રકમ મળે છે તેટલી રકમ મને કોઈ ચૂકવતું નથી [દૈનિક આશરે 250 રૂપિયા]. પોતાનું મૂલ્ય ઘટતું જોઈને દુઃખ થાય છે.”

પંકજ મહાલેના પરિવારે પણ વિવિધ સારવારનો પ્રયાસ કર્યો હતો, પરંતુ તેમણે છ વર્ષ પહેલાં તેના 50 વર્ષીય પિતાને ગુમાવ્યા પડ્યા હતા. 34 વર્ષીય પંકજ કહે છે, “તેમને હાડપિંજરનું ફલોરોસિસ હતું. તેઓ કમરથી વળી ગયા હતા. અમે તેમને હાડકાના નિષ્ણાતો, તેમ જ નાંદેડ અને નાગપુરના ડૉક્ટરો પાસે લઈ ગયા હતા. પરંતુ તેઓએ કહ્યું કે મારા પિતાનાં હાડકાં એટલાં બરડ થઈ ગયાં છે કે એક નાનકડો આંચકો પણ તેમને ભાંગી શકે છે. તેઓએ તેમને કેલ્શિયમની દવાઓ આપી જેના માટે અમારે દર મહિને 3,000 રૂપિયા ખર્ચ થતો હતો. તેમને વિવિધ સ્થળોએ લઈ જવા માટે અમારે એક ખાનગી કાર ભાડે લેવી પડી હતી, જ્યારે તેમનું અવસાન થયું ત્યાં સુધી જિલ્લા વહીવટીતંત્રે કોઈ મફત તબીબી સહાયની ઓફર કરી ન હતી.”

આ કટોકટીને નજીકથી અનુસરનારા સ્થાનિક પત્રકાર ધર્મરાજ હલિયાલે કહે છે કે 2006માં સાવરખેડમાં નળનું પાણી ઉપલબ્ધ કરાવ્યા પછી પણ ચાર વર્ષ સુધી નળ યોગ્ય રીતે કામ કરતા ન હતા. તેઓ કહે છે, “ત્યાં વીજળી નહોતી, તેથી પંપ કામ કરતો નહીં. મેં જિલ્લા કલેક્ટર અને રાજ્ય સરકારને પત્ર લખ્યો હતો. આખરે 2010માં મેં તેના પાછળ એક મહિના સુધી મહેનત કરી પછી તેેને ઠીક કરવામાં આવ્યો.” હાલ્યાલે સમગ્ર રાજ્ય માટે માહિતી માંગતી આર.ટી.આઈ. (માહિતીનો અધિકાર) અરજી પણ દાખલ કરી હતી અને 25 જિલ્લાઓમાં [કુલ 36માંથી] તેમના જળ સ્રોતોમાં વિવિધ ડિગ્રીમાં ફ્લોરાઈડ હોવાનું બહાર આવ્યું હતું.