ভিলৱাড়াত এম.জিএনৰেগাৰ কামৰ মাধ্যমেৰে কৌশল

চম্পা ৰাৱতে ক’লে, “বেছিভাগ সময়ত ময়েই সকলোতকৈ শেষত অৰ্থাৎ দুপৰীয়া ২ মান বজাত কাম সামৰি ঘৰলৈ উভতি আহো। তেতিয়া মই হাজিৰা বহীখন লৈ ঘৰলৈ বুলি দৌৰ মাৰো। ঘৰ নোপোৱালৈকে মই উশাহ নুঘুৰাওঁ যদিও কোনোবা ৰৈ গৈছে নেকি বুলি কেবাবাৰো পিছলৈ ঘূৰি ঘূৰিও চাওঁ। কিছুমান ঠাইত কাম কৰিব যাবলৈ ভয় লাগে যদিও আমাৰ হাতত কোনো উপায় নাথাকে, আমি যাবই লাগিব। কাৰণ আমাৰ নিচিনা মানুহৰ বাবে এইকেইটা পইচাৰ বহুত দৰকাৰ।”

চম্পাই খৰখেদাকৈ খোজ কাঢ়ি গৈ থাকোতে সিহঁতৰ গাঁৱখনত এমজিএনৰেগাৰ অধীনৰ প্ৰজেক্টসমূহে কেনেদৰে কাম কৰে মোক বুজাই দিছে। তাৰে মাজতে মুখখন ওলাই নপৰিবলৈ ওৰণিখন বাৰে বাৰে টানি অনাৰ চেষ্টা কৰি আছে। তেওঁৰ ঘৰৰ পৰা প্ৰায় এক কিলোমিটাৰমান আঁতৰত থকা জলসিঞ্চনৰ খাঁদ থকা মাটি এডোখৰলৈ আঙুলিয়াই দি মোক ক’লে, “এয়া যে দেখিছে আমি ইয়াতেই আগতে কাম কৰিছিলো। কিন্তু এইবাৰ (২০১৯ চনৰ এপ্ৰিল মাহ) আমাক ঘৰৰ পৰা চাৰি কিলোমিটাৰমান দূৰৈত থকা ইয়াতকৈও অধিক জনশূন্য ঠাইত কাম কৰিবলৈ দিছে।” সেইখিনি পাবলৈ হয়তো চম্পাক এঘণ্টা আৰু ঘুৰি আহি ঘৰ পাবলৈও এঘণ্টা সময় লাগিব। আচলতে চম্পা নাম মহিলাগৰাকীৰ এই কাহিনীটোৱে ২০০৫ চনত কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে মহাত্মা গান্ধী ৰাষ্ট্ৰীয় গ্ৰাম্য নিয়োগ নিশ্চয়তা আইনৰ (এমজিএনৰেগা) অধীনত ৰূপায়িত কৰা ঐতিহাসিক আঁচনিটোৰ সুবিধা তথা দুৰ্বলতাখিনি ভালদৰে দেখুৱাই দিছে। উক্ত আঁচনিটোৰ লক্ষ্যই হৈছে গ্ৰাম্য ভাৰতৰ পৰিয়ালসমূহক বছৰটোৰ এশটা দিন কাম কৰিবলৈ দি মজুৰি আদায় দিয়া।

চম্পাই বাস কৰা গাঁওখন ৰাজস্থানৰ ভিলৱাড়া জিলাৰ মণ্ডল নামৰ তালুকত অৱস্থিত। ২০১৯ চনৰ এপ্ৰিলৰ পৰা ছেপ্তেম্বৰ মাহলৈকে থানাৰ প্ৰায় ৮৬২,১৩৩ টা অভাৱী পৰিয়ালৰ লোকক এই আঁচনিৰ অধীনত কাম দিয়া হৈছিল। আনহাতে ২০১৩ চনৰ পৰা এম.জিএনৰেগাই ভিলৱাড়াৰ প্ৰায় ৬০ লাখ পৰিয়ালক কাম দিছে।

এই মজুৰিয়ে কিমানটা দৰিদ্ৰ পৰিয়ালক যে ৰক্ষা কৰি আছে তাৰ কোনো ঠিকনা নাই। তাৰে ভিতৰত ১৯ বৰ্ষীয় মীনা চালভিৰ পৰিয়ালটোও আছে। পৰিয়ালটোৰ একমাত্ৰ উপাৰ্জনকাৰী হ’ল মীনাই নিজৰ অসুখীয়া মাক-দেউতাকক চোৱা-চিতা কৰিব লাগে। জনশূন্য ঠাইসমূহত কাম কৰিব দিলে তেওঁলোকৰ কেনেকুৱা সমস্যা হয়, সেই বিষয়ে মীনাই আমাৰ আগত কৈ আছিল, “যদিহে মোৰ আটাইতকৈ দেৰিকৈ কাম শেষ হয় তেতিয়াহ’লে মই অকলেই উভতি আহিব লাগিব। আৰু সেইবাবে মোৰ মাজে মাজে বৰ ভয় লাগি থাকে।”

চম্পাৰ লগত কাম কৰা অন্য ২৫ গৰাকী মহিলা শ্ৰমিকে মে’ মাহত ইমান দূৰৈত কাম কৰিব দিয়া কাৰণে এক প্ৰতিবাদী কাৰ্যসূচীৰ অংশ হিচাপে কাম নকৰাৰ সিদ্ধান্ত লয়। তেওঁলোকৰ চিন্তা মাথো একেটাই আছিল যে যদিহে তেওঁলোকে এইবাৰ তাতে কাম কৰিবলৈ যায়, তেন্তে পঞ্চায়তে পিছত তাতকৈও দূৰৈত পঠিয়াব পাৰে। এই সংক্ৰান্তত চম্পাই ক’লে, “তাৰ ওচৰে-পাজৰে কাম কৰিবলগীয়া অন্য বহুতো স্থান আছে।” চম্পাৰ সৈতে একেলগে কাম কৰা সবিতা ৰাৱতেও ক’লে, "সেই ঠাইখিনি পাবলৈ জংঘলখনৰ ভিতৰেদি যোৱাত বাহিৰে অন্য বিকল্প নাই আৰু। কিন্তু আপোনালোকে জানেই দেখোন যে জংঘলত কিমান ধৰণৰ বন্যপ্ৰাণী থাকে বা কেতিয়াবা কোনোবা মদাহীও থাকে…ভয়েই লাগে।” কিন্তু দুখৰ কথা যে সেই প্ৰতিবাদ এসপ্তাহৰ বেছি নিটিকিল, কাৰণ তাতে এনেকুৱা বহু শ্ৰমিক আছে যাক ধনৰ খুবেই প্ৰয়োজন থাকে। চম্পাৰ লগত শেষলৈ মুঠেই কেইগৰাকী মানেহে প্ৰতিবাদ কৰি থাকিল। অৱশেষত পঞ্চায়তেও তেওঁলোকৰ দাবী মানি লৈ এমাহৰ পিছত চম্পাহঁতক বেলেগ এঠাইত কামত মকৰল কৰি দিলে।

ত্ৰিছ বৰ্ষীয় চম্পাই ২০১৫ চনৰ জানুৱাৰী মাহৰ পৰাই এমজিএনৰেগাৰ অধীনত কাম কৰি আহিছে। তাৰ ঠিক চাৰি বছৰৰ পিছত অৰ্থাৎ ২০১৯ চনত তেওঁক এমজিএনৰেগাৰ ‘মেট’ (কৰ্মস্থলীৰ তত্ত্বাৱধায়ক) হিচাপে নিযুক্তি দিয়া হৈছে। ৰাজস্থানত এগৰাকী ’মেট’ আৰু শ্ৰমিকৰ মজুৰি কিন্তু সমান (দিনে ১৯৯ টকা)। নিয়ম অনুসৰি ’মেট’ পদত এগৰাকী শিক্ষিত মহিলাহে অধিষ্ঠিত হ’ব পাৰে আৰু এমজিএনৰেগাৰ অধীনত তেওঁ পূৰ্বৰ বা চলিত বিত্তীয় বৰ্ষত নূন্যতম ৫০ দিন শ্ৰমিক হিচাপে কাম কৰিব লাগিব।

এই কাম কৰাৰ ফলত কিন্তু চম্পা আৰ্থিকভাবে কিছু হ’লেও স্বাধীন হ’বলৈ সক্ষম হৈছে। তেওঁ ক’লে, “মোৰ স্বামীৰ পৰিয়ালৰ মানুহে মই এনেদৰে ঘৰৰ বাহিৰত কাম কৰাটোক সহজভাবে গ্ৰহণ কৰিব পৰা নাই। তেওঁলোকৰ মতে ঘৰখনতে মোৰ কৰিবলগীয়া কাম বহুত। কিন্তু মই ২৪ ঘণ্টাৰ মাত্ৰ চাৰি ঘণ্টা সময়হে এনৰেগাত কাম কৰো (১০ টাৰ পৰা দুপৰীয়া ২টা বজালৈ)। গতিকে এই হিচাপত মই একেলগে ঘৰুৱা কামো কৰিব পাৰো।”

থানা গাঁৱত থকা চম্পাৰ চিমেণ্টৰে সজা ঘৰটোত মাত্ৰ এটাহে কোঠালী আছে। সেই কোঠাটোত এখন শ্বেলফ আছে য’ত এখন ফটো ৰখা হৈছে আৰু সেইখনৰ কাষতে এখন প্লেকাৰ্ডো দেখিবলৈ পোৱা গৈছে। তাত লিখা আছে, ‘থানা গাওঁ পঞ্চায়তৰ গাঁওবুঢ়া পদৰ প্ৰাৰ্থী চম্পা দেৱী (বি.এ, বি.এড)।’ সেইখনৰ ফালে চাই চম্পাই ক’লে, “২০১৫ চনৰ নিৰ্বাচনত মই গাঁওবুঢ়া পদৰ বাবে প্ৰতিদ্বন্দিতা কৰিছিলো। তাৰ পিছৰ বছৰত আনকি মই অংগনবাড়ী কেন্দ্ৰত চাকৰিৰ বাবেও আবেদন কৰিছিলো।" একেটা কোঠাতে ধুলি-মাকতি পৰা, পুৰণি কাপোৰ এখনেৰে ঢাকি থৈ দিয়া চিলাই-মেচিন এটাও দেখা গ’ল। সেইটোৰ ফালে দেখুৱাই চম্পাই পুনৰাই ক’লে, “আগতে মই দৰ্জীৰ কামো কৰিছিলো। গাঁৱৰ মহিলাসকলে তেওঁলোকৰ কাপোৰবোৰ চিলাই কৰাবলৈ মোৰ ওচৰলৈয়ে লৈ আহিছিল আৰু মই গোটেই নিশা সাৰে থাকি এই কামবোৰ কৰিছিলো। এনেদৰে মই মাহেকত চাৰি হাজাৰ মান টকা উপাৰ্জন কৰিব পাৰিছিলো। কিন্তু তিনি বছৰ আগতে মোৰ শাহু ঢুকুৱাৰ পাছত মোৰ স্বামীয়ে দাবি-হুমকি দি দৰ্জিৰ কামটো বন্ধ কৰোৱালে। যিহেতু তেওঁৰ মতে মই সকলো সময়তে ঘৰ চম্ভালা কামতে ব্যস্ত থাকিব লাগে।”

তেওঁৰ স্বামীয়ে আৰোপ কৰা ইমানবোৰ নিষেধাজ্ঞাৰ পিছত চম্পাৰ বাবে আৰু এমজিএনৰেগাৰ কামটোৰ বাহিৰে অন্য বিকল্প নাথাকিল। তেওঁৰ স্বামী হুক্কাম ৰাৱট তেওঁলোকৰ লগত নাথাকে। তেওঁ গুজৰাটত টেক্সি ড্ৰাইভাৰ হিচাপে কৰ্মৰত আৰু মাহেকত প্ৰায় দহ হাজাৰ মান টকা উপাৰ্জন কৰে। প্ৰতি দুমাহৰ মূৰত এবাৰ তেওঁ ঘৰলৈ আহি চম্পা আৰু তেওঁলোকৰ ল’ৰা ১২ বছৰীয়া লভি আৰু ৭ বছৰীয়া জিগৰৰ বাবে কিছু ধন দি থৈ যায়। আজিকালি পিছে ৰাৱতে চম্পাক ঘৰুৱা কামৰ লগতে নিজৰ মনপছন্দৰ কাম কৰিবলৈও অনুমতি দিছে।

এতিয়া চম্পাই তেওঁৰ হাতত থকা এমজিএনৰেগাৰ কামটোক অতি গুৰুত্বসহকাৰে লৈছে। এগৰাকী মেট হিচাপে চম্পাৰ দায়িত্ব হৈছে হাজিৰা বহীত শ্ৰমিকসকলৰ উপস্থিতি লিপিবদ্ধ কৰা, নিৰ্মিত খাদবোৰৰ সঠিক হিচাব ৰখা আৰু শ্ৰমিকসকলে আৱণ্টিত কামসমূহ সম্পূৰ্ণ কৰিছে নে নাই তাৰ তদাৰক কৰা। ইয়াৰ বাহিৰেও চম্পাই শ্ৰমিকসকলক মজুৰি দিয়া হৈছে নে নাই তাৰো হিচাপ ৰাখিব লাগে আৰু সেই ক্ষেত্ৰত কাৰোবাৰ কিবা সমস্যা হ’লে, সেয়া সমিধান কৰিবলৈ গাঁও পঞ্চায়তক জনাব লাগে। চম্পাই ক’লে, “মোৰ লগত কাম কৰা প্ৰতিগৰাকী শ্ৰমিকে যাতে তেওঁলোকৰ কামৰ সম্পূৰ্ণ মজুৰি লাভ কৰে সেয়া মোৰ ফালৰ পৰা মই ভালদৰে চাওঁ। দিন হাজিৰা কৰা এই শ্ৰমিকসকলে আগতে দিনে ৫০ৰ পৰা ৬০ টকা মানহে পাইছিল। আৰু এই হাৰ পঞ্চায়তে নিজে ঠিক কৰি দিয়ে বাবে কোনেও একো ক’বও নোৱাৰে।”

সেইবাবে চম্পাই প্ৰায়ে এইসকল মহিলা শ্ৰমিকক সকিয়াই থাকে এনেদৰে “এই হাজিৰা বহীখনত কি লিখা আছে সেয়া জনাতো তোমালোকৰ সকলোৰে অধিকাৰ হয়। সেইকাৰণে মাজে মাজে এইখনত চকু ফুৰাবা যে তোমালোকৰ নামৰ বিপৰীতে কটা চিহ্ন আছে নেকি। যদি তোমালোকে কামত উপস্থিত থকাৰ দিনাও কাটি থোৱা আছে, তেন্তে এটা কথা মনত ৰাখা যে সেইদিনা মেটে তোমাৰ উপস্থিতিৰ বিষয়ে লিখিবলৈ পাহৰিছে। তোমালোকক যাতে মেট বা পঞ্চায়ত বা অন্য কোনো কৰ্তৃপক্ষই প্ৰতাৰণা কৰিব নোৱাৰে সেয়া ভালদৰে মন কৰিবা।”

চম্পাই একেলগে এই আঁচনিয়ে বাধ্যতামূলকভাবে প্ৰৱৰ্তন কৰা সুবিধাসমূহৰ বিষয়েও আমাৰ আগত প্ৰকাশ কৰিছে, “তেওঁলোকে আমাৰ বাবে তম্বু আৰু চিকিৎসা সাহায্য দিব বুলি কৈ আহিছে যদিও আমি কোনোদিন সেয়া দেখাই নাই। কাৰণ আমাৰ কোনোবা শ্ৰমিক আঘাতপ্ৰাপ্ত হ’লে মহিলাসকলে তেওঁলোকৰ দোপাত্তাখন ফালিয়ে বেণ্ডেজৰ দৰে বান্ধি থয়। তেওঁৰ সৈতে কাম কৰা ইন্দ্ৰৱতী নামৰ এগৰাকী শ্ৰমিকৰ ভৰিত এদিন কিবা সঁজুলিয়ে বিন্ধোতে তেওঁ অজ্ঞান হৈ পৰাৰ নিচিনা হৈছিল। কিন্তু তেওঁক প্ৰাথমিক চিকিৎসা কৰিবলৈও আমাৰ হাতত একো নাছিলে। মোৰ হাতত যে আপোনালোকে এতিয়া এই এক ইঞ্চি টেপ আৰু কেলকুলেট’ৰটো দেখিছে, সেয়াও কেবাবাৰো সোধাৰ পাছতহে পঞ্চায়তৰ কাৰ্য্যালয়ে মোক দিছে।”

১১৭২ জন লোকে বাস কৰা গাঁৱখনত চম্পাই অতি কষ্টেৰে এমজিএনৰেগাৰ কামটো সুশৃংখলিতভাবে কৰাৰ প্ৰচেষ্টা অব্যাহত ৰাখিছে। আৰু ইয়াৰ ফলত থানাৰ অন্য কিছুমান অঞ্চলৰ পৰা তেওঁলৈ ভাবুকিও আহিব ধৰিছে। সেই সন্দৰ্ভত চম্পাই আমাৰ আগত ক’লে, “তেওঁলোকে গাঁৱত মাথো নিজৰ ক্ষমতা জাহিৰ কৰিব বিচাৰিছে।”

ক্ষমতাই কেৱল গাঁৱতে নহয় এমজিএনৰেগাৰ অধীনস্থ কৰ্মস্থলীসমূহতো প্ৰভাৱ পেলোৱা দেখা যায়। চম্পা হ’ল ’ৰাৱট’ জাতিৰ মানুহ, যিটোক ৰাজস্থানত অ’বিচি হিচাপে অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। জাতিভেদৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা সমস্যাৰ বিষয়ে চম্পাই কৈছে, “নিম্নজাতিৰ মহিলাসকলে ঘৰৰ পৰা নিজাকৈ বটলত খোৱাপানী লৈ আহিব লাগে। কাৰণ তেওঁলোকক তাতে থোৱা মাটিৰ পাত্ৰৰ (মাটকি) পৰা পানী আনি খাবলৈ দিয়া নহয়। পানী দিয়া দায়িত্বত থকা মহিলাগৰাকী আৰু মই যদি একে জাতিৰ হওঁ, তেতিয়া মই ‘মাটকি’টোৰ পানী খাব পাৰিম। কিন্তু ৰাজস্থানৰ ভিল নামৰ অনুসূচিত জাতিৰ মানুহে নোৱাৰে।”

দুপৰীয়া হোৱাৰ ঠিক আগে আগে চম্পাই গীতা খাটিক নামৰ মহিলা এগৰাকীয়ে কাম কৰা ঠাইলৈ গ’ল আৰু তাতে এজোপা গছৰ ছাঁত বহি ল’লে। চল্লিছ বছৰীয়া গীতাই সেইখিনি সময়তে নিজৰ কাম শেষ কৰি উঠিছিলহে মাত্ৰ। খাটিক নামৰ অনুসূচিত জাতিৰ অন্তৰ্গত মহিলা গীতাই কাম কৰি কৰি ভাগৰ লগাত হাতৰ কুঠাৰখন দলি মাৰি দি চম্পাৰ কাষতে মাটিত বহি ল’লে। প্লাষ্টিকৰ বটল এটাৰ পৰা এঢোক পানি পি গীতাই ক’লে, “ইয়াতে কাম কৰা উচ্চ জাতিৰ শ্ৰমিকসকলৰ নিম্ন জাতিৰ বিশেষকৈ দলিতসকলৰ প্ৰতি ভেদভাৱ বহুত বেছি। তেওঁলোকে মোৰ নিচিনা নিম্ন জাতিৰ মহিলাই যাতে সকলোৰে বাবে পানী ভৰায় নিদিয়ে, সেইবাবে মোক আজিলৈ পানী দিয়া দায়িত্বত ৰখাই নাই।”

তাতে কিছুসময় থাকি চম্পা ঘৰলৈ উভতি আহিল আৰু আহি থাকোতে দুখ কৰি ক’লে, “চৰকাৰে যদি এই এমজিএনৰেগাত কৰ্মৰত শ্ৰমিকসকলৰ প্ৰতি অলপ সদয় হ’লহেঁতেন, তেন্তে তেওঁলোকৰ অলপ সকাহ হ’লহেতেন। বেলেগ নহ’লেও তেওঁলোকৰ মজুৰিয়েই যদি কিছু বৃদ্ধি কৰি দিলে হয়, অন্তত পেটকেইটা ভৰাকৈ ভাত খাব পাৰিলেহেঁতেন। চৰকাৰে সকলো ক্ষেত্ৰত যিদৰে ইমান ধন খৰচ কৰিব পাৰে, ঠিক তেনেদৰে এই শ্ৰমিকসকলৰ বাবে নোৱাৰে কিয় ?”

দুপৰীয়া হোৱাৰ অলপ সময় পিছতে চম্পাই নিজৰ ঘৰ পাই ল’ৰা কেইটাক বিচাৰিলে। দুৱাৰৰ তলা খুলি থাকোতে তেওঁ কৈ থাকিল, “মই এতিয়ালৈকে মেটৰ দৰমহা পোৱাই নাই (মে’ মাহত মই তেওঁক লগ পোৱাৰ সময়ত পাঁচ মাহ হৈছিল)। পঞ্চায়তৰ কিছুমান সদস্যই হেনো মোক সেই দৰমহা কেতিয়াও পাবলৈ নিদিয়ে। কাৰণ তেওঁলোকে নিবিচাৰে মই মেট হোৱাতো। মইয়ো কৈ দিছো তেওঁলোকক যে আপোনালোকে মোৰ দৰমহাটো পাঁচ বছৰলৈকে নিদিয়াকৈ থাকক, মোৰ আপত্তি নাই।”

চম্পাই ঘৰৰ ভিতৰ সোমাব লওঁতে সাৱধানে ওৰণিখন টানি লৈ অলপ ডাঙৰ মাতেৰে ক’লে, “চৰকাৰে পুৰুষসকলৰ বাবে বেলেগ এনৰেগা কৰ্মস্থলী ব্যৱস্থা কৰিব লাগে। কাৰণ তেওঁলোক আমাৰ আশে-পাশে থাকিলে আমি মহিলাসকলে না ওৰণি আঁতৰাই কাম কৰিব পাৰো, না ভালদৰে কথা পাতিব পাৰো, না ভালদৰে কিবা দেখা পাওঁ। সকলোবোৰ শ্ৰমিকে মহিলা হ’লে আমাৰ বাবে সুবিধা হয় যিহেতু এই নীতি-নিয়মবোৰ আমি মানি চলিব নালাগে। তেতিয়া আমি নিজৰে ইচ্ছামতে কথা পাতিব পাৰো, হাঁহি-তামচা কৰিব পাৰো। কাৰণ আমি প্ৰত্যেকেই নিজৰ নিজৰ সমস্যাসমূহৰ কথা বুজি পাওঁ।”

অনুবাদ: ডেইটী