పసిబిడ్డల కోసం ఒక వెసులుబాటు

చంపా వట్టి బిడ్డను ఒక కోతి దాదాపుగా ఎత్తుకుపోయింది. ఈ సంఘటన ఆమె తన గ్రామం రాజ్‌పూర్‌కు దగ్గరలో ఉండే అడవికి వెళ్ళినప్పుడు జరిగింది. ఈ మధ్యనే తల్లి అయిన ఆమె, తన బిడ్డను వీపుకు కట్టుకొని, రాబోయే వారపు హాట్ (సంత)లో అమ్మటం కోసం మహువా, సాల్ గింజలను సేకరించేందుకు అడవికి వెళ్ళింది.

"నేను వాడిని ఒక్క క్షణం పాటు నేలపై పడుకోబెట్టి పనిలోకి వెళ్ళాను," అని ఆమె గుర్తుచేసుకుంది, "ఇంతలో ఒక కోతి నా బిడ్డను ఎత్తుకుపోయే ప్రయత్నం చేయటాన్ని చూశాను." ఈ సంఘటన ఆమెను అడవికి వెళ్ళినప్పుడల్లా తన భద్రత గురించి ఆందోళన పడేలా చేసింది.

కానీ ఇప్పుడు ఆమెకు తన పసిబిడ్డను తనతోపాటు అడవిలోకి తీసుకువెళ్ళాల్సిన అవసరం ఎంతమాత్రం లేదు. గ్రామీణ ఛత్తీస్‌గఢ్‌లోని చంపా వంటి పసిబిడ్డల, చిన్నపిల్లల తల్లులు తమ పిల్లలను పగటివేళల్లో సమీపంలోని లైకాఘర్ లేదా శిశు సంరక్షక కేంద్రాలలో వదిలిపెట్టి జీవనోపాధిని సంపాదించుకోవడానికి వెళ్ళవచ్చు. ఇక్కడ ఏడు నెలల నుంచి మూడేళ్ళ వరకూ వయసుండే చంటి బిడ్డల సంరక్షణను చూసుకుంటారు.

రాష్ట్రవ్యాప్తంగా, సర్గుజా (సుర్గుజా అని కూడా పిలుస్తారు), ధమ్‌తరీ, జశ్‌పూర్, రాయ్‌గఢ్ జిల్లాల్లో 351 శిశు సంరక్షణ కేంద్రాలున్నాయి. ఈ జిల్లాల్లో గోండ్, ఉరాఁవ్, కఁవర్, హల్బా, బైగా వంటి ఆదివాసీ జనాభా ఎక్కువగా ఉంది; ప్రస్తుతం ఇక్కడ దాదాపు 5,000 మంది పిల్లలు ఈ సంరక్షణను పొందుతున్నారు.

"నేను పొద్దున్నే నా బిడ్డను ఇక్కడ దింపి, పనికి వెళ్ళి, సాయంత్రం వచ్చి తిరిగి తీసుకెళ్తాను. నేను ఎటువంటి ఆందోళన లేకుండా పని చేయగలుగుతున్నాను, ప్రతిరోజూ 100-150 రూపాయలు సంపాదిస్తాను," అని ధమ్‌తరి జిల్లాలోని ఆదివాసీ ప్రాబల్యం గల నగరి బ్లాక్‌లోని రాజ్‌పూర్ గ్రామంలో నివసించే చంపా కృతజ్ఞతగా చెప్పారు.

ఒంటరి తల్లి అయిన 28 ఏళ్ళ చంపా జీవనోపాధి కోసం అనేక వనరులను ప్రయత్నించాలి. ఆమె అడవిలో రోజుల తరబడి వంటచెరకును, చిన్నపాటి అటవీ ఉత్పత్తులను సేకరిస్తూ గడుపుతుంది; వరి, కూరగాయల పొలాలలో వ్యవసాయ కూలీగా కూడా పనిచేస్తుంది.

తప్పుడు సాకులతో పెళ్ళి చేసుకున్న చంపా, తన హక్కులను, చట్టబద్ధమైన తండ్రి పేరు లేని తన కొడుకు హక్కులను కాపాడుకోవడానికి చాలా కష్టపడింది. గోండు ఆదివాసీ అయిన ఆమె తన భర్త నివసించే గ్రామంలోనే నివసిస్తుంది, కానీ ఆమెకు భార్య హోదా నిరాకరించబడటంతో ఆవుల కొట్టంలోని ఒక మూలన నివసిస్తోంది.

చంపా అధికారిక పత్రాలను - గుర్తింపు కార్డులు, వోటరు గుర్తింపు కార్డు, బ్యాంకు పాస్‌బుక్ - ఆమె కుటుంబ సభ్యులు ధ్వంసం చేశారు. ఆమె పారిపోయినప్పటి నుంచి వారు ఆమె పట్ల కోపంగా ఉన్నారు. అప్పటి నుండి ఆమెకు ప్రభుత్వ పథకాలను పొందడం అసాధ్యంగా మారింది.

"నేను జీవించటానికి చాలా కష్టపడుతున్నాను - బిచ్చమెత్తుకోవడం, అప్పులు చేయడం, నా బిడ్డ కోసం కష్టపడటం," అని ఆమె PARIతో చెప్పింది.

ప్రభుత్వ ఆధ్వర్యంలో నడిచే ఆంగన్‌వాడీలు పిల్లలకు మూడు సంవత్సరాలు నిండిన తర్వాత మాత్రమే చేర్చుకునేవి. కాబట్టి, శిశువుల తల్లులకు ఈ శిశు సంరక్షణ కేంద్రాలు తీరని లోటును తీరుస్తున్నాయి.

ఈ శిశు సంరక్షణ కేంద్రాలు రెండు గదులుగా ఉంటాయి - ఒకటి వంటగది, రెండవది పిల్లల గది. బయట పిల్లలు ఆడుకోవటానికి ఖాళీ ప్రదేశం కూడా ఉంటుంది. పిల్లలు ఆడుకోవటం కోసం బ్లాక్‌లు, పజిళ్ళు, బంతులు, చివరకు మూడు చక్రాల సైకిళ్ళు కూడా ఉంటాయి. ఈ శిశు సంరక్షణ కేంద్రాలలో ప్రథమ చికిత్సా సామగ్రి కూడా ఉంటుంది.

ఈ కేంద్రాన్ని శుభ్రం చేసి, నీళ్ళు తెచ్చి, భోజనం తయారు చేసేందుకు సిబ్బంది చాలా ముందుగానే వస్తారని లైకా ఘర్ సంరక్షకులలో ఒకరైన మీనా సింగ్ చెప్పారు.

సర్గుజాలో మధ్యాహ్నం వడ్డించే రుచికరమైన తీపి హల్వా కోసమైనా శిశువుగా ఉండటం సరైనదే అనిపిస్తుంది. ఆపై సరళమైన, పోషకాహారం - సత్తు (సెనగపిండి) లడ్డూలు, ఉడికించిన గుడ్డు, మధ్యాహ్నం ఖిచిడి ఉన్నాయి. రాజ్‌పూర్‌ క్రెచ్‌లోని సంరక్షకుడు తేజ్ భగేల్ మాట్లాడుతూ, చాలామంది పిల్లలు తీవ్రమైన పోషకాహార లోపంతో బాధపడుతున్నారని, కానీ కాలక్రమేణా వారు మెరుగుపడతారని అన్నారు.

లలిత కుమారుడు ఋషికేశ్ డిసెంబర్ 2023లో మొదటిసారి లైకా ఘర్‌కు వచ్చినప్పుడు, అతని బరువు 10.5 కిలోగ్రాములుండేది. రెండున్నరేళ్ళ వయసున్న ఆ పిల్లవాడు ఒక ఏడాది లోపే దాదాపు రెండు కిలోల బరువుతో పాటు పొడవు కూడా పెరిగి, మెరుగైన జీవశక్తిని చూపిస్తున్నాడు.

మునుపటి సర్వేతో పోలిస్తే పిల్లల పోషక స్థితిలో పెద్దగా మార్పు రాలేదని, 'చత్తీస్‌గఢ్‌లో కొనసాగుతున్న అధిక స్థాయి పోషకాహార లోపం ఇప్పటికీ ఒక ప్రధాన సమస్యగానే ఉంద'ని 2019-2020 సంవత్సరానికి సంబంధించిన దేశీయ కుటుంబ ఆరోగ్య సర్వే-5, నివేదిస్తోంది.

30 ఏళ్ళ లలిత తన భర్త, అతని తల్లిదండ్రులు, సోదరుడు, వదినతో కలిసి నివసిస్తున్నారు. వారికున్న నాలుగు ఎకరాల భూమిలో ఆమె భర్త పనిచేస్తారు. లలిత కూడా కొన్నిసార్లు ఇంటి పనులు పూర్తిచేసిన తర్వాత అతనితో పాటు పొలంలో పనిచేస్తారు.

"లైకా ఘర్ [శిశు సంరక్షణ గృహం] మాకు ఒక వరం లాంటిది," అని గోండు ఆదివాసీ సముదాయానికి చెందిన లలితా సింగ్ చెప్పారు. ఇప్పుడు నా బిడ్డ ఆదివారాల్లో కూడా లైకా ఘర్‌కు వెళ్ళాలని కోరుకుంటున్నాడు!"

లలిత ఛత్తీస్‌గఢ్‌లోని సర్గుజా జిల్లా, సల్బా గ్రామంలో నివసిస్తున్నారు. సర్గుజా, ధమ్‌తరిలో ఉన్న రెండు శిశు సంరక్షణ కేంద్రాలు చౌపాల్, మొబైల్ క్రెచెస్ అనే ప్రభుత్వేతర సంస్థల చొరవతో ఏర్పాటైనవి.

కానీ తమ పిల్లల విషయంలో మహిళలు ఇతరులను నమ్మేలా చేయటం అంత సులభం కాదు. ఈ గ్రామాల్లో లైకా ఘర్ అనేది ఒక కొత్త అద్భుతం. మహిళలు మొదట్లో తమ పిల్లలను ఇక్కడ వదలడానికి సంకోచించేవారు. “గ్రామంలో ఒక ఆంగన్‌వాడీ ఉంది, కానీ లైకా ఘర్ లేదు. వాళ్ళు మా పసిబిడ్డలను చూసుకోగలరా అని మేం అనుకునేవాళ్ళం," అని సబితా బాయి నిషాద్ చెప్పారు. "అయితే మేం దీదీలతో [సంరక్షకులతో] మాట్లాడి, వాళ్ళు ఎంత శ్రద్ధగా ఉన్నారో చూశాం," అన్నారామె. దీనితో పాటు లైకా ఘర్ ప్రయోజనాలను వివరించే అవగాహన ప్రచారాలు కూడా వారిని ఈ ఆలోచన వైపుకు మొగ్గేలా ప్రేరేపించాయి. కొన్ని శిశు సంరక్షణ కేంద్రాలకు ప్రతిరోజూ 10-12 మంది పిల్లలు వస్తున్నారు.

సుమారు 28 ఏళ్ళ వయసుండే సబిత, తన కుమార్తెతో కలిసి రాజ్‌పూర్ గ్రామంలో నివసిస్తున్నారు. సబిత రాష్ట్రంలో ఇతర వెనుకబడిన తరగతులుగా జాబితా చేయబడిన నిషాద్ సముదాయానికి చెందినవారు. వ్యవసాయ కూలీగా పనిచేసే ఆమె రోజువారీ కూలీగా దాదాపు రూ. 150 సంపాదిస్తున్నారు.

ఆమె కుమార్తె దుర్గకు పెరుగుదలలో జాప్యం ఉండటంతో, ఆమె సొంతంగా నడవలేకపోతోంది. కోవిడ్ సమయంలో సబిత తనను వేధించే భర్త నుండి విడిపోయి, తన తల్లితో నివసించేందుకు పుట్టింటికి తిరిగి వచ్చారు. లైకా ఘర్ ప్రారంభం కావటంతో దుర్గ తల్లి, అమ్మమ్మలిద్దరికీ ఇప్పుడు పని దొరుకుతుంది, దుర్గకు అవసరమైన సంరక్షణ కూడా లభిస్తోంది.

ఉదయం తొమ్మిది గంటలవుతుండగా పిల్లలంతా సల్బా గ్రామంలోని శిశు సంరక్షణ కేంద్రానికి చేరుకున్నారు. కేంద్రం తలుపులు తెరుచుకుంటుండగానే, తమ పిల్లలు నవ్వుతూ, పరిగెత్తుకుంటూ, స్నేహితులతో కలిసి సంతోషంగా గడపటాన్ని, ఆ రోజు రుచికరమైన భోజనం - ఖిచిడీ, హల్వా, గుడ్లు లేదా దాల్-చావల్ (పప్పన్నం) కోసం ఎదురు చూస్తుండటాన్ని తల్లులు గమనిస్తున్నారు.

ఈ కథనం ముందరి పాఠాంతరం అజీమ్ ప్రేమ్‌జీ ఫౌండేషన్ వెబ్‌సైట్‌లో ప్రచురితమైంది.

అనువాదం: సుధామయి సత్తెనపల్లి