ଶିଶୁଙ୍କ ପାଇଁ ଘରଟିଏ

ମାଙ୍କଡ଼ଟିଏ ଚମ୍ପା ବତୀଙ୍କ ଶିଶୁକୁ ପ୍ରାୟତଃ ଝାମ୍ପି ନେଇଯାଇଥିଲା । ସେ ତାଙ୍କ ଗାଁ ରାଜପୁର ନିକଟ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଇଥିବା ବେଳେ ଏହି ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା । ଏହି ଅଳ୍ପବୟସ୍କା ମାଆ ଜଣକ ପିଠିରେ ଶିଶୁଟିକୁ ଲୁଗାପଟିରେ ବାନ୍ଧି ଆସନ୍ତା ସାପ୍ତାହିକ ହାଟ (ବଜାର)ରେ ବିକ୍ରି ପାଇଁ ଜଙ୍ଗଲରୁ ମହୁଆ ଓ ଶାଳ ମଞ୍ଜି ଗୋଟାଇବାକୁ ଯାଇଥିଲେ ।

“କାମ କରୁଥିବା ବେଳେ କ୍ଷଣକ ପାଇଁ ମୁଁ ତାକୁ ତଳେ ଛାଡ଼ି ଦେଇଥିଲି,” ସେଦିନର କଥା ମନେ ପକାଇ ସେ କହନ୍ତି, “ଏବଂ ଦେଖିଲା ବେଳକୁ ଗୋଟିଏ ମାଙ୍କଡ଼ ମୋ ପୁଅକୁ ଝାମ୍ପି ନେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି ।” ଏହି ଘଟଣା ପରେ, ଯେତେବେଳେ ବି ସେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଆନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପୁଅର ସୁରକ୍ଷା ଲାଗି ଘୋର ଚିନ୍ତାରେ ରହିଥାଆନ୍ତି ।

ହେଲେ ଏଣିକି ଆଉ ସେ ତାଙ୍କ ଛୁଆକୁ ସାଙ୍ଗରେ ନେଇ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବା ଦରକାର ହେଉନାହିଁ । ଚମ୍ପାଙ୍କ ଭଳି ଛତିଶଗଡ଼ର ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ରହୁଥିବା ଅନେକ ମାଆ ଜୀବିକା ଅର୍ଜନ ଲାଗି ଦିନବେଳା କାମକୁ ଯିବା ସମୟରେ ନିଜ ନିଜର ଶିଶୁ ବା ଅଳ୍ପ ବୟସର ପିଲାମାନଙ୍କୁ ପାଖ ଶିଶୁଗୃହ ବା ଲାଇକା ଘର (ଶିଶୁ ପ୍ରଯତ୍ନ କେନ୍ଦ୍ର) ଜିମାରେ ଛାଡ଼ି ଦେଇପାରିବେ । ଏହି କେନ୍ଦ୍ରରେ ସାତ ମାସରୁ ତିନି ବର୍ଷ ବୟସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶିଶୁମାନଙ୍କର ଦେଖାରଖା କରାଯାଏ ।

ସାରା ରାଜ୍ୟରେ, ସରଗୁଜା (ସୁରଗୁଜା ବି ଲେଖାଯାଏ), ଧାମତରୀ, ଯଶପୁର ଏବଂ ରାୟଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲାରେ ଏବେ ୩୫୧ଟି ଶିଶୁ ଗୃହ ରହିଛି । ଏହି ସବୁ ଜିଲ୍ଲାରେ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗୋଣ୍ଡ, ଓରାଓଁ, କଓଁର, ହଲବା, ବାଇଗା ଭଳି ଆଦିବାସୀଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଅଧିକ ଏବଂ ଆଜିକାଲି ଏଠାକାର ବିଭିନ୍ନ ଶିଶୁଗୃହରେ ପ୍ରାୟ ୫,୦୦୦ ଶିଶୁଙ୍କ ଯତ୍ନ ନିଆଯାଉଛି ।

ଧାମତରୀ ଜିଲ୍ଲାର ଆଦିବାସୀ ବହୁଳ ନାଗରି ବ୍ଲକ୍ ଅନ୍ତର୍ଗତ ରାଜପୁର ଗାଁରେ ରହୁଥିବା ଚମ୍ପା କହନ୍ତି, “ସକାଳେ ମୁଁ ମୋ ପିଲାକୁ ଏଠାରେ ଛାଡ଼ି ଦିଏ, କାମକୁ ଯାଏ, ଏବଂ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ତାକୁ ନେଇଯାଏ । ମୁଁ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହୋଇ କାମ କରିପାରେ ଏବଂ ପ୍ରତି ଦିନ ପ୍ରାୟ ୧୦୦-୧୫୦ ଟଙ୍କା ରୋଜଗାର କରେ ।”

ଜୀବିକା ନିର୍ବାହ ଲାଗି ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟ ଅବଲମ୍ବନ କରନ୍ତି ୨୮ ବର୍ଷର ଏହି ଏକାକିନୀ ମାଆ ଚମ୍ପା । ଜଙ୍ଗଲରୁ ଜାଳେଣି କାଠ ଓ ଲଘୁ ବନଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରି ସେ ଦିନ ବିତାଇ ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ତା’ ସହିତ ଜଣେ କୃଷି ଶ୍ରମିକ ଭାବରେ ଧାନ ଓ ପନିପରିବା କ୍ଷେତରେ ବି କାମ କରନ୍ତି ।

ମିଥ୍ୟା ଓ ଛଳନାପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ବଦଳରେ ବିବାହ କରିଥିବା ଚମ୍ପା ନିଜର ଏବଂ ତାଙ୍କ ପୁଅର ଅଧିକାର ଲାଗି ସଂଘର୍ଷ କରିଆସିଛନ୍ତି । ଆଇନଗତ ଭାବରେ ତାଙ୍କ ପୁଅର ବାପାଙ୍କ ନାଁ ନାହିଁ । ଗୋଣ୍ଡ ଆଦିବାସୀ ସଂପ୍ରଦାୟର ଚମ୍ପା ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଗାଁରେ ରହନ୍ତି ସତ, ହେଲେ, ଜଣେ ପତ୍ନୀର ଅଧିକାରରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୋଇ ସେ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଜାଗାରେ ଥିବା ଗୋଟିଏ ଗୁହାଳ ଘର କୋଣରେ ରହନ୍ତି ।

ପରିବାର ଲୋକେ ଚମ୍ପାଙ୍କର ସବୁ ପରିଚୟ ପତ୍ର, ଭୋଟର ପରିଚୟ ପତ୍ର, ଏବଂ ବ୍ୟାଙ୍କ ଜମାଖାତା ନଷ୍ଟ କରି ଦେଇଛନ୍ତି । ଘରୁ ଲୁଚି ପଳାଇ ଯାଇଥିବା ବେଳେ ସେମାନେ ରାଗି ଯାଇଥିଲେ । ସେହି ଦିନରୁ ସରକାରଙ୍କ କୌଣସି ଯୋଜନାର ସୁଯୋଗ ହାସଲ ତାଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ଅସମ୍ଭବ ହୋଇପଡ଼ିଛି ।

‘ପରୀ’କୁ ସେ କହିଲେ, “ବଞ୍ଚି ରହିବା ଲାଗି ମୁଁ ସଂଘର୍ଷ କରିଆସୁଛି – ଭିକ ମାଗୁଛି, ଧାରକରଜ କରୁଛି ଏବଂ ମୋ ପୁଅ ପାଇଁ ପରିଶ୍ରମ କରୁଛି ।”

ତିନି ବର୍ଷ ବୟସ ହେଲା ପରେ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ଅଙ୍ଗନବାଡ଼ିରେ ନିଆଯାଏ । ତେଣୁ, ଛୋଟ ଶିଶୁଙ୍କ ମାଆମାନଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏହି ଶିଶୁଗୃହ ଏକ ଜରୁରୀ ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କରିଥାଏ ।

ଏହି ସବୁ ଶିଶୁଗୃହ ଦୁଇ ବଖୁରିଆ ଘରେ ଚାଲିଥାଏ- ଗୋଟିଏ ରନ୍ଧାଘର ଏବଂ ଅନ୍ୟଟି ପିଲାମାନଙ୍କ ଲାଗି ଘର । ଏହା ସହିତ ପିଲାମାନେ ଖେଳିବା ଲାଗି ବାହାରେ ଖୋଲା ସ୍ଥାନ ଥାଏ । ପିଲାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ‘ବ୍ଲକସ ଆଣ୍ଡ ପଜଲସ୍’ ଏବଂ ବଲ୍ ଭଳି ଖେଳଣା ସହିତ ତିନିଚକିଆ ସାଇକେଲ ବି ଥାଏ । ସବୁ ଶିଶୁଗୃହରେ ପ୍ରାଥମିକ ଚିକିତ୍ସା ଲାଗି ‘ଫାଷ୍ଟ ଏଡ୍ ବକ୍ସ’ ରହିଥାଏ ।

ଲାଇକା ଘରର ଜଣେ ସେବାଯତ୍ନକାରିଣୀ ମୀନା ସିଂହ କହନ୍ତି ଯେ କର୍ମଚାରୀମାନେ ଭୋରରୁ ଆସି ଘରଦ୍ୱାର ସଫା କରନ୍ତି, ପାଣି ଆଣନ୍ତି ଏବଂ ରୋଷେଇବାସ କରନ୍ତି ।

କେବଳ ଅପରାହ୍ନରେ ଦିଆଯାଉଥିବା ସୁସ୍ୱାଦୁ ଓ ମିଠା ହାଲୱା ଖାଇବା ଲାଗି ହିଁ ସରଗୁଜାରେ ଛୋଟପିଲାଟିଏ ହୋଇ ରହିବାର ସାର୍ଥକତା ରହିଛି । ଏବଂ ତା ସାଙ୍ଗକୁ ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ସରଳ ଓ ପୁଷ୍ଟିକର ସତ୍ତୁ (ଛତୁଆ) ଲଡୁ, ସିଝା ଅଣ୍ଡା ଏବଂ ଖିଚଡ଼ି । ରାଜପୁରସ୍ଥିତ ଶିଶୁଗୃହର ଜଣେ ସେବାଯତ୍ନକାରିଣୀ ତେଜ ବାଘେଲ କହନ୍ତି, ଅଧିକାଂଶ ପିଲା ଗୁରୁତର ପୁଷ୍ଟିହୀନତାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଏଠାକୁ ଆସନ୍ତି ଏବଂ ସମୟକ୍ରମେ ସେମାନଙ୍କ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟରେ ଉନ୍ନତି ଘଟେ ।

୨୦୨୩ ଡିସେମ୍ବରରେ ପ୍ରଥମେ ଲାଇକା ଘରକୁ ଆସିବା ସମୟରେ ଲଳିତାଙ୍କ ପୁଅ ଋଷିକେଶର ଓଜନ ଥିଲା ୧୦.୫ କିଲୋଗ୍ରାମ । ବର୍ଷକରୁ କମ୍‌ ସମୟ ଭିତରେ ଏହି ଅଢ଼େଇ ବର୍ଷିଆ ଶିଶୁର ଓଜନ ପ୍ରାୟ ଦୁଇ କିଲୋଗ୍ରାମ ବଢ଼ିଛି ଏବଂ ସେ ଡେଙ୍ଗା ହୋଇ ବଢ଼ିବା ସହିତ ତା’ର ଶରୀରରେ ଉନ୍ନତ ଜୀବନଶକ୍ତିର ଲକ୍ଷଣ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୋଇଛି ।

୨୦୧୯-୨୦୨୦ ପାଇଁ ଜାତୀୟ ପରିବାର ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସର୍ଭେ-୫ ରିପୋର୍ଟରେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ, ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ସର୍ଭେ ତୁଳନାରେ ଏଥର ଶିଶୁମାନଙ୍କର ପୁଷ୍ଟିଜନିତ ଅବସ୍ଥାରେ ବିଶେଷ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟିନାହିଁ ଏବଂ “ଛତିଶଗଡ଼ରେ ପୁଷ୍ଟିହୀନତା ଏବେ ବି ଏକ ବୃହତ୍ ସମସ୍ୟା ଭାବରେ ଅବ୍ୟାହତ ରହିଛି ।”

ସ୍ୱାମୀ ଏବଂ ବାପାମାଆ, ଭାଇ ଓ ଭାଉଜଙ୍କ ସହିତ ରହନ୍ତି ୩୦ ବର୍ଷୀୟା ଲଳିତା । ସେମାନଙ୍କର ଚାରି ଏକର ଜମିରେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ କାମ କରନ୍ତି ଏବଂ କେବେକେବେ ଲଳିତା ବି ଘରକାମ ସାରିବା ପରେ ତାଙ୍କ ସହିତ କାମ କରନ୍ତି ।

ଗୋଣ୍ଡ ଆଦିବାସୀ ସଂପ୍ରଦାୟର ଲଳିତା ସିଂହ କହନ୍ତି, “ଲାଇକା ଘର (ଶିଶୁ ଯତ୍ନ କେନ୍ଦ୍ର) ଆମ ପାଇଁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଭଳି । ଏବେ ତ ମୋ ପୁଅ ରବିବାର ଦିନ ବି ଲାଇକା ଘର ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛି !”

ଏହି ଯୁବତୀ ମାଆ ଜଣକ ଛତିଶଗଡ଼ର ସରଗୁଜା ଜିଲ୍ଲା ଅନ୍ତର୍ଗତ ସାଲବା ଗାଁର ବାସିନ୍ଦା । ସରଗୁଜା ଓ ଧାମତରୀରେ ଥିବା ଦୁଇଟି ଯାକ ଶିଶୁଗୃହ ‘ଚୌପାଲ’ ଓ ‘ମୋବାଇଲ କ୍ରେସେସ୍’ ନାମକ ବେସରକାରୀ ସଂସ୍ଥା ଉଦ୍ୟମରେ ଖୋଲା ଯାଇଛି ।

ହେଲେ, ନିଜ ପିଲାମାନଙ୍କର ଦେଖାରଖା ଲାଗି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଉପରେ ଭରସା କରିବାକୁ ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ରାଜି କରାଇବା ଏତେ ସହଜ ନଥିଲା । ଏସବୁ ଗାଁରେ ଲାଇକା ଘର ଗୋଟିଏ ନୂଆ କଥା ଥିଲା ଏବଂ ଆରମ୍ଭରୁ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ଏଠାରେ ଛାଡ଼ିବା ଲାଗି ମହିଳାମାନେ ଅନିଚ୍ଛୁକ ଥିଲେ । “ଗାଁରେ ଗୋଟିଏ ଅଙ୍ଗନବାଡ଼ି ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଲାଇକା ଘର ନଥିଲା । ଆମେ ଭାବିଲୁ, ସେମାନେ କ’ଣ ଆମ ଛୋଟ ଛୋଟ ପିଲାମାନଙ୍କର ଯତ୍ନ ନେବେ,” ସବିତା ବାଇ ନିଷାଦ କହନ୍ତି । “କିନ୍ତୁ ପରେ ଆମେ ଦିଦିମାନଙ୍କ (ଶିଶୁମାନଙ୍କର ଯତ୍ନ ନେଉଥିବା ମହିଳା) ସହିତ କଥାବାର୍ତ୍ତା କଲୁ ଏବଂ ସେମାନେ କେମିତି ଯତ୍ନ ନେଉଛନ୍ତି ତାହା ଦେଖିଲୁ,” ସେ କହନ୍ତି । ସେଥିରୁ ଏବଂ ଲାଇକା ଘରର ସୁବିଧା ସଂପର୍କରେ ଜଣାଇ ଦେଉଥିବା ସଚେତନତା ଅଭିଯାନରୁ ସେମାନଙ୍କର ଧାରଣା ଦୃଢ଼ ହେଲା । ଆଜିକାଲି କେତେକ ଶିଶୁଗୃହକୁ ପ୍ରତିଦିନ ୧୦-୧୨ ଜଣ ଶିଶୁ ଆସୁଛନ୍ତି ।

ପ୍ରାୟ ୨୮ ବର୍ଷର ସବିତା ଜଣେ ଏକାକିନୀ ମାଆ ଓ ସେ ତାଙ୍କ ଝିଅ ସହିତ ରାଜପୁର ଗାଁରେ ରହୁଛନ୍ତି । ସବିତା ନିଷାଦ ସଂପ୍ରଦାୟର (ରାଜ୍ୟରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଛୁଆ ବର୍ଗ ରୂପେ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ) । ସେ ଜଣେ କୃଷି ଶ୍ରମିକ ଏବଂ ମଜୁରି ବାବଦରେ ଦିନକୁ ପ୍ରାୟ ୧୫୦ ଟଙ୍କା ରୋଜଗାର କରନ୍ତି ।

ତାଙ୍କ ଝିଅ ଦୁର୍ଗାର ଶରୀର ବିକାଶ ବିଳମ୍ବରେ ହେଉଥିବା ଲକ୍ଷ୍ୟ କରାଯାଇଛି ଏବଂ ସେ ନିଜେ ନିଜେ ଚାଲିପାରେ ନାହିଁ । ବିଶ୍ୱ ମହାମାରୀ ସମୟରେ ସବିତା ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପାଖରୁ ଅଲଗା ହୋଇଯାଇଥିଲେ । ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ତାଙ୍କୁ ନିର୍ଯାତନା ଦେଉଥିବାରୁ ସେ ମାଆଙ୍କ ପାଖକୁ ଚାଲି ଆସିଥିଲେ । ଏବେ ଲାଇକା ଘର ଖୋଲିଯିବା ପରେ ଉଭୟ ମାଆ ଓ ଆଈ କାମକୁ ଯାଇପାରୁଛନ୍ତି ଏବଂ ଦୁର୍ଗାକୁ ଆବଶ୍ୟକ ସେବାଯତ୍ନ ବି ମିଳିପାରୁଛି ।

ସମୟ ସକାଳ ପ୍ରାୟ ନଅଟା । ସାଲବା ଗାଁର ଶିଶୁଗୃହରେ ପିଲାମାନେ ପହଞ୍ଚିବାରେ ଲାଗିଲେଣି । ଶିଶୁଗୃହ ଖୋଲିବା ସମୟରେ ହସଖୁସିରେ ଏଣେତେଣେ ଦୌଡୁଥିବା ପିଲାମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କ ମାଆମାନେ ଦେଖୁଥାଆନ୍ତି, ସାଙ୍ଗମାନଙ୍କୁ ପାଖରେ ପାଇବାର ଖୁସି ସହିତ ଆଗକୁ ସୁସ୍ୱାଦୁ ଖିଚଡ଼ି, ହାଲୱା, ଅଣ୍ଡା କିମ୍ବା ଆଉ କିଛି ଦାଲ-ଚାୱଲ (ଭାତ ଓ ଡାଲି) ମିଳିବା ଆଶାରେ ସେମାନେ ମଜି ଯାଇଥାଆନ୍ତି ।

ଏହି ଆଲେଖ୍ୟର ଏକ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ସଂସ୍କରଣ ଅଜିମ ପ୍ରେମଜୀ ଫାଉଣ୍ଡେସନର ୱେବସାଇଟରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା।

ଅନୁବାଦ: ଓଡ଼ିଶାଲାଇଭ୍‍