આશાનું કિરણ લઈ મહારાષ્ટ્રના આદિવાસી ખેડૂતોની ઘરવાપસી

નામદેવ ભાંગરેએ 25 જાન્યુઆરીએ જ્યારે આ વિરોધ કૂચ શરૂ કરી ત્યારે તેમના મનમાં અનિશ્ચિતતા અને કડવાશ ભરેલી હતી. પણ ત્રણ દિવસ પછી, જ્યારે તેઓ ઘરે પાછા ફર્યા, ત્યારે તેમના અને તેમની સાથે આવેલા હજારો અન્ય આદિવાસી ખેડૂતોના હૈયે એક નવી આશા હતી. આ ખેડૂતો મુખ્યત્વે નાશિક અને અહિલ્યાનગર (પૂર્વ અહમદનગર)થી આવ્યા હતા.

અહિલ્યાનગર જિલ્લાના ખડકી બુદ્રુક ગામના મહાદેવ કોળી આદિવાસી સમુદાયના નામદેવ ભાંગરેનો પરિવાર અકોલે તાલુકાની છ એકર વન જમીન પર પેઢીઓથી ખેતી કરતો આવ્યો છે. પરંતુ, મહારાષ્ટ્રના હજારો આદિવાસીઓની જેમ, જે જમીન પર તેઓ ખેતી કરતા હતા, તે જમીનની માલિકી તેમને ક્યારેય મળી નહોતી.

તેઓ કહે છે, “મારા દાદાના સમયથી અમે અહીં ડાંગર અને નાગલી (રાગી) ઉગાડીએ છીએ. પણ અમને ક્યારેય સલામતીનો અહેસાસ નથી થયો. ડર હંમેશાં રહે છે કે કોઈ પણ સમયે અમને અહીંથી કાઢી મૂકવામાં આવી શકે છે.”

2006માં, આ ગંભીર અસુરક્ષાને દૂર કરવા માટે ભારત સરકારે એક ઐતિહાસિક ‘વન અધિકાર અધિનિયમ’ (ફોરેસ્ટ રાઇટ્સ ઍક્ટ - FRA) પસાર કર્યો. આ અધિનિયમને કાયદામાં ફેરવાતાં વર્ષોનો સંઘર્ષ લાગ્યો છે. આ કાયદો અનુસૂચિત જનજાતિઓ અને પેઢીઓથી આવા વિસ્તારોમાં રહેતા અન્ય પરંપરાગત વનવાસીઓને જંગલની જમીન અને સંસાધનો પર અધિકાર આપે છે. ગ્રામસભાઓ દાવાઓની પ્રક્રિયા શરૂ કરે છે, જેની ચકાસણી પેટા-વિભાગીય અને જિલ્લા સમિતિઓ દ્વારા કરવામાં આવે છે. જ્યાં સુધી તેમના અધિકારોનું સમાધાન ન થાય ત્યાં સુધી વનવાસીઓને તેમની જમીન પરથી હટાવી શકાતા નથી.

જોકે, જમીની સ્તરે આ કાયદાના અમલીકરણ પર હંમેશાં શંકા રહી છે.

FRA પસાર થયા પછી તરત જ ભાંગરેએ તેઓ જે છ એકર જમીન ખેડતા હતા તેના માટે દાવો કર્યો હતો. તેઓ કહે છે, “મારી ફાઈલને ગ્રામસભા દ્વારા પાત્ર ગણવામાં આવી, ત્યારબાદ તેને તાલુકામાં મોકલવામાં આવી. સુનાવણીઓ થઈ, અને તેના પર પ્રક્રિયા ચાલતી રહી. આખરે, લગભગ ચાર વર્ષ પછી મારો દાવો ફગાવી દેવામાં આવ્યો.”

અને આમ, અસલામતીની ભાવના કાયમ રહેવા પામી. હમણાં તાજેતરમાં જ, વન અધિકારીઓ ભાંગરેના ગામ પાસેના એક ગામમાં પહોંચ્યા અને તેમના એક ઓળખીતા પરિવારને તે જમીન પરથી હાંકી કાઢ્યો જેના પર તેઓ પેઢીઓથી ખેતી કરતા હતા. તેઓ કહે છે, “આવું મારી સાથે પણ ગમે ત્યારે થઈ શકે છે.”

મહારાષ્ટ્રના આદિવાસી ખેડૂતોએ — ‘અખિલ ભારતીય કિસાન સભા’ની આગેવાની હેઠળ — છેલ્લા દાયકામાં પોતાના હક માટે ડઝનેક વિરોધ રેલીઓ કાઢી છે. તેમાંથી સૌથી પ્રખ્યાત માર્ચ 2018માં મુંબઈ સુધીની લોંગ માર્ચ હતી, જ્યારે હજારો ખેડૂતોએ નાશિકથી ભારતની આર્થિક રાજધાનીના આઝાદ મેદાન સુધી 180 કિલોમીટરની પદયાત્રા કરી હતી.

તે સમયે પણ રાજ્યના મુખ્યમંત્રી દેવેન્દ્ર ફડણવીસ જ હતા, જેમણે ખેડૂતોના પ્રતિનિધિઓ સાથે બેઠક કરી હતી અને વન અધિકાર અધિનિયમનો વધુ સારો અમલ, રોજગારીની વધુ તકો અને તેમના પાક માટે વધુ સારા ભાવ આપવાનું વચન આપ્યું હતું.

આઠ વર્ષ પછી, હજારો ખેડૂતોના એ જ જૂથે આ 25 જાન્યુઆરીએ ફરીથી એ જ પ્રકારની રેલી કાઢી હતી અને એ જ માંગણીઓ સાથે પગપાળા મુંબઈમાં પ્રવેશ કરવાનો નિર્ણય કર્યો.

AIKSના ખેડૂત નેતા અશોક ધાવલે કહે છે, “અમે હવે વચનોથી થાકી ગયા છીએ. આ વખતે, અમારે નક્કર પરિણામ જોઈતું હતું.”

આ વિરોધ કૂચના એક અઠવાડિયા પહેલાં જ બીજો એક વિરોધ થયો હતો, જ્યારે ભારતીય કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી (માર્ક્સવાદી) સાથે સંકળાયેલી AIKS સંસ્થા 50,000 ખેડૂતોને પાલઘર જિલ્લાના કલેક્ટર કચેરીએ લઈ ગઈ હતી. જોકે, ત્યાંનું વહીવટીતંત્ર ફક્ત કેટલીક સ્થાનિક માંગણીઓનો જ ઉકેલ લાવી શક્યું હતું, પણ આદિવાસી ખેડૂતોના મોટા મુદ્દાઓ પર કંઈ પણ કરવાનો અધિકાર કલેક્ટર પાસે નહોતો. આ કારણે તેમણે મુંબઈ સુધીની બીજી કૂચ કરવાની ફરજ પડી.

જોકે, કૂચના બીજા દિવસે, ધારાસભ્ય ગિરીશ મહાજને ખેડૂત નેતાઓનો સંપર્ક કરીને તેમને યાત્રા ટૂંકાવવા વિનંતી કરી હતી. બીજા દિવસે, પ્રતિનિધિઓની એક ટીમે મુખ્યમંત્રી દેવેન્દ્ર ફડણવીસ સહિત મહારાષ્ટ્રના મંત્રીમંડળ સાથે મુલાકાત કરી અને વિગતવાર ચર્ચા કરી. 28 જાન્યુઆરીએ, કૂચને સમાપ્ત કરી દેવામાં આવી હતી. ત્યાં સુધીમાં ખેડૂતો લગભગ 80 કિલોમીટર પગપાળા ચાલીને ખાર્ડી પહોંચી ગયા હતા – જે નાશિક અને મુંબઈ વચ્ચેનું લગભગ અડધું અંતર છે.

AIKSએ એક નિવેદનમાં જણાવ્યું હતું કે ખેડૂત નેતાઓએ રાજ્ય સરકાર પાસે જે સૌથી મહત્ત્વની બાબતો પર સંમતિ મેળવી તેમાંની એક હતી વન અધિકાર અધિનિયમ હેઠળ ફગાવી દેવાયેલા દાવાઓને ફરીથી ખોલવાની. આ ઉપરાંત, એવી પણ જાહેરાત કરવામાં આવી કે હવે વન જમીનો પર પાકની તપાસ કરવામાં આવશે અને તમામ સરકારી યોજનાઓનો લાભ વન જમીન−ધારકોને પણ મળશે, જેના માટે તેઓ અત્યારે પાત્ર નથી.

ધાવલે કહે છે, “મુખ્યમંત્રીએ સ્વીકૃત માંગણીઓના અમલીકરણ અંગે સંપૂર્ણ ખાતરી અને વ્યક્તિગત ગેરંટી આપી છે. તેમણે એ પણ ખાતરી આપી છે કે અમલીકરણમાં કોઈ ખામી ન રહે તે માટે મંત્રી સ્તરે સતત દેખરેખ રાખવામાં આવશે.”

AIKSએ જણાવ્યું હતું કે, આ હેતુ માટે દરેક જિલ્લામાં પેટા-વિભાગીય અધિકારી (SDO)ની અધ્યક્ષતા હેઠળ અધિકારીઓની સમિતિઓ નિમવામાં આવશે, જે વન અધિકારના દરેક કેસની ઝીણવટભરી તપાસ કરશે. “આ સમગ્ર પ્રક્રિયા આગામી ત્રણ મહિનામાં પૂરી કરવામાં આવશે.”

આનો અર્થ એ છે કે જે આદિવાસી ખેડૂતોના દાવા ફગાવી દેવામાં આવ્યા હતા, તેઓ હવે ફરી એક વાર સત્તાવાર રીતે જમીનના માલિક બનવાનું સ્વપ્ન જોઈ શકે છે.

આવનારા થોડા દિવસોમાં, ખેડૂત નેતાઓ આદિવાસી ખેડૂતોને જમીનના હક માટે અરજી કરવામાં મદદ કરશે. ભાંગરે પણ તેની આતુરતાથી રાહ જોઈ રહ્યા છે. તેમને એક દીકરો અને એક દીકરી છે, બંને કિશોરાવસ્થામાં છે. તેઓ આશા રાખે છે કે ઓછામાં ઓછું તેમનાં બાળકોને તો થોડી સલામતીભર્યું જીવન જીવવા મળશે, એવી સલામતી જે તેમના પોતાના નસીબમાં ક્યારેય નહોતી.

તેઓ કહે છે, “આ દિવસની અમે ક્યારના રાહ જોતા હતા.”

અનુવાદક: ફૈઝ મોહંમદ