লকডাউনত কলকাতাৰ শিশু চিকিৎসালয়ৰ দুৰৱস্থা

তেওঁলোকে সম্পূৰ্ণ পিপিই গীয়েৰ পৰিধান কৰি দেখাত বহিঃজগতৰ প্ৰাণী হৈ যেন দক্ষিণ ২৪ পৰগনা গাঁৱত পদাৰ্পণ কৰিছিল৷ ‘‘মই যেন বনৰীয়া পশু, এনেদৰে তেওঁলোকে মোক ধৰি নিবলৈ আহিছিল’’, হাৰানচন্দ্ৰ দাসে এইদৰে কয়৷ বন্ধুসকলে তেওঁক হাৰু নামেৰে মাতে যদিও হাৰানচন্দ্ৰৰ মতে এতিয়া তেওঁলোক আৰু বন্ধু হৈ থকা নাই৷ শেহতীয়াকৈ বন্ধুসকলে হাৰুৰ পৰা আঁতৰি থাকিবলৈ আৰম্ভ কৰিছে৷ ‘‘আৰু মানুহবোৰে আমাক গেলামালৰ সামগ্ৰী আৰু গাখীৰ দিয়াও বন্ধ কৰিছিল৷ বিভিন্ন ধৰণে আমি হাৰাশাস্তিৰ সন্মুখীন হৈছিল আৰু বহু উজাগৰী নিশা কটাইছিলো৷ ওচৰ-চুবুৰীয়াসকলে আমাক ভয় কৰিছিল৷’’ আচৰিত কথা এয়াই যে হাৰানচন্দ্ৰ আনকি ক’ভিড-১৯ত আক্ৰান্তও হোৱা নাছিল৷

তেওঁৰ অপৰাধ: তেওঁ চিকিৎসালয়ত কাম কৰে৷ আনবোৰ স্বাস্থ্যকৰ্মীয়েও একেই পৰিস্থিতিৰ সন্মুখীন হৈছে৷ সম্ভৱতঃ সেইসকল স্বাস্থ্যকৰ্মীসকলৰ লগতো এই দশাই হৈছে, যিসকলে হাৰানচন্দ্ৰ আক্ৰান্ত বুলি সন্দেহ কৰি ধৰি নিবলৈ আহিছিল৷

‘‘মই চিকিৎসালয়ত কাম কৰো, গতিকে মই আক্ৰান্ত বুলি সকলোৱে ভয় খাইছিল’’, তেওঁ এইদৰে কয়৷

৩০ বছৰীয়া হাৰানচন্দ্ৰই কলকাতাস্থিত ইনষ্টিটিউট অব্ চাইল্ড হেলথ্ (আইচিএইচ)ৰ ব্যৱস্থাপনা ৰূমত কাম কৰিছিল৷ এই চিকিৎসালয় এক বেচৰকাৰী ন্যাসৰ দ্বাৰা পৰিচালিত৷ ইয়াত কলকাতা মহানগৰৰ উপৰিও অন্যান্য গ্ৰামীণ তথা মহানগৰৰ উপকণ্ঠ অঞ্চলৰ শিশুসকলৰো চিকিৎসা কৰা হয়৷ ১৯৫৬ চনত স্থাপিত এই ২২০খন বিচনাযুক্ত চিকিৎসালয়খন ভাৰতৰ প্ৰথমখন শিশু চিকিৎসালয় হিচাপে জনাজাত৷ অন্য স্থানত চিকিৎসাৰ ব্যয় অধিক হোৱাৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত বহুলোক এই চিকিৎসালয়খনলৈ আহে৷

ক’ভিড-১৯ আৰু লকডাউনে তেওঁলোকৰ জীৱন দুৰ্বিবহ কৰি তুলিছে৷ ‘‘আইচিএইচলৈ অহাটো সমস্যা হৈ পৰিছে’’, দক্ষিণ ২৪ পৰগনাৰ এখন গাঁৱৰ পৰা অহা ৰতন বিশ্বাসে এইদৰে কয়৷ ‘‘মই তামোল-পাণৰ বাৰী এখনত দিন-হাজিৰা কৰা শ্ৰমিক হিচাপে কাম কৰিছিলো৷ আমফানে [২০ মে’ত উপদ্ৰৱ কৰা ঘূৰ্ণীবতাহ] বাৰীখন ধ্বংস কৰিলে আৰু মই মোৰ উপাৰ্জন হেৰুৱালো৷ মোৰ সৰুটো ল’ৰাৰ কাণৰ পিছফালে সংক্ৰমণে দেখা দিছে আৰু সেয়ে তাক ইয়ালৈ লৈ আহিছো৷ ৰে’লৰ সুবিধা নোহোৱাৰ ফলত চিকিৎলায়লৈ অহা-যোৱা কৰাটোও সমস্যা হৈ পৰিছে৷’’ দাসৰ দৰে লোকে কেইবাখনো বাছে-ৰিক্সাই বগাই, অৰ্ধেক অংশ খোজকাঢ়ি আহি চিকিৎসালয় পায়হি৷

আইচিএইচৰ চিকিৎসকে সমস্যা অধিক হ’ব পাৰে বুলি সাৱধানবাণী জনাইছে৷

এই মুহূৰ্তত তেজ যোগানৰ সংকট নাই যদিও এই সমস্যাই পিছলৈ মূৰ দাঙি উঠিব৷ ৰক্তবিজ্ঞান বিভাগৰ ডাঃ তাৰক নাথ মুখাৰ্জীয়ে এইদৰে কয়৷ ‘‘স্বাভাৱিক দিনত প্ৰতিমাহে [দক্ষিণ বংগ অঞ্চলত] ৬০ৰ পৰা ৭০টা ৰক্তদান শিবিৰ অনুষ্ঠিত কৰা হয় যদিও বিগত চাৰিমাহৰ পৰা কেৱল ৬০টা শিবিৰৰহে আয়োজন কৰা হৈছে৷ কেতিয়াবা কেতিয়াবা বিশেষকৈ গ্ৰামাঞ্চলত থেলাছেমিক ৰোগীৰ বাবে ই সংকটৰ কাৰণ হৈ উঠিব পাৰে৷’’

‘‘শিশু স্বাস্থ্যসেৱাত প্ৰণালীত ক’ভিড-১৯য়ে মহাসংকটৰ কাৰণ হিচাপে মূৰ দাঙি উঠিছে৷’’ চিকিৎসালয়খনৰ ৰোগ প্ৰতিৰোধ-বিজ্ঞান বিশেষজ্ঞ ডাঃ ৰীণা ঘোষৰ ভাষাত লকডাউনে গ্ৰামীণ আৰু নগৰ অঞ্চলত প্ৰতিষেধকৰ শিবিৰ স্থাপন স্থবিৰ কৰি তুলিছে৷ আগন্তুক দিনসমূহত (ক্লোমপ্ৰদাহ) নিউমোনিয়া, বসন্তৰোগ, আই আৰু ঘেৰঘেৰীয়া কাহ (হুপিং কাহ) আদিৰ দৰে ৰোগেও গা কৰি উঠাৰ আশংকা তেওঁ প্ৰকাশ কৰে৷ তেওঁ কয় যে যদিওবা ভাৰতৰ পৰা পলিঅ’ নিৰ্মূল কৰা হৈছে, তথাপিও ই পুনৰ শিশুক আক্ৰান্ত কৰিব পাৰে৷

‘‘চৰকাৰে স্বাস্থ্যসেৱাত নিয়োজিত লোকসকলক ক’ভিডৰ কৰ্তব্যত আৱণ্টিত কৰা বাবে প্ৰতিষেধক প্ৰদানত প্ৰক্ৰিয়াত জটিলতাৰ সৃষ্টি হৈছে৷ সেয়ে সমগ্ৰ প্ৰতিষেধক প্ৰণালীটোৱেই স্তব্ধ হৈ পৰিছে৷’’

চিকিৎসালয়খনত ভৰ্তি হৈ থকা শিশুসকলৰ অৱস্থা সঁচাকৈয়ে চিন্তনীয় হৈ পৰিছে৷ অধিকাংশ ৰোগীয়েই ১২-১৪ বছৰ বয়সৰ, কিছুমানৰ বয়স বা তাতোকৈও কম৷

‘‘লিউকোমিয়াত আক্ৰান্ত মোৰ শিশুটিয়ে গুৰুত্বপূৰ্ণ কেমোথেৰাপীৰ পৰা বঞ্চিত হ’বলগীয়া হৈছে’’, নিৰ্মল মণ্ডলে (নাম সলনি কৰা হৈছে) এইদৰে কয়৷ পূব মিদনাপুৰৰ বাসিন্দা মণ্ডলে এইদৰে কয়, ‘‘ৰে’ল সেৱাৰ সুবিধা নাই আৰু মই গাড়ী ভাড়া কৰি আনিবলৈও অক্ষম৷’’ চিকিৎসালয়লৈ আহিও তেওঁ ভয়ত সন্ত্ৰস্ত হৈছে, কিজানিবা তেওঁলোক দুয়ো কৰোনা ভাইৰাছৰ দ্বাৰা আক্ৰান্ত হয়৷

‘‘শিশুসকলৰ দেহত ক’ভিডৰ লক্ষণসমূহ বৰ বিশেষভাৱে দেখা নাযায়, আৰু তেওঁলোক প্ৰায় ৰোগ লক্ষণবিহীন হয়,’’ আইচিএইচৰ শিশু স্বাস্থ্যসেৱা বিশেষজ্ঞ ডাঃ প্ৰভাস প্ৰসুন গিৰিয়ে এইদৰে কয়৷ ‘‘কিন্তু আমি মাজে মাজে শিশুসকলৰ দেহাত ক’ভিড পজিটিভ দেখা পাওঁ- যদিওবা তেওঁলোকে অন্য চিকিৎসাৰ বাবে ইয়ালৈ আহে৷ শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ সমস্যা থকা শিশুসকলৰ বাবে আমাৰ পৃথক আইছ’লেচন ইউনিট আছে৷’’

তাৰে মাজতে চিকিৎসকসকলো জনসাধাৰণৰ ভ্ৰান্তিৰ বলি হ’বলগীয়া হৈছে৷ ডাঃ তাৰক নাথ মুখাৰ্জীৰ কাষতে থিয় দি থকা সোমা বিশ্বাসে (নাম সলনি কৰা হৈছে) এইদৰে কয়, ‘‘যিহেতু মোৰ স্বামী চিকিৎসক [অন্য এখন চিকিৎসালয়ত] আৰু মইও ইয়াত কৰ্মচাৰী হিচাপে কাম কৰো, আমি এতিয়া পিতৃগৃহত আশ্ৰয় লৈ আছো৷ আমি আমাৰ ফ্লেটলৈ উভতি যাব পৰা নাই, চুবুৰীয়াসকলে আমাক বাধা দিছে৷’’

১৮ মাৰ্চৰ আগে আগে বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাই সকীয়াই দিছিল, ‘‘কোনো স্বাস্থ্যকৰ্মীয়ে দুৰ্ভাগ্যজনকভাৱে পৰিয়াল বা সমাজৰ দ্বাৰা ৰোগটো সম্পৰ্কে থকা জ্ঞানৰ অভাৱত বিতাড়িত হ’ব পাৰে৷ ইয়াৰ দ্বাৰা ইতিমধ্যেই প্ৰত্যাহ্বানজড়িত পৰিস্থিতিটো অধিক অৱনতিলৈ ঢাল খোৱাৰ সম্ভাৱনা আছে৷’’

ইয়াত কাম কৰা স্বাস্থ্যকৰ্মীসকলৰ অভিজ্ঞতাৰ পৰা সেই সাৱধানবাণী সত্য প্ৰতীয়মান হৈছে৷

তেওঁলোকৰ কিছুমানে ওচৰৰ গাওঁবোৰৰ পৰা অহা-যোৱা কৰে, শিশু স্বাস্থ্যসেৱা প্ৰতিষ্ঠানটোৱে স্বাস্থ্যসেৱা কৰ্মীসকলৰ পৰিয়ালৰ সমস্যাৰ সৈতে যুঁজিবলগীয়া হৈছে; তেওঁলোকৰ সমস্যাজৰ্জৰিত পৰিবহণ ব্যৱস্থাৰ সৈতে যুঁজিবলগীয়া হৈছে; তেওঁলোকৰ কাম এতিয়া হৈ পৰিছে এক সামাজিক কলংক – আৰু এই বিফলতা অতিশয় বেদনাদায়ক৷

এই আটাইবোৰৰ মাজতে চিকিৎসালয়ত ভৰ্তি হৈ থকা বিচনাৰ সংখ্যাও হ্ৰাস পাইছে, ৰোগীৰ সংখ্যা হ্ৰাস পাইছে- কিন্তু উদ্বিগ্নতা বাৰুকৈয়ে বৃদ্ধি পাইছে৷ চিকিৎসালয়ৰ প্ৰশাসন ব্যৱস্থাপকে এইদৰে কয়, ‘‘অ’পিডি [বহিঃৰোগী বিভাগ]ত সাধাৰণতে এদিনত প্ৰায় ৩০০ পৰ্যন্ত ৰোগী থাকে, কিন্তু এতিয়া এই সংখ্যা কেৱলমাত্ৰ ৬০লৈ নামি আহিছে- অৰ্থাৎ প্ৰায় ৮০ শতাংশলৈ হ্ৰাস পাইছে৷ বিচনাত থকা ৰোগীৰ সংখ্যা ২২০ৰ পৰা ৯০লৈ হ্ৰাস পাইছে, অৰ্থাৎ প্ৰায় ৬০ শতাংশ হ্ৰাস পাইছে৷ তদুপৰি আমি মুঠ কৰ্মচাৰীৰ ৪০ শতাংশৰে এই আটাইবোৰ ব্যৱস্থাপনা কৰিবলগীয়া হৈছে৷’’

অন্য স্বাভাৱিক দিনত মুঠ ৪৫০ গৰাকী কৰ্মচাৰীৰ ভিতৰত ২০০ গৰাকী হ’ল নাৰ্চ, ৱাৰ্ড সহকাৰীৰ সংখ্যা ৬১জন, ছুইপাৰৰ সংখ্যা ৫৬জন আৰু অন্যান্য বিভাগৰ কৰ্মচাৰী হ’ল ১৩৩ জন৷ আইচিএইচৰ বিভিন্ন স্তৰত প্ৰায় ২৫০জন চিকিৎসক জড়িত হৈ আছে৷ ইয়াৰে ৪০-৪৫ জন চিকিৎসালৰ পূৰ্ণকালীন চিকিৎসক, ১৫-২০ জন চিকিৎসকে প্ৰতিদিনে পৰামৰ্শৰ বাবে আহে৷ আনসকল হ’ল শল্য চিকিৎসক, শিক্ষক (শিক্ষণ চিকিৎসালয়ত) আৰু স্বেচ্ছাসেৱী অপি’ডি সেৱাপ্ৰদানকাৰী৷

লকডাউনে তেওঁলোকৰ সন্মুখত বাৰুকৈয়ে প্ৰত্যাহ্বানৰ সৃষ্টি কৰিছে৷ এই সন্দৰ্ভত উপ মুখ্য কাৰ্যকৰী বিষয়া আৰাধনা ঘোষ চৌধুৰীয়ে কয়, ‘‘ৰোগী আৰু কৰ্মচাৰীৰ নিৰাপত্তা, বিভিন্ন কামৰ বাবে স্বাস্থ্যকৰ্মীৰ আৱণ্টন, এই আটাইবোৰ এতিয়া বৃহৎ সমস্যা হৈ দেখা দিছে৷ বহুসংখ্যক কৰ্মচাৰীয়ে ৰে’ল, বাছৰ অভাৱত কামলৈ আহিবলৈ বা কৰ্মস্থলীৰ পৰা ঘৰলৈ উভতিবলৈ অক্ষম হৈছে৷ কিছুসংখ্যক কৰ্মচাৰীয়ে চিকিৎসালয়ৰ প্ৰাংগনতে বাহৰ পাতিছে, কিছুমানে ঘৰলৈ গৈ কৰ্তবলৈ উভতি আহিব পৰা নাই৷’’

চিকিৎসালয়খনে এতিয়া বিত্তীয় সমস্যাৰো সন্মুখীন হ’বলগীয়া হৈছে৷ আইচিএইচ এক অ-লাভজনক প্ৰতিষ্ঠান হোৱা হেতুকে চিকিৎসকসকলে তেওঁলোকৰ সেৱাৰ বাবদ কোনো মাননি নলয় আৰু অন্যান্য যাৱতীয় খৰচসমূহো নিচেই কম৷ (চিকিৎসালয়খনে প্ৰায়েই অভাৱগ্ৰস্তসকলক চিকিৎসাৰ ব্যয়ত ৰেহাই প্ৰদান কৰে)৷ বিচনাত ভৰ্তি হোৱা ৰোগী আৰু অ’পিডি ৰোগীসকলৰ সংখ্যা হ্ৰাস হোৱাৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত ধনৰ সোঁতো হ্ৰাস হৈছে, কিন্তু ক’ভিডৰ ফলত হোৱা ব্যয় অতিকমেও ১৫ শতাংশলৈ বৃদ্ধি পাইছে৷

‘‘ছেনিটেচন, পিপিই আৰু অন্যান্য আনুষংগিক ক’ভিড সংক্ৰান্তীয় ব্যয়সমূহ’’, আৰাধনা ঘোষ চৌধুৰীয়ে কয়৷ এই ব্যয়ৰ বোজা তেওঁলোকে ৰোগীৰ ওপৰত জাপি দিব নোৱাৰে কাৰণ ‘‘আমি গ্ৰামাঞ্চল তথা নগৰীয়া উপকণ্ঠ অঞ্চলৰ বিপিএল অৰ্থাৎ দৰিদ্ৰ সীমাৰেখাৰ তলত বাস কৰা লোকসকলক সেৱা আগবঢ়াও৷ তেওঁলোকে কেনেদৰে ব্যয় পৰিশোধ কৰিব?’’ এই লকডাউনে এই লোকসকলৰ সাঁচতীয়া ধনো প্ৰায় শেষ কৰিলে৷ ‘‘মাজে সময়ে আমাৰ চিকিৎসকসকলে নিজৰ পকেটৰ ধন ব্যয় কৰি এনে পৰিস্থিতিৰ পৰা তেওঁলোকক মুক্ত কৰিবলৈ প্ৰয়াস কৰে৷ এই মুহূৰ্তত দান-বৰঙণি আহি আছে যদিও এই ব্যয়সমূহৰ জোৰা মাৰিব পৰাকৈ পৰ্যাপ্ত নহয়৷’’

‘‘অতীজৰে পৰা চলি অহা স্বাস্থ্যসেৱা খণ্ডৰ আন্তঃগাঁথনিৰ পুতৌজনক অৱস্থাই এতিয়া আমাক খেদি ফুৰিছে৷ সন্মুখৰ শাৰীৰ স্বাস্থ্যকৰ্মী আৰু নিয়মীয়া ৰোগীসকলে এতিয়া বাৰুকৈয়ে বিপত্তিৰ সন্মুখীন হৈছে,’’ আইচিএইচৰ উপ সঞ্চালক ডাঃ অৰুণালোক ভট্টাচাৰ্যই এইবুলি উল্লেখ কৰে৷

অনুবাদ: মনোৰঞ্জন মজুমদাৰ