કામ માટે રઝળપાટ, ને રહેવાને ફૂટપાથ

30 નવેમ્બર, 2018ના રોજ, હું દિલ્હીના નિઝામુદ્દીન રેલવે સ્ટેશન પર હતો. હું કિસાન મુક્તિ મોરચામાં ભાગ લેવા માટે રાજધાનીમાં આવેલા ખેડૂતો સાથે વાત કરવા ગયો હતો. ત્યાં મેં દૂરથી પુરુષો, સ્ત્રીઓ અને બાળકોના એક ટોળાને રેલવે સ્ટેશનમાંથી બહાર નીકળતા જોયું. તેઓના માથા પર શણના કોથળા અને ખભા પર નાની-નાની થેલીઓ હતી.

મને લાગ્યું કે તેઓ પણ ખેડૂતો જ હતા જેઓ રેલીમાં ભાગ લેવા આવ્યા હતા. પણ પછી મને સમજાયું કે તેઓ તો છત્તીસગઢના મજૂરો હતા જેઓ અહીં કામની શોધમાં આવ્યા હતા. રાયગઢ જિલ્લાના ખરસિયા તાલુકાના છોટે મુડપાર ગામના 27 વર્ષના ઇતવારા જોલ્હેએ કહ્યું, “અમે હરિયાણામાં જિંદલ પાવર ભટ્ટા [પ્લાન્ટ] પર કામ કરવા જઈ રહ્યા છીએ.” તેમના પતિ શંકરે ઉમેર્યું કે તે જગ્યા દિલ્હીની સરહદ પાસે ક્યાંક છે, પણ તેઓ ચોક્કસ કહી શક્યા નહીં.

ઇતવારા, શંકર અને તેમની સાથેના બીજા બે પરિવારો કાં તો પાવર પ્લાન્ટમાં અથવા નજીકની ઇંટની ભઠ્ઠીઓમાં કામ શોધે છે. આ દંપતીએ કહ્યું કે તેઓ છેલ્લાં ત્રણ વર્ષથી કામ કરવા માટે દિલ્હી-હરિયાણા સ્થળાંતર કરી રહ્યા હતા. આ વખતે, તેઓ 20 નવેમ્બરે છત્તીસગઢ વિધાનસભાની ચૂંટણીમાં મતદાન કર્યા પછી અહીં આવ્યા હતા.

તેઓ સતનામી નામના અનુસૂચિત જાતિ સમુદાયના છે. શંકરે કહ્યું, “અમે ભૂમિહીન મજૂરો છીએ. અમે લણણીની મોસમ સુધી ખેડૂતોના ખેતરોમાં દૈનિક મજૂરી પર કામ કરીએ છીએ [રોજના લગભગ 150 રૂપિયા કમાઈએ છીએ]. તે પછી, અમે ગામ છોડીને બહાર કામે જવા નીકળી પડીએ છીએ.”

આ જૂથમાં રાયગઢ જિલ્લાના સારંગઢ તાલુકાના ગોંડા ગામના અજય અને દિવ્યા ધારિયા પણ હતાં. અજય છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોથી ઇંટની ભઠ્ઠીઓમાં કામ કરવા આવતા હતા, પરંતુ દિવ્યા, જેમની સાથે તેમનાં લગ્ન બે વર્ષ પહેલાં થયાં હતાં, તેઓ પહેલીવાર તેમની સાથે આવ્યાં હતાં.

પછી, એક ઓવરબ્રિજ પર, મેં રસ્તાની બાજુમાં લગભગ 50 પરિવારોના એક સમૂહને જોયો. સવારનો સમય હોવાથી, સ્ત્રીઓ તેમના પરિવારો માટે રોટલી બનાવવામાં વ્યસ્ત હતી. મહારાષ્ટ્રના અકોલા જિલ્લાના પાર્વતીએ કહ્યું, “અમારા વિસ્તારમાં દુષ્કાળ છે અને ખેતરોમાં કોઈ કામ નથી, એટલે અમે અહીં કામની શોધમાં આવ્યા છીએ. અમે છેલ્લા કેટલાક દિવસોથી અહીં છીએ અને શહેરમાં બાંધકામનું કામ શોધી રહ્યા છીએ.”

મેં પૂછ્યું, શું તમે અહીં, આ ઓવરબ્રિજ પર જ રહેવાના છો? તેમણે જવાબ આપ્યો, “ના, અમને જ્યાં કામ મળશે, તે જ જગ્યાએ અમે રહીશું.”

આ પછી, હું મહારાષ્ટ્રના નાસિક જિલ્લાના માલેગાંવ તાલુકાના સુભાષ બાબનદોરેને મળ્યો. સુભાષે કહ્યું, “અમારી પાસે બે એકર જમીન છે પણ અમારા વિસ્તારમાં દુષ્કાળ છે. અમે છેલ્લા 10-12 દિવસથી પરિવાર સાથે અહીં છીએ અને કામ શોધી રહ્યા છીએ.” મેં પૂછ્યું, તમે ક્યારેય દિલ્હી આવ્યા છો? “ક્યારેય નહીં. અમે અહીં પહેલીવાર જ આવ્યા છીએ.”

મેં સુભાષની બાજુમાં બેઠેલાં લક્ષ્મીબાઈ ખરાટ સાથે વાત કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો. અહીંના ઘણા સ્થળાંતરિત મજૂરોની જેમ, તેઓ પણ હિન્દી બોલી શકતાં ન હતાં, તેથી તેમના ગામના એક ભાઈએ મને તેમની સાથે મરાઠીમાં વાત કરવામાં મદદ કરી. લક્ષ્મીબાઈએ કહ્યું, “પહેલાં, અમે મુંબઈ સ્થળાંતર કરતાં હતાં, પરંતુ વધુ સારા વિકલ્પોની આશામાં અમે પહેલીવાર દિલ્હી આવ્યાં છીએ.”

મેં મહારાષ્ટ્રના જલગાંવ જિલ્લાના ભુસાવલ તાલુકાના રાજેન્દ્ર શિંદે સાથે પણ વાત કરી. રાજેન્દ્ર અને તેમનાં પત્ની સોનાલી પણ ભૂમિહીન મજૂરો છે; તેઓ વતનમાં દુષ્કાળને કારણે દિલ્હી આવ્યાં હતાં. વાત કરતી વખતે, રાજેન્દ્ર તેમનાં પત્ની તરફ સ્મિતથી જોઈ રહ્યા હતા, અને સોનાલી પણ શરમાઈને તેમના પતિ તરફ મલકી રહ્યાં હતાં. મને લાગ્યું કે આ કઠોર અને અજાણ્યા શહેરમાં એકબીજાને પ્રેમભરી નજરે જોતા આ દંપતીને તેમની અંગત પળોમાં એકલાં છોડી દેવાં જ શ્રેષ્ઠ છે.

અનુવાદ સમીક્ષા: પ્રતિષ્ઠા પંડ્યા