गवताच्या पात्यांवर चालतंय जीवन!

ती सुकलेल्या गवताच्या एका मोठ्या गठ्ठ्यावर बसलीये, तिच्या आसपास नजर टाकली तर तो सगळा परिसर उजाड झालेला दिसतो. तुटलेल्या बांबूच्या काठ्या, फाटलेल्या ताडपत्री, प्लायवूडच्या फळ्या, दोरीचे तुकडे, चुरगळलेल्या साड्या, घरातली वापरायची भांडी, मातीनं माखलेले कपडे आणि रोजच्या वापरातल्या इतर वस्तू हे सगळं अस्ताव्यस्त पडलंय. हे त्यांचं घर होतं म्हणे. म्हणजे ते अजूनही आहे. पण काही दिवसांपूर्वी दिल्ली विकास प्राधिकरणाच्या बुलडोझरने त्यांच्या ह्या झोपड्या तोडल्यामुळे त्या अशा दिसत होत्या. चिल्ला सरोदा खादर या जनगणना नगरातल्या या वस्तीतल्या १०-१५ झोपड्यांपैकी एक झोपडी रिता देवीची होती जिच्यावर बुलडोझर चालवलं गेलं.

तिच्या चेहऱ्यावर तसे चिंतेचे भाव नाहीये. तिनं एका हातात एक इंच रुंद असलेलं तपकिरी रंगाचं सपाट गवताचं पान धरलंय आणि दुसऱ्या हातातल्या विळ्याने ते दोन किंवा तीन पातळ पट्ट्यांमध्ये कापतेय. दाराशी येणारा बुलडोझर तिच्यासाठी किंवा यमुनेच्या पात्राजवळच्या त्या वस्तीतल्या कुणासाठीही नवीन नाही आणि त्यांना त्याची भीतीही वाटत नाही. दिल्ली सरकार इथं जैवविविधता उद्यान विकसित करण्याचं नियोजन करतंय. ही “जमीनच सरकारी आहे, म्हणून तर ते आमच्या झोपड्या तोडतात, फक्त शेती करणारे लोक ही जमीन वर्षभरासाठी भाडेपट्ट्यावर घेतात.”

“आम्ही अक्षरधामजवळ रहायचो तेव्हाही हीच गत होती,” रिता म्हणते. “एक दिवस कोणीतरी मासे साफ करत होतं. एका कावळ्यानं त्यातला कचऱ्यात टाकलेला मासा उचलला अन् मंदिरात नेऊन टाकला. मग काय त्यांनी सगळी वस्तीच उठवली. ही २०१५ ची घटना आहे. तिथून मग आम्ही चिल्ला खादरच्या भागात रहायला आलो. इथं पण असं चार-पाच वेळा घडलं. तरीपण आम्ही इथंच राहतो.” त्यांनी भाड्यानं घेतलेल्या जमिनीवर ८ बाय १० ची एक खोली बांधलीये. जिचं महिन्याला ५०० रुपये भाडं आहे.

“आम्ही राजवीर नावाच्या एका गुज्जर माणसाला भाडं देतो. तो चिल्लामध्येच राहतो. ही जमीन त्याच्या आजोबांनी आधीच सरकारला विकली होती. त्यांना त्याची भरपाई मिळाली होती. पण तो अजूनही या जमिनीचा मालक असल्याचा दावा करतो. आमच्यासारख्या गरिबांना तो मारहाण करतो, आम्हाला धमकावतो आणि पैसेही उकळतो,” रिता म्हणते. “तुझं शेत, तुझी जमीन, खरं काय ते तुलाच माहित बाबा! आम्हाला तर काय रहायला जागा मिळाल्याशी मतलब. आम्ही कधीच पक्कं घर बांधत नाही. प्रत्येकवेळी घर पाडल्यावर ते बांधायचं कसं?,” ती कापलेल्या गवताच्या पट्ट्यांचा एक लहान गठ्ठा बांधताना बोलत होती.

रिताच्या कुंबियांनी आताच झालेल्या पाडकाम मोहिमेनंतर, त्यांच्या झोपडीच्या दोन्ही बाजूंच्या भिंती आणि प्लास्टिकचं छत परत बांधलंय. या वस्तीत राहणारे बरेच लोक उत्तर प्रदेश आणि बिहारमधून रोजंदारीसाठी स्थलांतरित झालेत. रिता बिहारच्या सुपौल जिल्ह्यातली आहे. १९९३ मध्ये तिचे आईवडील पोटापाण्याच्या शोधात बास्पती गावातून दिल्लीला स्थलांतरित झाले. तेव्हापासून ती दिल्लीतच राहते. २०२१ च्या जनगणनेनुसार, बिहारमधील सुमारे ९३ लाख लोक त्याच कारणानं इतर राज्यांमध्ये स्थलांतरित झालेत. रिता ही मल्लाह या मासेमार समुदायाची आहे, ज्याला निषाद आणि धिमार म्हणूनही ओळखलं जातात, ज्यांना आता बिहारमध्ये अनुसूचित जाती म्हणूनही सूचीबद्ध केलं गेलंय.

इथले बरेच लोक रोजंदारीवर काम करतात किंवा यमुना नदीपात्रात शेती करतात. मयूर विहार फेज १ च्या आसपास सगळे लोक फळं, आइस्क्रीम, उसाचा रस विकतात. काहीजण समाचार अपार्टमेंटमध्ये सुरक्षा रक्षकाचं किंवा घरकाम करतात. रिता आणि तिच्या कुटुंबातले पाच जण तिच्या झोपडीबाहेरील पातळ पट्ट्यांमध्ये कापलेलं गवत विकून उदरनिर्वाह करतात.

या गवताला हिंदीमध्ये पटेरा म्हणतात (टायफा एलिफंटिना) “ते जंगलात आपोआप वाढतं, तुम्हाला कोणतंही बियाणं किंवा खताची गरज नसते. शेती करणाऱ्या सगळ्यांना हे माहित असतं.” या उष्णकटिबंधीय गवताच्या प्रजातीचे अनेक उपयोग आहेत. ज्यात कीटक नियंत्रण, कागदाची निर्मिती, जैव-तेल आणि बायोगॅस बनवणे आणि गुरांसाठी चारा म्हणून याचा वापर केला जातो. आयुर्वेदातही विविध आजारांवर उपचार करण्यासाठी त्याचे औषधी गुणधर्म वापरण्याविषयी सांगण्यात आलंय. पण रिता आणि तिचं कुटुंब हे गोळा करून शेतकरी आणि भाजीपाला विक्रेत्यांना विकतात. जे हिरव्या भाज्या मंडईमध्ये नेण्यापूर्वी त्या बांधण्यासाठी वापरतात.

“पालक, मेथी, कलमी साग, सरसो, बथुआ आणि इतर हिरव्या पालेभाज्या बांधण्यासाठी पटेरा वापरलं जातं.” बाजारातून या भाज्या खरेदी करताना तुम्ही काळजीपूर्वक पाहिल्या तर तुम्हाला लक्षात येईल की त्या फक्त पटेरा गवताने बांधलेल्या आहेत.

“गवत जवळजवळ पाच ते सात फूट लांब आहे, रिता सांगते. आणि ते सर्व ऋतूंमध्ये वाढतं, पण पावसाळ्यात ते आमच्यासाठी काही फायद्याचं नसतं. भाद्रपद आणि अश्विन महिन्यामध्ये आम्हाला पटेरा मिळत नाही. कारण पावसाळ्यात झाडं कोमेजलेली असतात.”

पावसाळ्यात यमुनेच्या पूरपट्ट्यातल्या सखल भागात साचलेलं पाणी त्यांच्यासाठी अनेक संकटं घेऊन येतं. ती तिच्या गावी गेली नाही तर तिला इतरांसारखंच वस्तू सोडून आसपासच्या भागात स्थलांतरित व्हावं लागतं. तिच्या वस्तीपासून सुमारे एक किलोमीटर अंतरावर असलेल्या ब्लू लाइन मेट्रो पुलाखालची जागा तिच्यासाठी आधार असते, हे स्टेशन न्यू अशोक नगर स्टेशन आणि मयूर विहार -१ स्टेशनला जोडतं. ती राहते त्या जागेपासून १०-१५ मिनिटांच्या अंतरावरील या पुलाखालचं जीवन वेगळंच आहे. डांबरी रस्ते, काँक्रिटची घरं, दुकानं, शाळा, हॉटेल आणि मॉल हे सगळं त्या जागेच्या सभोवताली दिसतं आणि एक हिरवागार रुंद चिखलाचा उतार म्हणजे या शहराचं प्रवेशद्वार.

त्याच्या समोरच्या गल्लीतून चालत जाताना, सभोवतालच्या झाडांनी वेढलेल्या उजाड मोकळ्या जागा आणि काही उघडे गटार ओलांडून, शेवटी चिल्ला खादरच्या काही स्थलांतरित वस्त्यांकडे हा रस्ता जातो. ते एकमेकांपासून काही अंतरावर राहतात, ते त्यांच्या राज्यातील लोकांसोबत विखुरले जातात जसं की उत्तर प्रदेश, बिहार, पश्चिम बंगाल. रिता तिच्या राज्यातील बिहारमधील लोकांसोबत राहते. सेंटर फॉर द स्टडी ऑफ डेव्हलपिंग सोसायटीजने २०२३ मध्ये प्रकाशित केलेल्या अहवालात म्हटलं आहे की एकूण स्थलांतरित लोकसंख्येपैकी सुमारे २२ टक्के लोक बिहारमधील आहेत जे यामध्ये दुसऱ्या क्रमांकावर येतं. तर उत्तर प्रदेशातील स्थलांतरितांची संख्या ५० टक्के असून ते पहिल्या क्रमांकावर येतं.

रिता दिल्लीत आली तेव्हा खूप लहान होती. “मी पाच वर्षांची होते तेव्हा”, तिने सांगितलं. “तेव्हा आम्ही अक्षरधाम जवळ झोपड्यांमध्येच रहायचो,” तिला ही जागा सोडायची नाहीये. “ही आजूबाजूला मोकळी जागा आहे. पलीकडं पटेरा आहे. मला पुरेसं सरपण मिळतं. घराला भाडंही कमीच आहे. मग गावी परत कोण जाणार? आता माझ्या गावी परत जाऊन करण्यासारखं काहीच नाहीये.”

तिच्या आईवडिलांनी दिल्लीत आल्यावर जे काम धरलं तेच काम ती करतेय. “माझे आईवडील जेव्हा इथं आले तेव्हा त्यांना पटेराबद्दल कळलं. त्यांनी विळा हाती घेतला आणि काम सुरू केलं. जिथं ते उगवायचं तिथला शोध घ्यायचा, ते घरी आणायचं, कापायचं, विकायचं आणि पुन्हा तोच दिनक्रम.” आता त्यांच्यापैकी पाच जण हे काम करताय. रिता (३७ वर्षे), तिचा नवरा शंभू (४० वर्षे), तिची दोन मुलं ओकील (२० वर्षे), सुशील (१८ वर्षे) आणि तिची लेक राधा (१६ वर्षे).

“जेव्हा आम्ही सगळे एकत्र काम करतो तेव्हा दिवसाला सुमारे १,००० रुपये कमवतो,” रिता म्हणते. “पण तांदूळ, दाळीसाळी, भाज्या सगळंच आजकाल खूप महागलंय. कधी जर आम्ही दिवशी मासे खाल्लेच तर ते विकत आणण्यात, करण्यात पैसे लागतात. मसाले, तेल, गॅस सिलिंडर सगळ्याचाच खर्च वाढतो. मी झोपडीसाठी महिन्याला ५०० रुपये भाडं देते. दिवसाच्या शेवटी क्वचितच आमच्याकडे ३०० रुपये हाताशी उरतात.”

“जर प्रत्येक खर्चाची बेरीज केली तर तुम्हाला कळेल की, आम्ही महिन्याला १०,००० रुपये पण कमवत नाही. त्यापैकी जवळजवळ ३५०० रुपये दुधाला जातात. मग चहा पावडर, साखर, अदरक हे वाढतंच. जेव्हा तुमचं कुटुंब असतं तेव्हा हे उत्पन्न कमीच भासतं. औषधपाणी, जेवण या सगळ्या गोष्टींचा खर्च त्यातनंच करावा लागतो. आम्हाला फार क्वचित कधी पैशांची बचत शक्य होते. सणांसाठी आम्ही एकावेळी सगळ्यांना कपडे घेऊ शकत नाही. मग अशावेळी, आता तू घे, मी पुढच्या वर्षी घेऊन असं म्हणून मनाची समजून काढून घेतो,” ती सांगते.

आज, २७ मे २०२५ चा दिवस आहे. रिता पटेरा तोडण्यासाठी जंगलात जातेय. दोन दिवसांपूर्वी राजधानीत अवकाळी पाऊस पडला आणि तापमान वाढलंय. सकाळी तापमान ३४ अंश सेल्सिअस होतं, पण त्याची तीव्रता ३९ अंशांसारखी जाणवतेय. वाढत्या तापमानाबाबत सरकारने उष्णतेचा इशारा जारी केलाय आणि लोकांना घराबाहेर न पडण्याचा सल्ला दिलाय. पण रिताला माहितीये की ती जर घराबाहेर पडली नाही तर तिचं कुटुंब उपाशी राहील. तिला कामासाठी बाहेर पडावंच लागणार आहे.

ती दररोज पटेरा कापण्यासाठी जंगलात दीड किलोमीटर चालत जाते. तिच्या हातात पाण्याची बाटली असते. तिची लेक राधा हातात विळा घेऊन तिच्या सोबतीला जाते. रिताला माहितीये की हे काम एकट्या बाईकडून होणारं नाहीये. बहुतेकदा राधा आणि तिचा धाकटा मुलगा सुशील तिला या कामात मदत करतात. आज सुशील उशीरानं कामावर येणार आहे.

रिताला मोकळ्या जागेत वाढणाऱ्या पटेरापर्यंत पोहोचण्यासाठी दाट झाडीचं शेत पार करावं लागतं. गेल्या काही दिवसांच्या पावसानंतर त्या भागात कमरेइतकं पाणी साचलंय. पाण्याची दुर्गंधी, चिखल आणि लहान किटकांसह तरंगणारं गढूळ पाणी रिताला आत जाण्यापासून रोखू शकत नाही. ती तिची जीर्ण झालेली आकाशी रंगाची चप्पल काठावर सोडून देते आणि हातात ताडपत्री घेऊन पाण्यात चालू लागते.

दरम्यान, राधा आधीच उंच वाढलेल्या गवतामध्ये दिसेनाशी झालीये आणि जेव्हा ती डोक्यावर कापलेल्या पटेऱ्याचा गठ्ठा घेऊन परत येते तेव्हाच ती दिसते. तिला तो गठ्ठा खाली उतरवण्यासाठी आणि जवळच्या मोकळ्या जागेत पसरवण्यात मदत करण्यासाठी सुशील वेळेवर दाखल होतो. “इथं नेहमी गुडघ्यापर्यंत पाणी असतं. यमुनेच्या या भागात पूर येतो. इथं काटेरी झुडपं आणि इतर बऱ्याच गोष्टी आहेत. आम्ही त्यातून चालतो. पाणी किती खराब असेल याची तुम्ही कल्पना करू शकत नाही. आम्ही आमच्या पोटासाठी काय करतो हे समजून घेणं अवघड आहे,” रिता म्हणते.

पुढच्या काही तासांमध्ये ही आई आणि मुलीची जोडी अशा कितीतरी फेऱ्या मारतात. त्या कमरेइतक्या खोल पाण्यात जातात, पटेरा कापतात, डोक्यावर १० किलोची मोळी घेऊन येतात आणि मोकळ्या जागेत ती सुकवण्यासाठी पसरवतात. गवत सुकल्यानंतर ते मोठे गठ्ठे बनवतात. आता प्रत्येकी सुमारे ३० ते ४० किलोचे गठ्ठे आहे आणि घरी आल्यावर त्या गवताच्या पातळ पट्ट्या करायच्या आहेत.

पटेराच्या धारदार पानांनी तुमची बोटं कापू शकतात. रिता तिच्या हातावरचे काही व्रण दाखवते. हे बघा, हे सगळे व्रण पानांमुळे आलेत. जर बोट किंवा हात कापला गेला तर आम्ही घरगुती उपाय करतो. जर ते खूप दुखत असेल तर त्या जागी थोडं गरम तेल लावतो. त्यामुळे वेदना कमी होते. यमुना माई आमच्या सर्व जखमा आणि वेदनांना दूर सारते.

“खूप ताप आला तरंच आम्ही इंजेक्शन किंवा औषध घेतो. आम्ही सरकारी डॉक्टरकडे कधीच जात नाही,” रिता सांगते. “आम्ही चिल्ला गावातल्या खाजगी डॉक्टरकडे जातो. इथं एक-दोन झोला छाप डॉक्टर (स्वयंघोषित वैद्यकीय व्यावसायिक) येतात. आम्हाला त्यांच्याकडून ५०-१०० रुपयांना औषधं मिळतात. कधीकधी मला वाटतं की आम्ही गरीब आहोत म्हणून ते आम्हाला त्या देतात की काय? पण ठीके, आम्हाला त्याच्यानं लवकर बरं वाटतं.”

सुकलेलं पटेरा कापून लहान लहान गठ्ठ्यांमध्ये बांधलं जातं. आम्ही शेकऱ्यांना १० रुपयांना एक जुडी विकतो. रिताचा दिवस दररोज सकाळी ४ वाजता सुरू होतो. ती कापलेलं पटेरा बांधते आणि तिचा पती शंभू मुखियाच्या सायकल रिक्षावर ठेवते. ८ वाजेपर्यंत घरातले सगळेजण बाहेर पडतात. रिता आणि तिची मुलं घरकाम संपवून जंगलात जातात, शंभू गवत विकायला बाहेर जातो. तो चिल्ला खादरपासून ३ ते २५ किलोमीटरपर्यंत १०० किलो पटेरा त्याच्या सायकल रिक्षावर ठेऊन शेत आणि मंडईमध्ये जातो. पण हे सर्व एकाच दिवशी विकले जात नाही.

“मी उत्तर प्रदेश आणि हरियाणाला जातो,” शंभू सांगतो. “जर ते विकले गेले नाही तर मला घरी परत आणावे लागतात. बऱ्याचदा वेळेवर जेवण मिळत नाही. जेवण मिळवायचं असेल तर शहरात जावं लागतं. आता मी १०० रुपये कमवण्यासाठी बरेच दूर जातो आणि नंतर मग खाण्यापिण्यासाठी ५०० रुपये खर्च होतो. तेव्हा निम्मीच कमाई हातात शिल्लक रहाते. ज्या दिवशी काही विक्री झाली नाही त्या दिवशी उपास ठरलेलाच,” तो दहा वाजता घरी येतो.

दरम्यान, या जनगणना नगरामध्ये त्यांचं अस्तिस्व नसल्यासारखं आहे आणि कधीही त्यांचं घर पाडलं जाऊ शकतं. जनगणना नगरला कायदेशीररित्या अधिसूचित किंवा शहर म्हणून प्रशासित केलेले नाही. हे असं नगर आहे जे काही शहरी वैशिष्ट्यांची पूर्तता करते जसं की किमान ५००० लोकसंख्या; प्रति चौरस मीटर ४०० लोकांची घनता; आणि जिथे किमान ७५ टक्के पुरुष कामगार जे आता शेतीकाम करत नाहीत.

परिस्थिती गरिबीची असली तरीही रितानं तिच्या मुलांना शिकवण्याची जिद्द कायम ठेवली. तिचा मोठा मुलगा ओकिल कुमार बारावीपर्यंत शिकला आहे, धाकट्या सुशीलनं नववीनंतर शाळा सोडली आणि राधानं आठवीपर्यंत शाळा केली. “मी १२ वर्षांची असतानाच माझं लग्न झालं. माझं लग्न झालं तेव्हा माझ्या लहान भावाचा जन्म झाला होता. आजकाल लोक २०-२२ व्या लग्न करतात. काही तर २५ व्या वर्षीही करतात. या वयात मला तर तीन मुलं होती. मला शिकायची खूप आवड होती. पण मला ती संधी कधी मिळालीच नाही,” ती सांगते.

रिताला शिक्षणाची ओळख झाली ती काही महिला सामाजिक कार्यकर्त्यांकडून. या महिला दुपारच्या वेळेत मुलांना शिकवण्यासाठी येत असत. तिनं तिच्या पतीसोबत रहायला जाण्याआधी फक्त सहा महिने हे शिक्षण घेतलं. “आज त्या बाईंमुळे मला माझं नाव, माझ्या कुटुंबियांची नावं हे सगळं कसं लिहायचं हे कळतंय,” ती घाईघाईनं एक वही आणि पेन उचलते आणि आम्हाला दाखवते.

मला तिच्या चेहऱ्यावर अभिमानानं खुललेलं हसू दिसलं.

ही कथा मूळतः हिंदीमध्ये प्रसिद्ध झाली होती