কৃষকৰ মৃত্যুৰ পিছৰ জীৱন সংগ্ৰাম

৬০ ফুট গভীৰতলৈ খন্দাৰ পিছতো পাণ্ডুৰং আডচুল আৰু তেওঁৰ ভাৰাতীয়া বনুৱাসকলে মাটিৰ পৰা “আনকি এগিলাচ পানীও” নাপালে, তেওঁৰ বিধৱা পত্নী ইন্দুবাইয়ে কয়। “তেওঁ গাঁৱলৈ পানী অনাৰ চেষ্টা কৰিছিল, কিন্তু শেষত এই পৰিণতি হ’ল।”

কুঁৱা খান্দি কপাহ আৰু ছ’য়াবিনৰ খেতি পথাৰত পানী যোগান ধৰি পৰিয়ালৰ অন্তহীন দুশ্চিন্তা দূৰ কৰাৰ উদ্দেশ্যে ২০১২ চনত পাণ্ডুৰঙে বেংকৰ পৰা প্ৰায় এক লাখ টকা ঋণ লৈছিল। লগতে আত্মীয়-স্বজনৰ পৰাও বিভিন্ন পৰিমাণে ঋণ লৈছিল। পথাৰত এই কুঁৱাৰ পানীৰে জলসিঞ্চনৰ ব্যৱস্থা কৰি ভাল শস্য উৎপাদন হ’ব আৰু তাৰে সকলো ঋণ পৰিশোধ কৰিব পৰা যাব - এই পৰিকল্পনাৰেই তেওঁ আগবাঢ়িছিল।

কিন্তু খৰাংপ্ৰৱণ মাৰাঠৱাড়া অঞ্চলৰ ওচমানাবাদ জিলাৰ কালম্ব তালুকৰ ভোগাজী গাঁৱৰ মাটিৰ তলৰ পৰা এটোপাল পানীও উলিয়াব পৰা নগ’ল। লাহে লাহে পাণ্ডুৰং ঋণৰ চিন্তাত মানসিকভাৱে সেই কুঁৱাতকৈও গভীৰলৈ নিমজ্জিত হ’বলৈ ধৰিলে। ২০১৪ চনত (ইন্দুবাইয়ে সঠিক দিন-বাৰ মনত পেলাব পৰা নাই), তেওঁ নিজৰ ঘৰতে চিপজৰী লয়। তেওঁ কয়, “মই তেতিয়া পথাৰত কাম কৰি আছিলো। চুবুৰীৰে এজনে উধাতু খাই আহি মোক জনালে যে তেওঁ ঘৰৰ ভিতৰত সোমাই দুৱাৰ বন্ধ কৰি দিছে…”

এতিয়াও স্বামীক হেৰুওৱাৰ যন্ত্ৰণাৰ সৈতে যুঁজি থকাৰ মাজতে যুদ্ধৰ আন এটা পৰ্ব ইন্দুবাইৰ বাবে অপেক্ষা কৰি আছিল: আত্মহত্যা সম্পৰ্কে চৰকাৰে নিৰ্ধাৰণ কৰা অদ্ভুত মানদণ্ড অনুসৰি (কৃষকৰ আত্মহত্যাৰ পৰিসংখ্যা কাগজত কমকৈ দেখুৱাবলৈ) তেওঁৰ স্বামীৰ আত্মহত্যাক ‘যোগ্য’ বুলি বিবেচনা কৰা নহ’ল। চৰকাৰী চৰ্ত মানি যদি পাণ্ডুৰঙে আত্মহনন কৰিবলৈ সক্ষম হ’লহেঁতেন, তেতিয়া হয়তো ইন্দুবাইয়ে ক্ষতিপূৰণ হিচাপে ৰাজ্য চৰকাৰৰ পৰা এক লাখ টকা পালেহেঁতেন। ৩০,০০০ টকা নগদ আৰু বেংকত স্থায়ী আমানত (এফডি) হিচাপে বাকী ৭০,০০০ টকা।

তেওঁ একো বুজি পোৱা নাই যে কিয় স্বামীৰ আত্মহত্যা প্ৰাপ্য ক্ষতিপূৰণ পোৱাৰ ‘যোগ্য’ নহয়। দক্ষিণ মুম্বাইৰ আজাদ মৈদানত এই সপ্তাহৰ এদিন যেতিয়া আমি কথা পাতি আছিলো, তেওঁৰ কপালৰ চিন্তাৰ ৰেখা গভীৰ হৈ পৰিছিল। তেওঁৰ ভাষাত, “সিহঁতে আমাক একো স্পষ্টকৈ নকয়... কতবাৰ যে সিহঁতৰ অফিচলৈ ঢাপলি মেলিছো...” মাৰাঠা সম্প্ৰদায়ৰ দুকুৰিৰ বেছি বয়সৰ ইন্দুবাইয়ে এতিয়াও ৰাজ্য চৰকাৰৰ পৰা পাবলগীয়া মাহে ৬০০ টকাৰ সামান্য বিধৱা পেঞ্চনটোও পোৱা নাই। “চুবুৰীয়া গাঁৱৰ এজন মানুহক (সম্ভৱতঃ এজন দালাল) ৩০০০ টকা আৰু দৰকাৰী সকলো নথিপত্র দিলোঁ। কিন্তু এতিয়ালৈকে পেঞ্চন নাপালোঁ।”

স্বামীৰ ঋণ পৰিশোধ কৰাৰ বাবে তেওঁ নিৰন্তৰ যুঁজি আছে, তেওঁৰ অনুমান অনুসৰি ঋণৰ মুঠ পৰিমাণ ৪ লাখ টকা। আন পাঁচজন আত্মঘাতী কৃষকৰ বিধৱা পত্নীৰ দৰেই ইন্দুবাই নিজৰ ঋণৰ সঠিক পৰিমাণ বা কি চৰ্তত ঋণ লোৱা হৈছিল, সেই বিষয়ে অৱগত নহয়। স্বামীৰ আত্মহত্যাৰ পিছত বহু পৰিয়ালতে ঋণৰ বোজাই বিধৱা পত্নীৰ সমস্যা বহু গুণে বৃদ্ধি কৰে।

ইন্দুবাইৰ দুজন পুত্ৰই বিবাহিত। তেওঁলোকেও মাকৰ সৈতে চাৰি একৰ পৰিয়ালৰ খেতিমাটিত কাম কৰে আৰু ইয়াৰ উপৰি আনৰ খেতিমাটিত দিন হাজিৰাৰ কাম পালে সকলোৱে গাইপতি দৈনিক ১৫০ টকা মজুৰিত সেই কামো কৰে। তেওঁৰ প্ৰশ্ন, “মই নিজৰ ঘৰৰ খৰচেই উলিয়াব পৰা নাই, এনে অৱস্থাত কেনেকৈ স্বামীৰ ঋণ পৰিশোধ কৰিম? মোক আৰু কোনো আঁচনি নালাগে, কেৱল ঋণখিনি মাফ কৰি দিয়ক...”

এই ঋণ, দুৰ্দশা আৰু আমোলাতান্ত্রিক জটিলতাৰ মাজতো ইন্দুবাইয়ে অন্ততঃ নিজৰ আৰু সন্তানৰ নামত মাটিৰ পট্টা হস্তান্তৰ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে। সংগীতা কোকৰেয়ে এতিয়াও পট্টা হস্তান্তৰ কৰাক লৈ যুঁজি থাকিবলগীয়া হৈছে।

২০১৭ চনৰ মাৰ্চ মাহত সংগীতাৰ স্বামীয়ে নিজৰ ঘৰতে চিপজৰী লৈ আপোনঘাতী হোৱাৰ পিছৰে পৰা নথি-পত্ৰ, প্ৰমাণপত্ৰ যোগাৰ কৰা, জমা দিয়া ইত্যাদি প্ৰক্ৰিয়াৰ এক ভয়ংকৰ জটিলতাত তেওঁ সোমাই পৰিছে। স্বামীৰ আধাৰ কাৰ্ডৰ প্ৰতিলিপি, মৃত্যুৰ প্ৰমাণপত্ৰ, তেওঁৰ নিজৰ আধাৰ কাৰ্ড, ভোটাৰ পৰিচয় পত্ৰ, পৰিয়ালৰ ৰেচন কাৰ্ড, বিদ্যুতৰ বিল, তিনিখন আৰু বিভিন্ন কাগজ লৈ তেওঁৰ দপ্তৰে দপ্তৰে ঘূৰি ফুৰিছে। বিধৱা পেঞ্চন, এটা কোঠাৰ টিনৰ ঘৰটো নিজৰ নামলৈ হস্তান্তৰ কৰা আৰু এই চৰম দুৰ্দশাৰ মাজত অলপ সকাহ পোৱাৰ বাবে ইখন-সিখন কৰি নানাখন নথিপত্ৰৰ প্ৰতিলিপি বহু চৰকাৰী কাৰ্যালয়ত জমা দিব লগা হৈছে।

সংগীতাৰ স্বামী বীৰু ওচমানাবাদ জিলাৰ লোহাৰা তালুকৰ মাৰডি গাঁৱৰ পৰা প্ৰায় ৩০ কিলোমিটাৰ নিলগত অৱস্থিত তুলজাপুৰ চহৰৰ এখন ৰেষ্টোৰাঁত সহকাৰী হিচাপে কাম কৰিছিল। বীৰুৱে তেওঁক সংসাৰ চলাবলৈ মাহে ৬০০০-৭০০০ টকা দিছিল। কিন্তু স্বামীয়ে মদত বেছিকৈ খৰচ কৰিবলৈ লৈছিল, উপাৰ্জনতকৈ মদৰ নামত হোৱা খৰচ বাঢ়ি গৈছিল। তেওঁ স্থানীয় দোকানী, আত্মীয়-স্বজন, চুবুৰীয়াৰ পৰা তাকৰীয়াকৈ নিয়মিত ধাৰ ল’বলৈ ধৰে আৰু মুঠ ঋণৰ পৰিমাণ ক্ৰমান্বয়ে বৃদ্ধি পালে। ধনগৰ সম্প্ৰদায়ৰ ৩৩ বছৰীয়া সংগীতাই জনালে, সময়ৰ লগে লগে ঋণৰ পৰিমাণ বাঢ়ি দুই লাখতকৈও অধিক হ’ল।

“আমাৰ বিয়াৰ প্ৰথম ১০ বছৰ অৱস্থা মোটামুটি ভালেই আছিল,” তেওঁ মনত পেলায়। “কিন্তু তেওঁৰ মনৰ মাজৰ ক্ষোভ ক্ৰমান্বয়ে বাঢ়ি গৈছিল কিয়নো তেওঁৰ ককায়েকে পৰিয়ালৰ মাটিত আমাৰ প্ৰাপ্য ভাগ দিবলৈ অস্বীকাৰ কৰিছিল।” তেওঁৰ শাহু-শহুৰৰ ছয় একৰ মাটি আছিল আৰু তেওঁৰ তিনিজন পুত্ৰৰ ভাগত দুই একৰকৈ মাটি পৰিছিল। বীৰুৱে লোহাৰা আদালতত এটা গোচৰ তৰিলে, যিটো বৰ্তমান বিচাৰ ব্যৱস্থাত যথাৰীতি ধীৰ গতিৰে আগবাঢ়িছে।

বীৰুৰ আক্ৰোশ ক্ৰমান্বয়ে বাঢ়ি গৈছিল কাৰণ এই দম্পতীৰ চাৰিগৰাকী কন্যা আছিল। তেওঁৰ ইচ্ছা আছিল এটা পুত্ৰ সন্তানৰ, যি তেওঁলোকৰ পঞ্চম সন্তান আছিল। তেওঁলোকৰ ডাঙৰ জীয়ৰীৰ বয়স এতিয়া ১৬, ল’ৰাটোৰ বয়স ৮। সংগীতাৰ মনত পৰে: “তেওঁ মোক মাৰপিট কৰিবলৈ ধৰিলে। মই ঋণৰ কথা সুধিলে তেওঁ কৈছিল, ‘মই টকা ধাৰলৈ লৈছো, ময়েই পৰিশোধ কৰিম।’ গতিকে মই মুখ বন্ধ ৰাখিছিলো।”

যোৱা বছৰৰ ৩০ মাৰ্চত, ৩৪ বছৰীয়া বীৰুৱে আটা থোৱা এলুমিনিয়ামৰ টেমাৰ ওপৰত উঠি, তেওঁলোকৰ ঘৰৰ টিনৰ চালিৰ তলৰ লোৰ বিমত ৰচী বান্ধি আত্মহত্যা কৰে। তেতিয়া ৰাতিপুৱা ১১ টা বাজিছিল। “ঘৰত তেতিয়া কোনো নাছিল। ঘৰত সোমাই তেওঁ দুৱাৰ বন্ধ কৰি লৈছিল। যেতিয়া মোৰ ডাঙৰ জীয়ৰী ৰূপালী ঘৰলৈ ঘূৰি আহিল, খিৰিকীৰ ফাঁকেৰে দেউতাকক দেখিছিল...”

যিটো ঋণ তেওঁ নিজেই পৰিশোধ কৰিব বুলি জোৰ দি কৈছিল, সম্ভৱতঃ নিজৰ শংকা আৰু দুশ্চিন্তা লুকুৱাবলৈ ঋণ পৰিশোধৰ কথা সুধিলে এনেকৈ গেঙেৰি মাৰি উঠিছিল। সেই ঋণ আজিও থাকি গৈছে। এই সমগ্ৰ বোজা সংগীতাৰ ওপৰত পৰিছে। “ঋণ দিয়াসকলে মোক সুধি থাকে... কিন্তু ইয়াৰ মাজতে এটা সকাহ পালো যে গাঁৱৰ মানুহৰ পৰা লোৱা এই ঋণ সুদমুক্ত। নহ’লে ঋণৰ পৰিমাণ বাঢ়িয়েই থাকিলহেঁতেন।”

সমগ্ৰ মহাৰাষ্ট্ৰজুৰি কৃষিজীৱী পৰিয়ালত পুৰুষৰ আত্মহত্যাৰ পিছত তেওঁৰ বিধৱা পত্নী, যিগৰাকী নিজেও এগৰাকী খেতিয়ক, তেওঁৰ দুৰ্দশা, যন্ত্ৰণা, শোকে দুগুণ সীমা অতিক্ৰম কৰি ভয়াবহ ৰূপ ধাৰণ কৰে। যিটো ইন্দুবাই আৰু সংগীতা, দুয়োৰে ক্ষেত্ৰত হৈছিল। খেতি-বাতিৰ এটা ডাঙৰ অংশ (বীজ সিঁচা, ৰোপণ কৰা, শস্য কটা, ধান মৰা, পথাৰৰ পৰা ঘৰলৈ শস্য অনাৰ ব্যৱস্থা, খাদ্য প্ৰক্ৰিয়াকৰণ, গৰু-মহ পালন আদি) মহিলাসকলেই কৰে। স্বামীৰ মৃত্যুৰ পিছতো কৃষক হিচাপে তেওঁলোকৰ নিয়মীয়া কাম চলিয়েই থাকে, তাৰ লগতে স্বামীৰ ভাগৰ যাৱতীয় কৃষি সংক্ৰান্ত কামৰ অতিৰিক্ত বোজাও বহন কৰিব লাগে। আৰু ইয়াৰ সৈতে বছৰ বছৰ ধৰি নথি-পত্ৰ, স্বাস্থ্য সংক্ৰান্ত সমস্যা, সন্তানৰ শিক্ষা আৰু আনুসংগিক বিভিন্ন বিষয় লৈ নিৰন্তৰ সংগ্ৰাম চলি থাকে।

হাজাৰ হাজাৰ পৰিয়ালে এই সংগ্ৰাম চলাই আছে। ৰাষ্ট্ৰীয় অপৰাধ ৰেকৰ্ড ব্যুৰ’ৰ পৰিসংখ্যা অনুসৰি, ১৯৯৫ ৰ পৰা ২০১৫ চনৰ ভিতৰত মহাৰাষ্ট্ৰত প্ৰায় ৬৫,০০০ কৃষকে - ইয়াৰে ৯০ শতাংশই পুৰুষ - আত্মহত্যা কৰিছে; আত্মঘাতী কৃষকৰ অধিকাংশ মাৰাঠৱাড়া আৰু বিদৰ্ভ অঞ্চলৰ। প্ৰসংগক্ৰমে উল্লেখ কৰিব পাৰি যে এই পৰিসংখ্যাত বীৰু আৰু সম্ভৱতঃ তেওঁৰ দৰে কৃষিজীৱী পৰিয়ালৰ অগণন অ-কৃষকৰ আত্মহত্যাৰ ঘটনাক স্থান দিয়া নহয়।

এই সপ্তাহৰ ২১ নৱেম্বৰত, দক্ষিণ মুম্বাইৰ আজাদ ময়দানত প্ৰায় ৮০-১০০ গৰাকী মহিলা সমবেত হৈছিল। তেওঁলোকৰ বেছিভাগেই মাৰাঠৱাড়াৰ আৰু কেইগৰাকীমান বিদৰ্ভৰ আছিল। বিধৱা আৰু কৃষক হিচাপে তেওঁলোকৰ সংগ্ৰামসমূহ তুলি ধৰিবলৈ আৰু নিজৰ দাবীসমূহৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিবলৈ তেওঁলোকে এই সমাৱেশক ‘শোকসভা’ নাম দিছিল। সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষজুৰি মহিলা কৃষকসকলে সন্মুখীন হোৱা সমস্যাসমূহৰ ওপৰত কাম কৰি থকা ‘মহিলা কিষাণ অধিকাৰ মঞ্চ’ (মাকাম) নামৰ নেটৱৰ্কটোৱে তেওঁলোকক ইয়াত একত্ৰিত কৰিছিল।

আবেলি এক সংবাদমেলত মাকামৰ সীমা কুলকাৰ্ণীয়ে কয়, “আমাৰ সংগঠন মূলতঃ মহিলাসকলক কৃষক হিচাপে স্বীকৃতি দিয়াৰ বাবেই গঠন কৰা হৈছিল আৰু পত্নী তথা সন্তানৰ ওপৰত কৃষিজীৱী পুৰুষৰ আত্মহত্যাৰ প্ৰভাৱ পৰীক্ষা কৰাটোও আমাৰ লক্ষ্য আছিল। “তাই কেনেকৈ জীয়াই থাকে? সন্তানৰ অৱস্থা কেনে? এই বিষয়টো অগোচৰেই ৰৈ গৈছে, ইয়াক লৈ অতি কম আলোচনা হয়।”

২০১৮ চনৰ ছেপ্টেম্বৰ-অক্টোবৰ মাহত, মাকাম আৰু প্ৰায় ২০ টা সহযোগী সংস্থাই যৌথভাৱে মাৰাঠৱাড়া আৰু বিদৰ্ভৰ ১১ খন জিলাৰ ৫০৫ গৰাকী মহিলাৰ ওপৰত ক্ষেত্ৰভিত্তিক সমীক্ষা চলায়। সমীক্ষাৰ পৰা প্ৰকাশ পোৱা কিছুমান তথ্য এনেধৰণৰ:

কেৱল ৩৪ শতাংশ মহিলাৰ পেঞ্চন এতিয়ালৈকে অনুমোদিত হৈছে। ২৯ শতাংশ মহিলাই নিজৰ নামত মাটিৰ মালিকানা পট্টা হস্তান্তৰ কৰাব পৰা নাই, ১১ শতাংশই এই হস্তান্তৰৰ বৰ্তমান স্থিতিৰ বিষয়ে অৱগত নহয় আৰু ৪৩ শতাংশই বাসগৃহৰ মালিকানা নিজৰ নামলৈ হস্তান্তৰ কৰিবলৈ সক্ষম হোৱা নাই। যিবোৰ পৰিয়ালৰ ওপৰত সমীক্ষা চলোৱা হৈছে, তাত দেখা গৈছে যে কেৱল ৫০ শতাংশ পৰিয়ালত মহিলাই নিজা ৰেচন কাৰ্ড পাইছে। ৩৫৫ গৰাকী শিশুৰ ভিতৰত কেৱল ১২-২৪ শতাংশইহে বিদ্যালয়ৰ মাচুলত ৰেহাই পাইছে বা কিতাপ-কাগজ বা সাজ-পোছাক ক্ৰয়ত সাহায্য লাভ কৰিছে।

২০১৮ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী আৰু মাৰ্চ মাহত নাগপুৰ আৰু ঔৰংগাবাদৰ সমাৱেশসমূহত মাকাম আৰু মহাৰাষ্ট্ৰ ৰাজ্যিক মহিলা আয়োগে যিসকল মহিলাৰ সৈতে কথা পাতিছিল, তেওঁলোকৰ অধিকাংশই কয় যে ক্ষতিপূৰণৰ এই সামান্য এক লাখ টকা তেনেই নগণ্য। ২০১৫ চনত অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ চৰকাৰে এই ক্ষতিপূৰণৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি কৰি ৩,৫০,০০০ টকা কৰিছিল। নগদ ৩০,০০০ টকাৰ সৰহভাগেই এই মহিলাসকলে বিভিন্ন স্থানত ঘোচ দিয়াত খৰচ কৰিবলগীয়া হৈছে।

এই সভাবোৰত আলোচনা কৰা বিষয়বোৰৰ ভিত্তিত প্ৰস্তুত কৰা ‘মহাৰাষ্ট্ৰৰ আত্মঘাতী কৃষিজীৱী পৰিয়ালৰ প্ৰভাৱিত মহিলা কৃষকসকলৰ প্ৰধান প্ৰধান দুশ্চিন্তা’ শীৰ্ষক প্ৰতিবেদনত কোৱা হৈছে: “আত্মঘাতী কৃষিজীৱী পৰিয়ালৰ মহিলাসকলৰ অধিকাংশই জানিবলৈ দিছে যে তেওঁলোকৰ নাম ঋণ ৰেহাইৰ তালিকাত (ৰাজ্য চৰকাৰে ঘোষণা কৰা) নাই। পুৰণি ঋণ পৰিয়ালৰ নামত পঞ্জীয়ন হৈ থকাৰ বাবে এই মহিলাসকলে নতুনকৈ বেংকৰ পৰা ঋণ ল’বলৈ অপাৰগ... উপায়ন্তৰ হৈ তেওঁলোকে উচ্চ সুদৰ হাৰত ক্ষুদ্ৰ ঋণ (মাইক্ৰ’ফাইনেঞ্চ) বা অসংগঠিত ঋণদাতাৰ পৰা ঋণ ল’বলৈ বাধ্য হৈছে, যিয়ে তেওঁলোকৰ দুৰ্দশা আৰু অধিক বৃদ্ধি কৰিছে।”

এই মহিলাসকলৰ ওচৰত বিকল্প সংস্থাপনৰ কোনো পথো নাই, স্বাস্থ্য সেৱা গ্ৰহণ কৰাতো তেওঁলোক অপাৰগ। লগত আছে উচ্ছেদিত হোৱাৰ ভয়। এই প্ৰতিবেদনত মৃত কৃষকৰ বিধৱা পত্নীসকলৰ ওপৰত যৌন নিৰ্যাতনৰ কথাও উল্লেখ কৰা হৈছে, বিশেষকৈ চৰকাৰী আঁচনি বা ক্ষতিপূৰণ আদায়ৰ চেষ্টা কৰোঁতে তেওঁলোক এনে ঘটনাৰ সন্মুখীন হ’বলগীয়া হয়। ইয়াৰ উপৰিও পৰিয়ালৰ ভিতৰতো হিংসাৰ কথা এই প্ৰতিবেদনত উল্লেখ কৰা হৈছে।

এই ঘটনা আত্মহত্যাৰ আগতে আৰু পিছতে সকলো সময়তে ঘটিব পাৰে। আজাদ মৈদানত উপস্থিত মহিলাসকলৰ দৰে সংগীতাই এফালে স্বামীৰ হাতত মাজে মাজে নিৰ্যাতিত হোৱাৰ ঘটনাৰ প্ৰতি বিশেষ গুৰুত্ব নিদিয়াকৈ থাকে, আনফালে বিধৱা হিচাপে যি যৌন নিৰ্যাতনৰ সন্মুখীন হৈছে, সেই অপমান আৰু দুৰ্দশাৰ বিষয়ে সৰৱ হৈ পৰে। সংগীতাই জনায়, “মই অকলশৰীয়া হৈ থকাটোক লৈও নানা কটু কথা শুনিবলগীয়া হৈছে। কেইবাবাৰো পুৰুষে মোক তেওঁলোকৰ ‘বন্ধু’ হ’বলৈ পৰামৰ্শ দিছে। মই সকলোকে এটাই কথা কওঁ, মই মৰ্যাদা আৰু আত্মসন্মানেৰে জীয়াই থাকিব বিচাৰোঁ।”

“কেৱল পুৰুষেই নহয়, আনকি কম বয়সৰ ল’ৰাবোৰেও আমাক বেয়া নজৰ দিয়ে,” ৱাৰ্ধা জিলাৰ আৰৱি তালুকৰ সোৰটা গাঁৱৰ মন্দা আলোনেই কয়। ট্ৰেক্টৰ দুৰ্ঘটনাত পৰি মন্দাৰ স্বামীৰ ভৰিখনৰ ক্ষতি হয়। চিকিৎসাৰ নামত পৰিয়ালটোৰ ওপৰত তিনি লাখ টকাৰ বোজা আহি পৰে। মদ্যপান আৰু দুশ্চিন্তাৰ লগতে এই প্ৰতিবন্ধকতাৰ বাবে কাম কৰিব নোৱাৰাৰ বেজাৰতে তেওঁ ২০১৩ চনৰ ফাকুৱা উৎসৱৰ দিনা ৱাৰ্ধা নদীত জাঁপ মাৰি আত্মহত্যা কৰে।

মন্দাই এতিয়া তেওঁলোকৰ তিনি একৰ মাটিত কপাহ আৰু ৰহৰ দাইলৰ খেতি কৰে আৰু একে সময়তে কৃষি শ্ৰমিক হিচাপে আনৰ মাটিত দৈনিক ১০০-১৫০ টকা মজুৰিত কামো কৰে। তেওঁ এটা স্থানীয় কৃষক সংগঠনৰ সৈতে জড়িত। তেওঁলোকৰ সৈতে তেওঁ বিভিন্ন অনুষ্ঠান আৰু সভাত অংশগ্ৰহণ কৰে। তেওঁৰ ভাষাত, “মানুহৰ মনত খুব কৌতুহল যে মই ক’লৈ গৈ আছো। সিহঁতে কয়, মই নিশ্চয় পৰ-পুৰুষৰ সৈতে ঘুৰি ফুৰিছো। এইবোৰ কথা এতিয়া মোৰ অভ্যাসত পৰিণত হৈছে। অকলশৰীয়াকৈ দুই সন্তানক (তেওঁৰ জীয়ৰী আৰু পুত্ৰৰ বয়স ক্ৰমান্বয়ে ১৬ আৰু ১৫) মানুহ কৰাৰ গুৰু দায়িত্ব বহন কৰিবলগীয়া হ’লে এনে পৰিস্থিতিৰ সন্মুখীন মই হ’বই লাগিব আৰু এইবোৰৰ মোকাবিলাও কৰিব লাগিব।”

অৱশ্যে ইন্দুবাই আত্মঘাতী কৃষকৰ বিধৱা পত্নী আৰু এগৰাকী দুৰ্দশাগ্ৰস্ত কৃষক হিচাপে ইমান বছৰৰ সংগ্ৰামৰ পিছত হাৰ মানি লোৱা যেন অনুমান হয়। তেওঁৰ প্ৰশ্ন, “মোৰ পেঞ্চনো নাই, পানীও নাই (স্বামীয়ে খন্দা কুঁৱাত), কামো নাই। একোৱেই নাই। আমি কেনেকৈ জীয়াই থাকিম? কেনেকৈ স্বাস্থ্যৰ প্ৰতি মন দিম আৰু সকলো চম্ভালিম?” বহু বছৰ ধৰি ইন্দুবাইয়ে কৃষকৰ বৈঠক আৰু সভা-সমাবেশত যোগ দি আহিছে। প্ৰতিবাৰেই বুকুত আশা বান্ধি তেওঁ উপস্থিত হয়। তেওঁৰ ভাষাত, “মই নাগপুৰ, ঔৰংগাবাদ, কালম্ব আৰু অন্যান্য স্থানলৈকো গৈছো। কিন্তু একো লাভ নহ’ল। মই এতিয়া ক’লৈ যাম? কাক সুধিম?”