ବାଉଁଶ ଡାଲାରେ ଜୀବନ ଜିଜୀବିଷା

“ଯଦି ଆମ ଗୋଷ୍ଠୀର କେହି ବି ବାଉଁଶରୁ ଗୋଟିଏ ପରାରା [ଜିନିଷ ଶୁଖାଇବା ପାଇଁ ପଟି] ତିଆରି କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, କିମ୍ବା ସୁପାଟିଏ [ପାଛୁଡ଼ିବା ଡାଲା, କିମ୍ବା କୁଲା], ତେବେ ସେମାନଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ ଗୋଷ୍ଠୀକୁ ଜୋରିମାନା ଭାବେ ଶସ୍ୟ କିମ୍ବା ଟଙ୍କା ଦେବାକୁ ପଡ଼େ” । ବଇଗା ଆଦିବାସୀ ଗୋଷ୍ଠୀ ଅନ୍ତର୍ଗତ ବିଞ୍ଝୱାର, ନହର, ନାରୋଟିଆ, ଭାରୋତିୟା, ରାଇ ମାଇନା ଓ କାଠ ମାଇନା ଉପ-ଗୋଷ୍ଠୀଗୁଡ଼ିକ ଜୀବିକା ଅର୍ଜ୍ଜନର ଯେଉଁ ନିୟମଗୁଡ଼ିକୁ ମାନନ୍ତି ମଙ୍ଗଳି ବାଈ ସେ ସମ୍ପର୍କରେ ବୁଝାଇ କହୁଛନ୍ତି । ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶର ବଇଗା ଗୋଷ୍ଠୀ ବିଶେଷ ଭାବେ ଦୁର୍ବଳ ଆଦିବାସୀ ଗୋଷ୍ଠୀ (ପିଭିଟିଜିଏସ) ରୂପେ ପରିଗଣିତ ହୁଅନ୍ତି । “ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉପ-ଗୋଷ୍ଠୀ ବାଉଁଶରୁ ଅଲଗା ଅଲଗା ପ୍ରକାରର ଜିନିଷ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି” ।

ସେ ନିଜେ ବାଲାଘାଟ ଜିଲ୍ଲାସ୍ଥିତ ନଟ ଗାଁରେ ଥିବା ୧୦ରୁ ୧୨ଟି ବିଞ୍ଝୱାର ବଇଗା ଆଦିବାସୀ ପରିବାର ରହୁଥିବା ପଣ୍ଡା ଟୋଲାରେ ରହନ୍ତି । ସେଦିନ ଥିଲା ଶୁକ୍ରବାର ସକାଳ ଓ ମଙ୍ଗଳି ବାଈ ତାଙ୍କ ଗୋଷ୍ଠୀର ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ମିଶି ପାଖ ଗାଁ ମାଲଧରରୁ ବାଉଁଶ ଆଣିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ । ମୋ ପହଞ୍ଚିବାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରି ସେତେବେଳେ ସେମାନଙ୍କର ନିୟମିତ ସମୟ ପାହାନ୍ତା ୪ଟାରୁ ଟିକିଏ ଗଡ଼ି ଯାଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଇ ନଥିଲା ।

ରାସ୍ତାରେ ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଖାଇବା ଡବାଗୁଡ଼ିକ ନଦୀର ଶୁଖିଲା ଭାଗର ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରେ ଲୁଚାଇ ରଖି ଦିଅନ୍ତି ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ କେବଳ ପାଣି ବୋତଲଟିଏ ଓ କୁରାଢ଼ି ଧରି ଆଗକୁ ଚାଲନ୍ତି । “ଏଭଳି ଆମେ ଓଜନ କମାଇ ଦେଇଥାଉ”, କହନ୍ତି ମଙ୍ଗଳି ବାଈ । ମଧ୍ୟାହ୍ନ ପରେ ସେମାନେ ସେହି ରାସ୍ତାରେ ୮ରୁ ୧୦ କି. ମି. ପଣ୍ଡା ଟୋଲା ଆଡ଼କୁ ଫେରନ୍ତି । ସେତେବେଳେ ସେମାନେ ପାଖାପାଖି ୨୫ କେଜି ଓଜନର ତିନି ଚାରିଟି ଲମ୍ବା ବାଉଁଶ ମୁଣ୍ଡରେ ବୋହି ଆଣିଥାନ୍ତି ।

ଏହା ତାଙ୍କର ଶୁକ୍ରବାର ଦିନର ନିୟମିତ କାମ । ସପ୍ତାହର ଅବଶିଷ୍ଟ ଦିନଗୁଡ଼ିକରେ ସେ ବାଉଁଶ କାଟନ୍ତି, ଛଡ଼ାନ୍ତି ଓ ବାଉଁଶ ଡାଲା ତିଆରି କରିବା ପାଇଁ ପତଳା ବାଉଁଶ ପାତିଆ ତିଆରି କରନ୍ତି । ସେ କହିବା ଅନୁଯାୟୀ ତାଙ୍କ ଜନ୍ମରୁ ହିଁ ତାଙ୍କ କର୍ମ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇ ସାରିଛି । “ଆମେ କେବଳ ଡାଲା ତିଆରି କରୁ । ମୋ ଜନ୍ମରୁ ହିଁ ଆମ ଲୋକେ ତାହା ତିଆରି କରୁଥିବାର ଦେଖିଦେଖି ବଡ଼ ହେଇଛି । ତେଣୁ, କେବଳ ତାହା ହିଁ ତିଆରି କରିବା ମୁଁ ଶିଖିଛି । ସମୁଦାୟ ଭାବେ ତାହା ମୁଁ ଜାଣିଛି” ।

କିନ୍ତୁ ତାହା ପୁରାପୁରି ସତ ନୁହେଁ । ଜଙ୍ଗଲ ପାଖରେ ରହୁଥିବା ମଙ୍ଗଳି ବାଈ ଯଥେଷ୍ଟ ଅଧିକ ଜାଣନ୍ତି, ଜଙ୍ଗଲ ବିଷୟରେ ଓ ଏହାର ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ, ଏହାର ରଙ୍ଗ, ଆବେଦନ, ଫଳ, ଫୁଲ, ସବୁଜିମା, ବୃକ୍ଷରାଜି, ଔଷଧୀୟ ଗୁଳ୍ମ, ଇତ୍ୟାଦି ଅନେକ କିଛି । ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପାଇବା ସ୍ଥାନ ଓ ସେଠାକୁ ଯିବା ରାସ୍ତା, ଜଙ୍ଗଲର ଭୂଗୋଳ ଓ ଇତିହାସ, ସବୁକିଛି ସେ ଜାଣନ୍ତି । ଯେମିତି କଥାରେ କହନ୍ତି, ଗୋଣ୍ଡସେ ଅଚ୍ଛା ଜମିନ କେ ବାରେ ମେ କୋଇ ନହିଁ ଜାନ ସକତା, ବଇଗା ସେ ଅଚ୍ଛା ଜଙ୍ଗଲ କେ ବାରେ ମେ କୋଇ ନହିଁ ଜାନ ସକତା, ଔର ଧୀମର ସେ ଅଚ୍ଛା ପାଣି କେ ବାରେ ମେ କୋଇ ନହିଁ ଜାନ ସକତା (ଜମି ବାବଦରେ ଜଣେ ଗୋଣ୍ଡଠାରୁ, ଜଙ୍ଗଲ ବାବଦରେ ଜଣେ ବଇଗାଠାରୁ ଅଧିକ ଓ ପାଣି ବାବଦରେ ଜଣେ ଧୀମରଠାରୁ ଅଧିକ ଅନ୍ୟ କେହି ଜାଣି ନଥିବେ) ।

ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବା ରାସ୍ତାରେ ମଙ୍ଗଳି ବାଈ ଘରକୁ ନେବା ପାଇଁ ତେନ୍ଦୁ ଫୁଲ ଓ ଚାରୋଟା (କାସିଆ ତୋରା) ପତ୍ର ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି । “ଆମେ ଏ ସବୁକିଛି ଜଙ୍ଗଲରୁ ହିଁ ପାଉ । ଭୋଦୋ ପିହାରି [ଊଈ ହୁଙ୍କା ଛତୁ ବା ଟରମାଇଟୋମାଇସେସ], ବାଂଶ ପିହାରି [ସ୍ଥାନୀୟ ବାଉଁଶ ଛତୁ ବା କାନ୍ଥାରେଲସ], ପୁଟ୍ଟୁ [ଏକ ପ୍ରକାରର ଜଙ୍ଗଲି ଛତୁ], ଭାଜି [ସବୁଜା]” । ଜଙ୍ଗଲରେ ରହୁଥିବା ବଇଗାମାନେ ଜୀବିକା ଓ ଜୀବନ ପାଇଁ ଏହା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି । ଦେଶର ପ୍ରାୟ ୭୫ ପ୍ରତିଶତ ବଇଗା ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶରେ ରହନ୍ତି – ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ୪,୧୪,୫୨୬ ଜଣ । ତେବେ ଏହି ଗୋଷ୍ଠୀ ଜଙ୍ଗଲକୁ କେବଳ ସେମାନଙ୍କର ସମ୍ପଦ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି ନାହିଁ । କେତେବେଳେ, କ'ଣ ଓ କେତେ ପରିମାଣର ନେବା କଥା ସେମାନଙ୍କୁ ତାହା ଜଣାଅଛି । କେମିତି ଭାବେ ଫେରେଇବାକୁ ହେବ ତାହା ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ଜଣା ।

“ଅବ ତୋ ଜଙ୍ଗଲ ଭି ଭାଗ ରହିସେ, ପହଲେ ତୋ ଇହା ହି ରହାଏ [ଏବେ ଜଙ୍ଗଲ ସିନା ଘୁଞ୍ଚି ଯାଉଛି, ଆଗରୁ ତ ଏଇଠି ଥିଲା]” । ମଙ୍ଗଳି ବାଈଙ୍କ ଜିଭ ଅଗରେ ରହିଥିବା ଜ୍ଞାନ ଓ ତାଙ୍କ ଚଳ ପ୍ରଚଳରେ ଦିଶୁଥିବା କର୍ମ କୌଣସି ପୁସ୍ତକରେ ଲେଖା ହୋଇ ରହିନାହିଁ । ବିଗତ ଦୁଇ ଦଶନ୍ଧିରେ ସେ ଦେଖିଥିବା ତାଙ୍କ ଚାରିପଟେ ବଦଳୁଥିବା ପୃଥିବୀ ବିଷୟରେ ସେ କହନ୍ତି । ସେ ତାଙ୍କ ବୟସ ବାବଦରେ ନିଶ୍ଚିତ ନୁହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ବୟସ ଏବେ ୪୦ ବର୍ଷ ଉପରେ ହେବ ବୋଲି ସେ ଭାବନ୍ତି ।

ମଙ୍ଗଳି ବାଈ ଯେତେବେଳେ ବାହା ହୋଇଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ଜଙ୍ଗଲ ଭିତରେ ତିନି-ଚାରି କି. ମି. ଚାଲିବା ପରେ ବାଉଁଶ ମିଳି ଯାଉଥିଲା, ଏବଂ ସେମାନେ ସପ୍ତାହକୁ ତିନି ଥର ଯାଇ ବାଉଁଶ ସଂଗ୍ରହ କରୁଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ଏବେ ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାୟ ନ’ କି. ମି. ଯିବାକୁ ପଡୁଛି, ଓ ସପ୍ତାହକୁ କେବଳ ଥରେ ମାତ୍ର ଯାଇ ମାତ୍ର ତିନି ଚାରିଟି ଲମ୍ବା ବାଉଁଶ ଆଣୁଛନ୍ତି ।

“ସବୁ ଗଛ କାଟି ଦିଆଗଲାଣି । ବର୍ତ୍ତମାନ ତୁମେ ଯୁଆଡ଼େ ଚାହିଁବ କେବଳ ଶାଗୁଆନ [ଟେକଟୋନା ଗ୍ରାଣ୍ଡିସ] ଗଛ ଦେଖିବାକୁ ପାଇବ । ତୁମେ କୋଉ ନୂଆ ଗଛ ଆଉ ଦେଖିବାକୁ ପାଇବ? ଚାରିଆଡ଼େ ସମାନ ପ୍ରକାରର ଗଛ । ସେମାନେ ତାକୁ କାଟୁଛନ୍ତି ଓ ପୁନଃରୋପଣ କରୁଛନ୍ତି । ଯାହାକୁ ଏବେ ଆଉ ଆମେ ଜଙ୍ଗଲରୁ ଆଣୁ ନାହୁଁ! କାକୋରା [ସ୍ପାଇନ୍ ଗୌର୍ଡ], ଭାଜି [ସବୁଜିଆ], ତେନ୍ଦୁ [ପର୍ସିମନ୍] । ଏବେ ତୁମେ ଅନ୍ୟ କିଛି ପାଇବା କଷ୍ଟକର”, ସେ କହନ୍ତି ।

ଖରାଦିନେ ସେମାନେ ବେଳେବେଳେ ଆହୁରି ମହୁଲ [ମହୁଆ – ମଧୁକା ଲଙ୍ଗିଫୋଲିଆ] ଓ ତେନ୍ଦୁ ପତ୍ର ସଂଗ୍ରହ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି । “ଏ ବର୍ଷ ବହୁତ କଷ୍ଟରେ ମୁଁ ୫୦୦ ପୁଡ଼ା [ପ୍ରତି ପୁଡ଼ାରେ ୧୦୦ ପତ୍ର ରହିଥାଏ] ସଂଗ୍ରହ କରିଛି” । ବର୍ଷା ଦିନେ ଯେତେବେଳେ ବାଉଁଶ ଡାଲା କାମ କରିବା ଧିମେଇ ଯାଏ, ସେତେବେଳେ ମଙ୍ଗଳି ବାଈ ଯାଇ ଅଳ୍ପ କିଛି ରୋଜଗାର କରିବା ପାଇଁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଜମିରେ ରୁଆ ବୁଣା କାମ କରନ୍ତି । ତାଙ୍କ ଶାଶୁ ୬୨-ବର୍ଷୀୟା ମାହୋ ବାଈ ମାସକୁ ୬୦୦ ଟଙ୍କା ବାର୍ଦ୍ଧକ୍ୟ ଭତ୍ତା ପାଆନ୍ତି ।

ମଙ୍ଗଳି ବାଈଙ୍କ ଶଶୁର ତାଙ୍କ ବାହାଘର ପୂର୍ବରୁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରି ସାରିଥିଲେ, ଏବଂ ଜାନୁଆରୀ ୨୦୨୪ରେ ମାତ୍ର ୪୫ ବର୍ଷ ବୟସରେ ତାଙ୍କ ସ୍ଵାମୀ ମଦନ ଉଇକି ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିବାର ଦୁଇ ବର୍ଷ ପୁରିବାକୁ ଯାଉଛି । ସେ ଥିଲେ ଜଣେ ଦାଦନ ଶ୍ରମିକ ଓ ଯୁଆଡ଼େ ନିର୍ମାଣ କାମ ହେଉଥିଲା କାମ କରିବାକୁ ସେ ସେଠାକୁ ଯାଉଥିଲେ । “ସେତେବେଳେ ସେ ହରିୟାନା ଯାଇଥିଲେ”, କହନ୍ତି ମଙ୍ଗଳି ବାଈ । “ଆମେ ଜାଣିନୁ କ'ଣ ହେଇଥିଲା, ସେ ବିଦେଶ ମାଟିରେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କଲେ । ଏପରିକି ଠିକାଦାର ମଧ୍ୟ ଆମକୁ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ । ଆମେ ଯେତେବେଳେ ସେଠାରେ ପହଁଚିଲୁ, ଜାଣିଲୁ ଯେ ଅତ୍ୟଧିକ ଥଣ୍ଡା ପାଗ ଯୋଗୁଁ ତାଙ୍କ ପ୍ରାଣ ଚାଲିଗଲା” ।

“ଏପରିକି ମୁଁ ମୋ ପୁଅର ମୁହଁ ଦେଖି ପାରିଲି ନାହିଁ”, ମାହୋ ବାଈ ଅଭିଯୋଗ କରନ୍ତି । “ହସ୍ପିଟାଲରେ ସେମାନେ ମୃତ ଦେହ ଦେବାକୁ ୩,୫୦୦ ଟଙ୍କା ଦାବି କଲେ, ତା’ ଉପରେ ପୁଣି ଗାଡ଼ି ଭଡ଼ା । କୋଉଠୁ ଆଣିଥାନ୍ତୁ? ଆମେ ମୃତଦେହ ଫେରସ୍ତ ଆଣି ପାରିଲୁନି । ଆମେ ସେହି ହସ୍ପିଟାଲରେ ହିଁ ତାଙ୍କ ମର ଶରୀରକୁ ଦାହ କଲୁ”, ମଙ୍ଗଳି ବାଈ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି ।

ତାଙ୍କ ପୁଅ ସୁକେଶ ଉଇକି ବାପା ଚାଲିଗଲା ପରେ ଅଷ୍ଟମ ଶ୍ରେଣୀରୁ ପାଠ ଛାଡ଼ିଦେଲେ । “ମେ ସ୍କୁଲ କଭି ନିଗେ ହାଓ, ଉନଲା କାହିନ ବୋଲାହୁ, ନାହି ପଢ଼ରେ ଆଓ, ତୋ ମତ ପଢୋ, କାମ କରୋ, କେହନ କରହୁନ ଔର [ମୁଁ ତ ଆଦୌ ସ୍କୁଲ ଯାଇନାହିଁ । ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଆଉ କଣ କହିବି! ଯଦି ପଢ଼ିବାକୁ ଚାହୁଁନ, ପଢ଼ନି । କାମ କର । ତୁମେ ଆଉ କ’ଣ କରିବ?]”, ସେ କହନ୍ତି । ଏବେ ତାଙ୍କର ୧୮ ବର୍ଷର ପୁଅ ତା’ ବାପାଙ୍କ ପରି ଦାଦନ ଭାବେ କାମ କରିବାକୁ ଯାଉଛି ଓ ତିନି ମାସକୁ ଥରେ ୭ରୁ ଆଠ ହଜାର ଟଙ୍କା ଘରକୁ ପଠାଉଛି । ତା’ ରୋଜଗାରର ଅଧିକାଂଶ ଭାଗ ଖାଇବା ଓ ଭଡ଼ା ଦେବାରେ ଖର୍ଚ୍ଚ ହେଇଯାଉଛି ।

ମଙ୍ଗଳି ବାଈ ଓ ତାଙ୍କ ଶାଶୁ ଗାଁରେ ରହନ୍ତି ଓ ବାଉଁଶ ଡାଲା ତିଆରି କରି ସପ୍ତାହକୁ ପାଖାପାଖି ୬୦୦ ଟଙ୍କା ରୋଜଗାର କରନ୍ତି । ସେମାନଙ୍କର ପାଖାପାଖି ୧.୫ ଏକର ଜମି ଅଛି ଯେଉଁଥିରେ ସେମାନେ ବର୍ଷକୁ ଥରେ ଧାନ ଚାଷ କରନ୍ତି । ଚାଷ କାମ ହେଲା ବେଳେ ସୁକେଶ ଗାଁକୁ ଆସନ୍ତି, ଜମିରେ କାମ କରନ୍ତି ଓ ଫେରି ଯାଆନ୍ତି ଅମଳ ସମୟ ଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ।

“ଏବେ ସେ ଆସିବ”, କହନ୍ତି ମଙ୍ଗଳି ବାଈ, “ତା’ ପରେ ଆମେ ପୁଣି ଚାଷ କାମରେ ଲାଗିଯିବୁ । ଆମେ ଗୋଟିଏ ଋତୁରେ କେବଳ ଥରେ ରୋଜଗାର କରୁ । ଆମେ ପ୍ରାୟ ୨୦ରୁ ୩୦ କ୍ଵିଣ୍ଟାଲ ଧାନ ପାଉ, କିନ୍ତୁ ତାକୁ ଆମେ ବିକୁ ନାହିଁ । ବେଚଙ୍ଗେ ତୋ କା ସେ ଖାବୋ ଫିର [ବିକି ଦେବୁ ତ ଖାଇବୁ କଣ?] । ଚାଷ କାମ ସରିଲା ପରେ ଆମେ ବାଉଁଶ ଆଣୁ ଓ ସେଥିରେ ଡାଲା ତିଆରି କରୁ, ଆମେ କେବଳ ବାଉଁଶ କାମ କରୁ” ।

କିନ୍ତୁ ବାଉଁଶ ପାଇବା କଷ୍ଟକର ହେଲାଣି । ଭାରତରେ ବାଉଁଶ ହେଉଥିବା ସ୍ଥାନର ପରିମାଣ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶରେ ସର୍ବାଧିକ । ଜାତୀୟ ବାଉଁଶ ମିସନ [ନ୍ୟାସନାଲ ବାମ୍ବୁ ମିସନ] ଅନ୍ତର୍ଗତ ବିକାଶ-ମୂଳକ ଶିଳ୍ପ ଓ ରୋପଣ କାର୍ଯ୍ୟ ସହ ବିଶେଷ ଭାବେ ଦୁର୍ବଳ ଆଦିବାସୀ ଗୋଷ୍ଠୀଙ୍କର (ପିଭିଟିଜି) ସଂଘର୍ଷ ପ୍ରତି ସମଦୃଷ୍ଟି ଦେବାର ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଛି, କାରଣ ସେମାନଙ୍କର ଜୀବିକା ଏହା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ।

“ତୁମେ ଯଦି ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରତିବର୍ଷ କାଟିବ, ତୁମକୁ ବାଉଁଶ ଆଉ କୋଉଠୁ ମିଳିବ?”, ସେ ପଚାରନ୍ତି । “ବର୍ତ୍ତମାନ କ୍ଵଚିତ ବାଉଁଶ ଅଛି । ପ୍ରତିଦିନ କେହି ନା କେହି ସରକାରୀ ଠିକାଦାର ଆସି ଜଙ୍ଗଲ କାଟୁଛନ୍ତି । ଏପରିକି ଆମ ଗାଁର ଲୋକମାନେ ଯାଇ ସେଠାରେ କାମ କରୁଥିଲେ । ଆଗରୁ ଆମେ ଯାଇ ବାଉଁଶ ଆଣୁଥିଲୁ, କିନ୍ତୁ ଏବେ ପୋଲିସ ଅଧିକାରୀମାନେ ଆମକୁ ବାଉଁଶ ଆଣିବାକୁ ଦେଉ ନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ତାହାକୁ ନେଇ ଯାଉଛନ୍ତି”, ସେ କହନ୍ତି । ମଙ୍ଗଳି ବାଈ ତା’ର ବାଉଁଶ କାଟି ସାରିଲାଣି ଓ ଗୋଟିଏ କଞ୍ଚା ବାଉଁଶରୁ ପତଳା ପାତିଆ ବାହାର କରି ସେଥିରେ ତାଙ୍କ ଲମ୍ବା ବାଉଁଶଗୁଡ଼ିକୁ ବାନ୍ଧିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି ।

ବଇଗାମାନଙ୍କୁ ଗୋଟିଏ ଗଛର ମୂଳଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଡାଳପତ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସବୁକିଛିକୁ କେମିତି ବ୍ୟବହାର କରିହେବ ତାହା ଜଣା । ସେମାନେ ଜଙ୍ଗଲ ସହ କେମିତି ସମନ୍ୱୟ ରଖି ଚଳିହେବ ଯୁଗଯୁଗ ଧରି ଜାଣନ୍ତି । ଜୀବିକା ନିର୍ବାହ ପାଇଁ ଅଧିକାଂଶତଃ ସେମାନେ ଜଙ୍ଗଲ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, ଏବଂ ସେଥିପାଇଁ ହୁଏତ ସେମାନେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପୂଜା ମଧ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଦେବତା ବୋଲି ମାନନ୍ତି ।

ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନଇଁରହି ଆଣିବାକୁ ଥିବା ବୋଝ ବାନ୍ଧିବାର ଦେଖିଲି, ସେମାନଙ୍କୁ ପଚାରିଲି ଯଦି ବାଉଁଶଗୁଡିକୁ ବସିପଡ଼ି ବାନ୍ଧିବ ତେବେ ତାହା ସହଜ ହେବ ନାହିଁକି! “ନା, ଆମେ ଏହାକୁ ଆମର ଠାକୁର ବୋଲି ମନେକରୁ । ଆମେ କେମିତି ଆମ ଦେବତାଙ୍କ ଆଗରେ ବସିବୁ? ଆମେ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ପୂଜା କରୁ” ।

କିନ୍ତୁ ତୁମେ କ'ଣ ଗଛ କାଟୁ ନାହଁକି?

“ହମ ଜାନତେ ହୈ କୌନସା କଉଲା ହୈ ଔର ଉଗାନା ୱାଲା ହୈ, କିସକୋ ଲେନା ହୈ, କିସକୋ ଛୋଡନା ହୈ, ସରକାର କୋ ଥୋଡି ପତା ହୈ, ୱ ତୋ ସବ କାଟ୍ ଦେତି ହୈ [ଆମେ ଜାଣୁ କୋଉ ଗଛ କଅଁଳିଆ ଓ ଆହୁରି ବଢ଼ିବ । ଆମେ ଜାଣୁ କୋଉଟାକୁ ନେବୁ ଓ କୋଉଟାକୁ ଛାଡ଼ିବୁ । ସରକାରଙ୍କୁ କ’ଣ ଜଣା? ସେମାନେ ସବୁକିଛିକୁ କାଟି ଦିଅନ୍ତି]” । ମଙ୍ଗଳି ବାଈଙ୍କ ସ୍ଵର ସାମାନ୍ୟ ଧୈର୍ଯ୍ୟହରା ଶୁଭୁଥିଲା । ମୁଁ ବୁଝିପାରିଲି ଯେ ପ୍ରକୃତି ପ୍ରତି ସେମାନଙ୍କର ଯେଉଁ ସମ୍ମାନ ଓ ଭକ୍ତି ରହିଛି ତାହା କେବଳ ଶାବ୍ଦିକ ନୁହେଁ, ବରଂ ସେମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପରେ ମଧ୍ୟ ରହିଛି ।

ଟୋଲାଠାରୁ ଯାଇଥିବା ଏହି ୧୦-୧୨ ଜଣିଆ ଦଳର ଯୁବାଠାରୁ ବୟସ୍କ ସମସ୍ତେ ଫେରିବା ରାସ୍ତାରେ ଚାଲିବା ଆରମ୍ଭ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ପରସ୍ପରକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ । ଫେରିବା ରାସ୍ତାରେ ଘରଠାରୁ ପ୍ରାୟ ଚାରିରୁ ପାଞ୍ଚ କି.ମି. ଦୂରରେ ଥିବା ବେଳେ ସେମାନଙ୍କ ପାଣି ସରିଗଲା । ତେଣୁ ସେମାନେ ଶୁଖିଲା ନଦୀ ଭିତରେ କିଛି ବାଟ ଆଗକୁ ଗଲେ । ସେଠାରେ ଗୋଟିଏ ବଡ଼ ଅର୍ଜ୍ଜୁନ ଗଛ ନଇଁ ପଡ଼ିଥିବାରୁ ସେଠାରେ କିଛି ଛାଇ ପଡ଼ିଥିଲା । ମଙ୍ଗଳି ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଗଛ ଗଣ୍ଡି ତଳେ ଟିକେ ଓଦାଳିଆ ସ୍ଥାନ ଦେଖିଲେ ଓ ସେଠାରୁ ବାଲି ଖୋଳି ବାହାର କଲେ । ଏବଂ ସେଠାରେ ସେମାନେ ପାଣି ପାଇଲେ ।

“ଯଦି ଜଣେ ପୋଲିସ ଅଧିକାରୀ ଆସି ଆମେ ବାଉଁଶ ସଂଗ୍ରହ କରୁଥିବାର ଦେଖିବେ, ତେବେ ସେମାନେ ଆମଠାରୁ ବାଉଁଶ ଜବତ କରିନେବେ । ଏପରିକି ସେମାନେବ ଆମ କୁରାଢି ବି ନେଇଯିବେ । ସେଥିପାଇଁ ଆମେ ଝିଅ ଓ ସ୍ତ୍ରୀଲୋକମାନେ ଏକାଠି ଦଳ ହେଇ ବାଉଁଶ ନେବାକୁ ଆସୁ । ପୋଲିସ ଅଧିକାରୀମାନଙ୍କର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବାକୁ ଏହା ସାହାଯ୍ୟ କରେ”, କହନ୍ତି ମଙ୍ଗଳି ବାଈ ।

ଯେତେବେଳେ ବାଉଁଶ ନଥାଏ ସେତେବେଳେ ତୁମେମାନେ କ’ଣ କର?

“କ'ଣ କରିବୁ ଆଉ, ଆମେ କୌଣସି କାମ କରିପାରୁ ନାହିଁ । ବାଂଶ ରହେଗା ତୋ ଟୋକରି ବନତା ହୈ, ନହିଁତୋ ଚୁପାଇ ରେହତା ହୈ [ବାଉଁଶ ଥିଲେ ଡାଲିଆ ବନାଉ, ଯେତେବେଳେ ନଥାଏ ଚୁପ ହେଇ ବସୁ]” । ସେ କହନ୍ତି ।

ମୃଣାଳିନୀ ମୁଖାର୍ଜୀ ଫାଉଣ୍ଡେସନ (ଏମଏମଏଫ) ପକ୍ଷରୁ ପ୍ରଦତ୍ତ ଫେଲୋସିପ ସହଯୋଗରେ ଏହି ଲେଖାଟିକୁ ପ୍ରସ୍ତିତ କରାଯାଇଛି ।

ମୂଳତଃ ଏହି ଲେଖାଟି ପ୍ରଥମେ ହିନ୍ଦୀରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା ।

ଅନୁବାଦ: ଓଡ଼ିଶାଲାଇଭ୍‍