कष्टाची वीण, दु:खाचा भार

“आमच्या समाजातल्या कुणी जर बांबूपासून परारा [वस्तू सुकवण्यासाठी वापरली जाणारी सपाट ताटली] किंवा सूप [उफणणीसाठी वापरली जाणारी टोपली] बनवलं तर मग त्यांना दुसऱ्या समुदायाला दंड द्यावा लागतो; धान्य आणि पैशाच्या स्वरूपात!” मंगलीबाई नियम समजावून सांगत असतात. मंगलीबाई या बिंझवार आदिवासी. बिंझवार आदिवासी हे बैगा आदिवासी समाजातल्या अनेक उपसमुदायांपैकी एक. बैगा ही मध्य प्रदेशातली एक आदिम (PVTG) जमात आहे. या बैगा जमातीत बिंझवार, नाहर, नरोटिया, भरोटिया, राय मैना आणि काठ मैना असे उपसमुदाय आहेत. त्यांचे उपजीविकेच्या संदर्भात खास नियम आहेत. मंगलीबाई त्याविषयीच सांगतायत, “बांबूपासून वेगवेगळ्या वस्तू बनवतो; आमच्यातला प्रत्येक समुदाय!”

मंगलीबाई या स्वतः बिंझवार बैगा आदिवासी. बालाघाट जिल्ह्यातल्या नाटा गावात पांडा टोला आहे. हा टोला म्हणजे १० ते १२ आदिवासी कुटुंबांची वस्ती. इथेच मंगलीबाई राहतात. शुक्रवारची सकाळ आहे आणि समुदायातल्या इतर काही लोकांसोबत मंगलीबाई बांबू आणायला निघाल्यात; मालधर गावाजवळच्या जंगलाच्या दिशेने! तशा नेहमी त्या पहाटे ४ वाजायच्या सुमाराला निघतात. पण आज माझ्यासाठी वाट पाहात थांबल्या होत्या. त्यामुळे जरा उशीर झालाय. तरीही सूर्योदय व्हायच्या आधीच जंगलाच्या वाटेने पावलं पडायला सुरुवात झालीय.

वाटेत नदीचं कोरडंठाक पात्र लागतं. सोबत आणलेले जेवणाचे डबे त्या या पात्रातल्या वाळूत दडवून ठेवतात. बरोबर फक्त पाण्याची बाटली आणि एक कुऱ्हाड घेऊन चालू लागतात. “आपल्यापाशी कमीत कमी वजन असायला हवं. त्यासाठीचा हा एक मार्ग!” मंगलीबाई म्हणतात. दुपारनंतर पुन्हा पांडा टोल्याकडे पायी परत जायचंय; ८ ते १० किलोमीटर! त्यावेळी त्यांच्या डोक्यावर साधारण २५ किलो वजनाचे तीन-चार बांबू असतील.

शुक्रवारचा दिवस मंगलीबाईंसाठी साधारण असा असतो. बाकी आठवड्यातले उरलेले जरा वेगळे. इतर दिवशी त्या बांबू सोलतात, कापतात, बांबूच्या पातळ पट्ट्या बनवतात आणि त्यापासून टोपल्या विणतात. ‘हे माझं जन्माने दिलेलं कर्म’ - त्या म्हणतात, “आम्ही फक्त टोपल्या बनवतो. लहानपणापासून माझ्या आसपासच्या लोकांना फक्त टोपल्या बनवताना मी पाहात आलीय. तेच मीही शिकले. मला फक्त तेवढंच ठाऊक आहे.”

अर्थात हे काही शंभर टक्के खरं नाही. जंगलाला लागूनच राहणाऱ्या मंगलीबाईंना आणखी बरंच काही ठाऊक आहे. जंगल, त्यातल्या वाटा, त्याचे रंग, पोत, फळं, हिरवळ, फुलं, वृक्ष, औषधी वनस्पती या साऱ्याबद्दलची खूपसारी माहिती त्यांच्यापाशी आहे. त्यांच्यापर्यंत पोहोचण्याच्या जंगलातल्या वाटा, ते सापडण्याची नेमकी ठिकाणं, जंगलाचा इतिहास नि भूगोल त्यांना ज्ञात आहे. म्हणतात ना- गोंड से अच्छा जमीन के बारे में कोई नहीं जान सकता, बैगा से अच्छा जंगल के बारे में कोई नहीं जान सकता, और धिमर से अच्छा पानी के बारे में कोई नहीं जान सकता. (गोंडांइतकं जमिनीबद्दल, बैगांइतकं जंगलाबद्दल आणि धिमरांइतकं पाण्याबद्दल क्वचितच कुणाला ठाऊक असेल!)

जंगलाच्या वाटेवर मंगलीबाई तेंदूची फुलं आणि चारोट्याची (कॅसिया तोरा) पानं गोळा करतात. “भोडो पिहारी [टर्माइट मशरूम किंवा टर्मिटोमायसेस], बांस पिहारी [स्थानिक बांबू मशरूम किंवा कॅन्थारेलस], पुट्टू [एक प्रकारचं जंगली मशरूम], भाजी [पालेभाज्या] हे सगळं आम्हाला जंगलातच मिळतं.” बैगा हे वननिवासी जगण्यासाठी आणि उपजीविकेसाठी संपूर्णपणे वनावर अवलंबून असतात. देशातल्या त्यांच्या एकूण लोकसंख्येपैकी जवळपास ७५ टक्के लोक (२०११ च्या जनगणनेनुसार ४,१४,५२६) मध्य प्रदेशात राहतात. मात्र यांच्यासाठी जंगल हे जंगल आहे; ‘संसाधन’ नाही. जंगलातलं काय, कधी नि किती प्रमाणात घ्यायचं हे तर ते जाणतातच; शिवाय घेतलेल्याची परतफेड कशी करायची तेसुद्धा!

“अब तो जंगल भी भाग रहीसे, पहले तो इहा ही रहाय [आता जंगलंही चाललीयेत पळून! खरंतर ती इथेच असायची पूर्वी!]" मंगलीबाईंच्या शब्दांमधून आणि त्यांच्या कृतीमधून व्यक्त होणारं ज्ञान हे पुस्तकांच्या पलीकडचं आहे. मागच्या दोन दशकात त्यांच्या डोळ्यासमोर बदलत गेलेल्या जगाची गोष्ट त्या सांगतायत. खात्री नाही; पण आपलं वय साधारण चाळिशीच्या आसपास असावं असं त्या सांगतात.

मंगलीबाईंचं लग्न झालं तेव्हा जंगलात शिरल्यावर जेमतेम तीन-चार किलोमीटरवर बांबू मिळायचा. आणि तेव्हा आठवड्यात तीनदा बांबू आणायला जाणं व्हायचं जंगलात! पण आता तसं होत नाही. बांबूसाठी आता चालत नऊ किलोमीटर जावं लागतं. आठवड्यातून आता फक्त एकदाच जंगलात जाणं होतं आणि एकावेळी बांबूची तीन किंवा चार खोडं आणली जातात.

“सगळी झाडं तोडून टाकलीयेत. आता जिकडे बघावं तिकडे फक्त सागवान [टेक्टोना ग्रँडिस]. नवी झाडं कुठे दिसतच नाहीत. आजूबाजूला सगळीकडे एकाच प्रकारची झाडं. एकदा ही झाडं ते तोडतात आणि मग पुन्हा लावतात. तीच झाडं पुन्हा पुन्हा! काकोरा [भोपळा], भाजी [पालेभाजी], तेंदू [पर्सिमन]... पूर्वी आम्ही जंगलातून काय काय आणायचो. आता कुठे काय मिळतं जंगलात? काहीच नाही!" मंगलीबाई सांगत असतात.

तरीही हे लोक उन्हाळ्यातसुद्धा काही वेळा जंगलात जाऊन मोह [मधुका लॉन्गीफोलिया] आणि तेंदूपत्ता मिळतोय का पाहतात. “या वर्षी मी जेमतेम ५०० पुडे [एका पुड्यात १०० पानं असतात] गोळा केले.” पावसाळ्यात बांबूच्या टोपल्या बनवायचं काम फारसं नसतं. तेव्हा मग मंगलीबाई इतरांच्या शेतात जातात; रोपं लावायला. त्यातून थोडे पैसे सुटतात. महोबाई म्हणजे त्यांची सासू. ६२ वर्षांच्या महोबाईंना ६०० रुपये मिळतात- वृद्धत्व पेन्शन म्हणून!

मंगलीबाईंचे सासरे हयात नाहीत. मंगलीबाईंचं लग्न होण्याआधीच त्यांचं निधन झालं होतं. मदन उईके हे मंगलीबाईंचे पती. तेही आता नाहीत. जवळपास दोन वर्षांपूर्वी २०२४ सालच्या जानेवारी महिन्यात वयाच्या ४५ व्या वर्षी त्यांचं निधन झालं. एक स्थलांतरित कामगार म्हणून ते राबायचे, जिथे कुठे बांधकाम चालू असेल तिथे मजुरीसाठी जायचे. “तेव्हा हरियाणाला गेले होते ते,” मंगलीबाई सांगत असतात, “नेमकं काय झालं, आम्हाला नाही कळलं. परक्या ठिकाणी वारले ते. कंत्राटदारानेही आम्हाला काही सांगितलं नाही. आम्ही पोहोचलो तिथे तेव्हा कळलं, थंडीने नेलं त्यांना!”

“मुलाचं तोंडही नाही पाहू शकले मी,” महोबाई म्हणतात. “मृतदेह ताब्यात द्यायला रुग्णालयाने ३,५०० रुपये मागितले आणि त्यावर कडी म्हणजे भाड्याच्या वाहनासाठीचे पैसेही मागितले. कुठून आणायचे इतके पैसे? आम्ही मृतदेह घेऊन गावी येऊ शकलो नाही. रुग्णालयातच आम्ही अंत्यसंस्कार केले,” मंगलीबाई सांगतात.

सुकेश उईके हा मंगलीबाईंचा मुलगा. वडिलांचं निधन झालं, मग आठवीनंतर त्याने शाळा सोडली. “में स्कूल कभी निगे हाओ, उनल कहीं बोलहू, नहीं पधरे आओ, तो मत पढो, काम करो, कहान करहूं और. [मी शाळेचं तोंडही पाह्यलेलं नाही. काय सांगणार मी त्याला? नसेल शिकायचं तर नको शिकू. काम कर. दुसरं काय करशील तू?]” मंगलीबाई म्हणतात. आज त्यांचा १८ वर्षांचा मुलगा त्याच्या वडिलांसारखाच कामासाठी दूरवर स्थलांतर करतो आणि दर तीन महिन्यांनी ७ ते ८ हजार रुपये घरी पाठवतो. त्याची बरीचशी कमाई जेवणखाण आणि भाड्यापोटी खर्च होते.

मंगलीबाई आणि सासूबाई गावी राहतात. बांबूच्या टोपल्या विणून आठवड्याला साधारण ६०० रुपये कमवतात. अंदाजे १.५ एकर जमीन त्यांच्यापाशी आहे. दरवर्षी एकदा या जमिनीवर भातशेती केली जाते. लावणीच्या वेळी सुकेश घरी येतो, शेतात राबतो आणि पुन्हा बाहेरगावी कामाला निघतो. त्यानंतर कापणीच्या हंगामासाठी तो पुन्हा गावी परततो.

“आता यायचाय तो!” मंगलीबाई सांगत असतात, “मग पुन्हा शेती! वर्षाकाठी एकदाच शेतीतून उत्पन्न मिळतं. साधारण २०-३० क्विंटल भात मिळतो, पण तो आम्ही विकत नाही. बेचेंगे तो का से खाबो फिर [जे पिकवलंय तेच विकलं तर मग खायचं काय]? शेतीची कामं उरकली की त्यानंतर आम्ही जंगलातून बांबू आणतो आणि टोपल्या बनवतो. फक्त बांबूचंच काम करतो आम्ही!”

बांबू मिळवणं आता अवघड होत चाललंय. एकीकडे, बांबूचं भारतातलं सर्वात मोठं उत्पादन क्षेत्र मध्य प्रदेशात आहे. आणि राष्ट्रीय बांबू अभियानांतर्गत केलं जाणारं वृक्षारोपण आणि उद्योगउभारणीही! दुसरीकडे, इथल्या आदिम जमातीचं अवघं जगणं या बांबूवर अवलंबून आहे. आणि म्हणूनच जगण्यासाठीचा त्यांचा संघर्ष दिवसागणिक क्रूर होत चाललाय.

“तुम्ही दरवर्षी जंगल तोडत राहिलात तर तुम्हाला बांबू कसा मिळेल?” मंगलीबाई सांगत असतात, “आता बांबू फारसा दिसत नाही. दररोज कुणीतरी सरकारी कंत्राटदार येतात, जंगल तोडून जातात. आमच्या गावचे लोकही तिथल्या कामावर जायचे. आम्ही आधी जास्त बांबू आणायचो, पण आता पोलिस अधिकारी आम्हाला बांबू आणू देत नाहीत, तेच घेऊन जातात." एव्हाना मंगलीबाईंचं बांबू तोडायचं काम झालंय. आता त्यांनी दुसरं एक तुलनेने हिरवं दिसणारं बांबूचं खोड सोलून दोरी तयार केलीय. सगळी बांबूची खोडं आता दोरीने करकचून एकत्र बांधण्याकरता त्यांची कसरत चाललीय.

पानांपासून झाडाच्या मुळांपर्यंतची प्रत्येक गोष्ट नेमकी कशी वापरायची हे बैगा आदिवासींना ठाऊक असतं. शतकानुशतकं जंगलाच्या ‘सह’वासात हे आदिवासी नांदतायत. बहुतेक सगळ्या गरजांसाठी ते या जंगलावर अवलंबून असतात आणि म्हणूनच कदाचित ते जंगलाची पूजा करतात. जंगलाला देव मानतात.

सगळे जण खाली वाकून आपापला भारा बांधत असतात. ते पाहिल्यावर मी विचारते, खाली बसून ही बांधाबांध करणं जास्त सोपं नाही का? “नाही! हा आमचा देव आहे. देवासमोर कसंकाय बसायचं? पूजा करतो आम्ही इथे!”

पण तुम्ही जंगल तोडताय की!

“हम जानते है कौन्सा कौला है और उगनेवाला है, किसको लेना है, किसको छोडना है, सरकार को थोडी पता है, वो तो सब काट देती है. [कोवळं काय आहे आणि काय वाढणार आहे, हे आम्हाला ठाऊक आहे. जंगलातलं काय तोडायचं आणि काय सोडायचं ते आम्हाला कळतं. सरकारला थोडीच काही ठाऊक आहे? सगळंच्या सगळं ते तोडून टाकतात, बस्स!].” मंगलीबाईंचा अस्वस्थ आवाज कापत असतो. निसर्गाविषयीचा आदरभाव जसा त्यांच्या उक्तीतून दिसतो तसाच त्यांच्या कृतीतूनही!

टोल्यातल्या १०-१२ जणांचा हा गट. यात तरुण आहेत आणि वयस्करही. परतीच्या वाटेवर सगळे एकमेकांना मदत करतायत. घरापर्यंत पोहोचायला अजून चार-पाच किलोमीटर बाकी आहेत. त्यांच्याकडचं पिण्याचं पाणी संपलंय. मग ते नदीच्या कोरड्या पात्रात शिरतात आणि थोडं पुढे चालत जातात. तिथे अर्जुनाचं उंच झाड पडलंय नि लहानशी सावलीची जागा तयार झालीय. झाडाच्या खोडाच्या तळापासचा किंचित ओलसर भाग मंगलीबाई आणि इतरांच्या नजरेस पडतो. ते तिथली वाळू खोदायला लागतात. आणि पाणी सापडतं त्यांना तिथे!

“एखाद्या पोलिस अधिकाऱ्याने आम्हाला जर बांबू गोळा करताना पाह्यलं, तर बांबू जप्त होतो आमचा. शिवाय कुऱ्हाडही घेऊन जातात आमची. म्हणून मग मुली आणि बायका अशा गटागटाने बांबू गोळा करायला जातात. एकीला दुसरी असली की पोलिसांना तोंड द्यायला बरं पडतं,” मंगलीबाई म्हणतात.

बांबू नसतो त्यावेळी मग काय करता तुम्ही?

“काय करणार? काहीच काम नसतं मग त्यावेळी आम्हाला. बांस रहेगा तो टोकनी बनाते है, नही तो चुप्पही रहते है. [बांबू मिळाला की त्याच्यापासून टोपल्या बनवतो. बांबू नसतो तेव्हा काही नाही. शांत!]” त्या सांगतात.

ही कथा मूळतः हिंदीमध्ये प्रसिद्ध झाली होती

मृणालिनी मुखर्जी फाउंडेशन (एमएमएफ) फेलोशिपच्या सहाय्यातून हा लेख साकारला आहे.

अनुवाद : अमृता वाळिंबे