વાંસની કરી છાબડી તેમાં દુઃખ મૂકીને વ્હેણમાં વ્હેતું કરી…

મંગલી બાઈકહે છે, “અમારા સમુદાયમાંથીકોઈ પણવાંસમાંથી પરારા [વસ્તુઓ સૂકવવામાટે વપરાતીસપાટ પ્લેટ] અથવા સૂપા [સૂપડું] બનાવેતો તેમણેબીજા જૂથનેઅનાજ અનેપૈસાના રૂપમાંદંડ ચૂકવવોપડશે.” તેઓબિંઝવાર, નહાર, નરોટિયા, ભરોટિયા, રાય મૈનાઅને કાથમૈના જેવાબૈગા આદિવાસીસમુદાયના પેટાજૂથોદ્વારા અનુસરવામાંઆવતી આજીવિકાસંબંધિત વ્યવસ્થાસમજાવી રહ્યાછે. મધ્યપ્રદેશનાબૈગા પર્ટિક્યુલરલીવલ્નરેબલ ટ્રાઈબલગ્રુપ્સ (પીવીટીજીએસ) માંથી છે. “દરેક સમુદાયવાંસમાંથી અલગઅલગ વસ્તુઓબનાવે છે.”

તેઓ પોતેબાલાઘાટ જિલ્લાનાનાટા ગામની 10 થી 12 આદિવાસીપરિવારોની એકવસાહત પંડાટોલામાં રહેતાએક બિંઝવારબૈગા આદિવાસીછે. શુક્રવારનીસવાર છેઅને મંગલીબાઈ, તેમનાસમુદાયના બીજાલોકો સાથે, વાંસ લેવામાટે મલધરગામ નજીકનાજંગલ વિસ્તારમાંજઈ રહ્યાછે. સવારના 4 વાગ્યાના તેમનાસામાન્ય સમયકરતાં થોડુંમોડું થયુંછે પણહજી સૂરજઊગવાની વારછે, તેઓહું તેમનીસાથે જોડાઉંતેની રાહજોઈ રહ્યાછે.

જતા જતારસ્તામાં તેઓનદીના સૂકાપટ નીચેપોતાના ખોરાકનાડબ્બા છુપાવીદે છેઅને ફક્તએક પાણીનીબોટલ અનેએક કુહાડીલઈને આગળવધે છે. મંગલી બાઈકહે છે, "આ અમેજે ભારઊંચકીને ચાલીએછીએ એહળવોકરવાનો એકરસ્તો છે." બપોર પછીતેઓ એજ 8 થી 10 કિલોમીટર પંડાટોલા તરફચાલશે. તેઓએતેમના માથાપર ત્રણથી ચારવાંસના સાંઠાઊંચકેલા હશે, જેનું વજનલગભગ 25 કિલોહશે.

આ તેમનોશુક્રવારનો નિત્યક્રમછે. અઠવાડિયાનાબાકીના દિવસોતેઓ વાંસછોલે છે, કાપે છે, વાંસની પાતળીપટ્ટીઓ તૈયારકરે છેઅને વાંસનીટોપલીઓ (છાબડીઓ)ગૂંથે છે. તેઓ કહેછે કેતેમનું કામજન્મને આધારેનક્કી થાયછે. "અમેફક્ત ટોપલીઓબનાવીએ છીએ. હું મારાલોકોને ફક્તએ જબનાવતા જોઈનેમોટી થઈછું. તેથી હુંએટલું જશીખી છું. હું બસએટલું જજાણું છું."

પરંતુ તેતદ્દન સાચુંનથી. જંગલનીધાર પરરહેતા મંગલીબાઈ જંગલઅને તેનારસ્તાઓ, તેનારંગો, પોત, ફળો, લીલોતરી, ફૂલો, વૃક્ષો, ઔષધિઓ વિશેઘણું બધુંજાણે છે. તેઓ તેમેળવવાના રસ્તાઓઅને સ્થળો, જંગલની ભૂગોળઅને તેનોઇતિહાસ જાણેછે. તેઓએ બધુંજાણે છે. કહેવાય છે ને, ગોંડસે અચ્છાજમીન કેબારે મેંકોઈ નહીંજાન સકતા, બૈગા સેઅચ્છા જંગલકે બારેમેં કોઈનહીં જાનસકતા, ઔરઢિમર સેઅચ્છા પાનીકે બારેમેં કોઈનહીં જાનસકતા. (ગોંડકરતાં વધુસારી રીતેજમીનને, બૈગાકરતાં વધુસારી રીતેજંગલને અનેઢિમર કરતાંવધુ સારીરીતે પાણીનેકોઈ જાણતુંનથી).

જંગલમાં જતી વખતે મંગલી બાઈઘેર લઈ જવા માટે તેંદુનાફૂલો અનેચરોટા (કેસિયાટોરા) નાપાંદડા એકઠાકરે છે. "ભોડો પિહારિ [ટર્માઇટ મશરૂમઅથવા ટર્માઇટોમાયસિસ], બાંસ પિહારિ [સ્થાનિક વાંસમશરૂમ અથવાકેન્થેરેલસ], પુટ્ટુ [જંગલીમશરૂમનો એકપ્રકાર], ભાજીએ બધુંયઅમે જંગલમાંથી જલઈ આવીએછીએ." બૈગાસમુદાય વનવાસીછે, તેઓજીવનનિર્વાહ અનેઆજીવિકા માટેજંગલ પરઆધાર રાખેછે. દેશમાંતેમની કુલવસ્તીના લગભગ 75 ટકા - 2011 નીવસ્તી ગણતરીમુજબ 414526 લોકો - મધ્યપ્રદેશમાં રહેછે. પરંતુઆ સમુદાયક્યારેય જંગલનેમાત્ર એકસંસાધન તરીકેગણતો નથી. તેઓ જાણેછે કેતેમાંથી શું, ક્યારે, કેટલીમાત્રામાં લેવું. તેઓ એપણ જાણેછે કેતે પાછુંશી રીતેવાળવું.

“અબ તો જંગલ ભી ભાગ રહિસે, પહેલે તો ઈહા હી રહાયે [હવે જંગલો ભાગી રહ્યા છે (દૂર થઈ રહ્યા છે). પહેલા તો તે અહીં જ હતા.” મંગલી બાઈની જીભ પર વસતું અને તેમના કામમાંપ્રતિબિંબિત થતુંજ્ઞાન કોઈપુસ્તકોમાં સંગ્રહિત નથી. તેઓ છેલ્લા બે દાયકામાં જોયેલ તેમની આસપાસની બદલાતી દુનિયા વિશે વાત કરી રહ્યા છે. તેમને પોતાની ચોક્કસ ઉંમર ખબર નથી પણ પોતે ઉંમરના 40 ના દાયકામાં હશે એવું તેઓ માને છે.

જ્યારે બાઈના લગ્ન થયા ત્યારે જંગલની અંદર ત્રણથી ચાર કિલોમીટર ચાલો એટલે વાંસ મળી રહેતા હતા, અને તેઓ અઠવાડિયામાં લગભગ ત્રણ વાર એ લેવા જતા હતા. પરંતુ હવે વાંસ મેળવવા માટે તેમને લગભગ નવ કિલોમીટરની સફર ખેડવી પડે છે, અને તેઓ અઠવાડિયામાં ફક્ત એક જ વાર જાય છે, અને એક સમયે ત્રણ કે ચાર લાંબા સાંઠા લઈ આવે છે.

તેઓ કહેછે, "બધાઝાડ કાપીનાખવામાં આવ્યાછે. હવેજ્યાં જુઓત્યાં તમનેફક્ત સાગવન [ટેક્ટોના ગ્રાન્ડિસ] જ જોવામળશે. હવેતમને નવાઝાડ જોવાજ ક્યાંમળે છે? તમારી આસપાસએક જપ્રકારના ઝાડછે. તેઓતે કાપીકાપીને ફરીથીવાવે છે. અમારા સમયમાંઅમે જંગલમાંથીશું નથીલાવ્યા! કકોરા [કંકોડા], ભાજી, તેંદુ [ટીમરુ]. હવે તમનેએમાંનું કંઈભાગ્યે જમળે છે."

જોકે ઉનાળામાંએવો સમયઆવે છેજ્યારે તેઓહજી પણમહુઆ [મધુકાલોન્ગીફોલિયા] અનેતેંદુના પાનએકઠા કરવાનોપ્રયાસ કરેછે. "આવર્ષે મેંમાંડ 500 પૂડા [એક પૂડામાં 100 પાંદડા હોયછે] એકઠાકર્યા હતા." વરસાદ દરમિયાનજ્યારે વાંસનીટોપલી બનાવવાનુંકામ ધીમુંપડે છેત્યારે મંગલીબાઈ બીજાલોકોના ખેતરમાંરોપાઓની ફેરરોપણીકરવા જાયછે અનેથોડાઘણા પૈસાકમાય છે. તેમના 62 વર્ષનાસાસુ મહોબાઈને 600 રુપિયાનુંવૃદ્ધાવસ્થા પેન્શનમળે છે.

મંગલી બાઈનાલગ્ન પહેલાજ તેમનાસસરાનું અવસાનથયું હતું, અને જાન્યુઆરી 2024 માં 45 વર્ષનીઉંમરે તેમનાપતિ, મદનઉઈકેનું અવસાનથયું તેનેલગભગ બેવર્ષ થઈગયા છે. તેઓ એકસ્થળાંતરિત કામદારહતા અનેજ્યાં બાંધકામનુંકામ થતુંહોય ત્યાંજતા હતા. મંગલી બાઈકહે છે, "તે સમયેતેઓ હરિયાણાગયા હતા. શુંથયું હતુંએ અમનેખબર નપડી, તેમનુંમૃત્યુ દેશમાં (વતનમાં) થયુંનહોતું. ઠેકેદારેપણ અમનેકંઈ કહ્યુંનહીં. અમેત્યાં પહોંચ્યાત્યારે અમનેખબર પડીકે તેમનુંમૃત્યુ ઠંડીનેકારણે થયુંહતું."

મહો બાઈફરિયાદ કરેછે, "હુંતો મારાદીકરાનું મોઢુંયજોઈ શકીનહોતી." મંગલીબાઈ સમજાવેછે, "હોસ્પિટલમાંમૃતદેહ છોડાવવામાટે તેઓ 3500 રુપિયા માંગીરહ્યા હતા, અને એઉપરાંત ભાડાનાવાહનના પૈસાપણ માગીરહ્યા હતા. એ ક્યાંથીલાવવા? અમેમૃતદેહ પાછોલાવી શક્યાનહીં. અમેહોસ્પિટલમાં જમૃતદેહના અગ્નિસંસ્કાર કર્યા હતા."

તેમના દીકરાસુકેશ ઉઇકેએતેના પિતાનુંઅવસાન થયુંત્યારે આઠમાધોરણ પછીશાળા અધવચ્ચેથીછોડી દીધીહતી. મંગલીબાઈ કહેછે, "મૈંસ્કૂલ કભીનિ ગેહાઓ, ઉનલાકાહિન બોલહુ, નહીં પઢરેઆઓ, તોમત પઢો, કામ કરો, કાહિન કરહુંઔર. [હુંક્યારેય શાળામાંગઈ નથી. હું તેમનેશું કહું. તમારે નાભણવું હોયતો નાભણો. કામકરો. બીજુંશું કરશો?]" આજે તેમનો 18 વર્ષનો દીકરોપણ તેનાપિતાની જેમકામ માટેસ્થળાંતર કરેછે અનેદર ત્રણમહિને 7 થી 8 હજાર રુપિયાઘેર મોકલેછે. દીકરોજે કમાયછે તેમાંથીમોટાભાગની રકમખાધાખોરાકી અનેભાડામાં જાયછે.

મંગલી બાઈઅને તેમનાસાસુ આગામમાં રહેછે અનેઅઠવાડિયાના લગભગ 600 રુપિયા કમાવવામાટે વાંસનીટોપલીઓ ગૂંથેછે. તેમનીપાસે લગભગ 1.5 એકર જમીનનોએક નાનોટુકડો છે, આ પરિવારતેની પરદર વર્ષેએકવાર ડાંગરનીખેતી કરેછે. સુકેશખેતીના સમયેઘેર આવેછે, ખેતરમાંકામ કરેછે અનેલણણીના સમયસુધીમાં પાછો જતો રહે છે.

મંગલી બાઈકહે છે, "હવે એઆવશે, પછીઅમે ફરીથીખેતીના કામમાંલાગી જઈશું. સિઝનમાં ફક્તએક જવાર અમેકમાઈએ છીએ. અમને લગભગ 20-30 ક્વિન્ટલ ડાંગરમળે છે, પણ અમેતે વેચતાનથી. બેચેંગેતો કાસે ખાબોફિર [અમેજે ઉગાડીએછીએ એવેચીએ તોપછી અમેશું ખાઈશું]? ખેતીનું કામપૂરું થયાપછી અમેવાંસ લાવીએછીએ અનેટોપલીઓ બનાવીએછીએ; અમેફક્ત વાંસનુંકામ કરીએછીએ.”

પરંતુ વાંસમેળવવાનું મુશ્કેલબની રહ્યુંછે. મધ્યપ્રદેશમાંભારતમાં સૌથીવધુ વાંસધરાવતો વિસ્તારછે. અનેનેશનલ બામ્બુમિશન હેઠળનાવિકાસ સંબંધિતઉદ્યોગો અનેવાવેતરોને આપીવીટીજી સમુદાયનાવધતા સંઘર્ષસાથે જોડવાપડશે જેમનીઆજીવિકા તેનાપર નિર્ભરછે.

મંગલી બાઈપૂછે છે, "તમે દરવર્ષે જંગલકાપતા રહેશોતો તમનેવાંસ શીરીતે મળશે?" તેઓ કહેછે, "હવેભાગ્યે જવાંસ રહ્યા છે. દરરોજ કેટલાકસરકારી ઠેકેદારોજંગલ કાપીનાખે છે. ગામમાંથી અમારાલોકો પણત્યાં કામમાટે જતાહતા. પહેલાઅમે વધુવાંસ લઈ આવતાહતા, પરંતુહવે પોલીસઅધિકારીઓ અમનેએ લાવવાદેતા નથી, તેઓ પોતેએ લઈજાય છે." મંગલી બાઈએપોતાનું વાંસકાપવાનું કામપૂરું કરીદીધું છેઅને બીજાપ્રમાણમાં લીલાસાંઠાને છોલીનેબનાવેલા દોરડાથીવાંસના સાંઠાબાંધવા તેઓમથી રહ્યાછે.

બૈગા સમુદાયપાંદડાથી માંડીનેઝાડના મૂળસુધીની દરેકેદરેકવસ્તુનો ઉપયોગકેવી રીતેકરવો તેજાણે છે. તેઓ સદીઓથીજંગલ સાથેસુમેળમાં રહેછે. તેઓતેમની આજીવિકાનીમોટાભાગની જરૂરિયાતોમાટે જંગલપર આધારરાખે છેઅને તેથીજ કદાચતેઓ જંગલનીપૂજા પણકરે છે, તેને તેમનાભગવાન માનેછે.

હું દરેકનેતેમના ભારાબાંધવા નીચેઝૂકતા જોઉંછું ત્યારેહું તેમનેપૂછું છુંકે બેસીનેસાંઠા બાંધવાનુંસહેલું નપડે? "ના, અમે આનેઅમારા દેવતામાનીએ છીએ. દેવતાઓની સામેઅમે બેસીશી રીતેશકીએ? અમેઆ સ્થાનનીપૂજા કરીએછીએ."

પણ શુંતમે પણજંગલ કાપતાનથી?

તેઓ કહે છે, "હમ જાનતે હૈ કૌનસા કૌંલા હૈ ઔર ઉગને વાલા હૈ, કિસકો લેના હૈ, કિસકો છોડાના હૈ, સરકાર કો થોડી પતા હૈ, વો તો સબ કાટ દેતી હૈ. [અમે જાણીએ છીએ કે કયું કોમળ છે અને હજી ઉગવાનું છે. અમે જાણીએ છીએ કે કયું લેવું, કયું છોડી દેવું. સરકારને શું ખબર? એ તો બધું જ કાપી નાખે છે]." મંગળી બાઈનાઅવાજમાં થોડીઅધીરાઈ દેખાયછે. મનેસમજાય છેકે પ્રકૃતિપ્રત્યેનો આઆદર અનેભક્તિ એફક્ત ઠાલાશબ્દો નથીપણ તેમનાકામમાં પણતે જણાઈઆવે છે.

ટોલાના 10-12 લોકોનું જૂથપાછા ફરવાતૈયાર છેત્યારે નાના-મોટાબધા એકબીજાનેમદદ કરેછે. તેઓરસ્તામાં, ઘરથીહજી ચાર-પાંચકિલોમીટર દૂરછે ત્યારે, તેમની પાસેનુંપીવાનું પાણીખૂટી પડેછે. તેથીતેઓ નદીનાસુકાઈ ગયેલાપટમાં થોડેઆગળ ચાલેછે. ત્યાંએક ઊંચુંઅર્જુન વૃક્ષપડી ગયુંછે જેનાથીથોડા વિસ્તારમાંછાંયો થયોછે. મંગલીબાઈ અનેબીજા લોકોથડના તળિયાપાસે થોડોભીનો વિસ્તારઓળખી કાઢેછે અનેરેતી ખોદવાનુંશરૂ કરેછે. અનેત્યાં તેમનેપાણી મળેછે!

મંગલી બાઈકહે છે, "અમે વાંસએકઠા કરીરહ્યા હોઈએત્યારે કોઈપોલીસ અધિકારીઅહીં આવેતો તેઓતે જપ્તકરી લેછે. તેઓકુહાડી પણલઈ જાયછે. એટલામાટે અમેછોકરીઓ અનેમહિલાઓ બધાજૂથોમાં વાંસએકઠા કરવાજઈએ છીએ. તેનાથી અમનેપોલીસ અધિકારીઓનોસામનો કરવામાંમદદ રહેછે."

જ્યારે વાંસન હોયત્યારે તમેશું કરો?

તેઓ કહેછે, “શુંકરીએ અમે, કશુંય કરીશકતા નથી. બાંસ રહેગાતો ટોકનીબનતે હૈ, નહીં તોચુપાઈ રહતેહૈ. [વાંસહોય ત્યારેઅમે ટોપલીબનાવીએ. નહોય ત્યારેબેસી રહીએ ચૂપચાપ].”

આ વાર્તામૃણાલિની મુખર્જીફાઉન્ડેશન (એમએમએફ) ની ફેલોશિપદ્વારા સમર્થિતછે.

આ વાર્તામૂળ હિન્દીમાંતૈયાર કરવામાંઆવી હતી.

અનુવાદ: મૈત્રેયી યાજ્ઞિક