“ତୁମେମାନେ ମନପ୍ରାଣ ଦେଇ ନିଜ ପାଠ ପଢ଼। ତୁମ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଅନ୍ୟ ପିଲାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତୁମେ ପ୍ରେରଣା ହୋଇପାରିବ।”
ଜିତେନ୍ଦ୍ର ଶର୍ମା ସାର୍ ସମଗ୍ର ଶ୍ରେଣୀ ସାମ୍ନାରେ ମୋତେ ସେହି କଥାଟି କହିବା ବେଳେ ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ନବମ ଶ୍ରେଣୀରେ ପଢ଼ୁଥିଲି। ମୁଁ ଏତେ ଭାବବିହ୍ୱଳ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲି ଯେ ସେତେବେଳେ ପାଟିରୁ ଗୋଟିଏ ଶବ୍ଦ ବି ବାହାରି ନଥିଲା। ଜଣେ ମୁସହର ପିଲା ହିସାବରେ ମୋ ଉପରେ କେହି ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ଏତେ ବିଶ୍ୱାସ ଦେଖାଇଥିଲେ। ଘରକୁ ଫେରିବା ବାଟରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ କଥା ମୋ ମନରେ ବାରମ୍ବାର ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହେଉଥିଲା। “ତୁମେ ପ୍ରେରଣା ହୋଇପାରିବ..” ମୁଁ କେବେ ନିଜ ବିଷୟରେ ଏପରି ଭାବି ନଥିଲି।
ସେହି ଦିନ ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ମୁଁ ବୁଝିଲି ଯେ ବୋଧହୁଏ ମୋ ଶିକ୍ଷା କେବଳ ମୋ ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନୁହେଁ। ଏହା ମୋ ଚାରିପାଖରେ ଥିବା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପାଠପଢ଼ା ଜାରି ରଖିବା ପାଇଁ ସାହସ ଦେଇପାରେ। ମୁଁ ଆହୁରି କଠିନ ପରିଶ୍ରମ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲି। ପ୍ରତିଥର ପରିସ୍ଥିତି ମୋ ବିରୋଧରେ ଷଡ଼ଯନ୍ତ୍ର କଲାବେଳେ, ମୋ ସଂକଳ୍ପକୁ ଦୃଢ଼ ରଖିବା ପାଇଁ ମୁଁ ଶର୍ମା ସାର୍ଙ୍କ କଥାକୁ ଧରି ରହିଲି। ଜଣେ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ କଥା କେତେ ଦୂର ଯାଇପାରେ! ଏହା କେତେ ବଡ଼ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିପାରେ! ଏବେ ମୁଁ ବୁଝୁଛି, ଶର୍ମା ସାର୍ ଗଣିତ କିଭଳି ପଢ଼ାଯିବ ତାହା କେବଳ ଜାଣିନଥିଲେ, ସେ ତାଙ୍କ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଲୁଚି ରହିଥିବା ସାମର୍ଥ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ପଢ଼ିପାରୁଥିଲେ।
ଜଣେ ଶିକ୍ଷକ କେବଳ ଆପଣଙ୍କୁ ବହି ପଢ଼ିବା ଶିଖାନ୍ତି ନାହିଁ, ଜଣେ ଭଲ ଶିକ୍ଷକ ଆପଣଙ୍କୁ ନିଜ ସ୍ୱପ୍ନ ପଢ଼ିବା ଶିଖାନ୍ତି।
ମୁଁ ଆଶିଷ ନନ୍ଦ, ବୟସ ୨୫ ବର୍ଷ। ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶର ମିର୍ଜାପୁର ଜିଲ୍ଲାର ମାଝୱା ଗାଁର ବାସିନ୍ଦା। ଆମେ ମୁସହର। ମୋ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ବିଷୟରେ ଲୋକେ ଅନେକ କଥା ଶୁଣିଥାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଆମକୁ ବୁଝିବାକୁ ଖୁବ କମ୍ ଲୋକ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି। ‘ମୁସହର’ ଶବ୍ଦଟି ଶୁଣିଲେ ଲୋକଙ୍କ ମନରେ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ଶାରୀରିକ ଶ୍ରମ ଏବଂ ଅଭାବ ଅନାଟନର ଚିତ୍ର ଉଭା ହୋଇଯାଏ। ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଯେ ଏଥିରେ କିଛି ସତ୍ୟତା ରହିଛି। ପିଢ଼ି ପିଢ଼ି ଧରି ଆମେ ସମାଜର ସବୁଠାରୁ ଅବହେଳିତ ଲୋକଙ୍କ ଶ୍ରେଣୀଭୁକ୍ତ ହୋଇ ରହିଆସିଛୁ। ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶରେ ଆମକୁ ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି ତାଲିକାରେ ରଖାଯାଇଛି। ଆମ ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କ ପାଖରେ ମଧ୍ୟ ଜମି ନଥିଲା, ସ୍ଥାୟୀ ରୋଜଗାର ନଥିଲା କିମ୍ବା ନିୟମିତ ଆୟର ଉତ୍ସ ନଥିଲା। ଆମେ ଦଳିତ। ଶିକ୍ଷା ଲାଭର ସୁଯୋଗ କେବେ ମଧ୍ୟ ଆମର ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇନାହିଁ। ଗାଁର କିଛି ଗରିବ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରିବାର ଭଳି ନୁହେଁ, ଏହା କେବେ ମଧ୍ୟ ଆମ ଜୀବନର ଅଂଶ ହୋଇନଥିଲା।
