സ്വപ്നങ്ങൾ വായിക്കാൻ പഠിപ്പിക്കുന്ന മുസാഹർ

“പഠിത്തത്തിൽ മുഴുവൻ ശ്രദ്ധയും കൊടുക്കുക. നിൻ്റെ സമുദായത്തിലെ മറ്റ് കുട്ടികൾക്ക് നീ മാതൃകയാവും.”

ഞാൻ 9-ആം ക്ലാസ്സിൽ പഠിക്കുമ്പോഴാവണം ജിതേന്ദ്ര ശർമ്മ സർ, ക്ലാസ്സിലെ മറ്റ് കുട്ടികളുടെ മുമ്പിൽവെച്ച് എന്നോടിത് പറഞ്ഞത്. ഞാൻ വല്ലാതായി. ഒരക്ഷരം മറുപടി പറയാൻ പറ്റിയില്ല. ആദ്യമായാണ് ഒരു മുസഹർ ബാലനായ എന്നിൽ ആരെങ്കിലും ഇത്രയധികം വിശ്വാസം കാണിക്കുന്നത്. വീട്ടിലേക്ക് നടക്കുമ്പോഴും അദ്ദേഹത്തിൻ്റെ വാക്കുകൾ എൻ്റെ മനസ്സിൽ മുഴങ്ങുന്നുണ്ടായിരുന്നു. “നീ മാതൃകയാകും..” എന്നെക്കുറിച്ച് അതിനുമുമ്പൊരിക്കലും ഞാനങ്ങിനെ ചിന്തിച്ചിട്ടില്ലായിരുന്നു.

എൻ്റെ വിദ്യാഭ്യാസമെന്നത്, എൻ്റെ കാര്യം മാത്രമല്ല എന്ന് ആദ്യമായി ഞാൻ മനസ്സിലാക്കിയതും ആ ദിവസമായിരുന്നു. പഠനം തുടരാൻ മറ്റുള്ളവർക്ക് അത് ധൈര്യം പകർന്നേക്കാം. ഞാൻ കൂടുതൽ കഠിനമായി പരിശ്രമിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഓരോ തവണയും സാഹചര്യങ്ങൾ എനിക്കെതിരേ ഗൂഢാലോചന നടത്തിയപ്പോഴും, ശർമ്മ സാറിൻ്റെ വാക്കുകൾ എൻ്റെ നിശ്ചയത്തെ ബലപ്പെടുത്തി. ഒരദ്ധ്യാപകൻ്റെ വാക്കുകൾക്ക് എന്തൊരു ബലമാണ്! എത്ര വലിയ മാറ്റമാണ് അതുണ്ടാക്കുക! കണക്ക് പഠിപ്പിക്കാൻ മാത്രമല്ല, കുട്ടികളിൽ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്ന കഴിവുകൾ കണ്ടെത്താനും ശർമ്മ സാറിന് അറിയാം എന്ന് ഞാൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞു.

ഒരു നല്ല അദ്ധ്യാപകൻ നിങ്ങളെ പുസ്തകങ്ങൾ വായിക്കാൻ മാത്രമല്ല പഠിപ്പിക്കുന്നത്. നിങ്ങളുടെ സ്വപ്നങ്ങൾ വായിക്കാനുംകൂടിയാണ്.

ഞാൻ ആശിശ് നന്ദ്. 25 വയസ്സ്. ഉത്തർ പ്രദേശിലെ മിർസാപുർ ജില്ലയിലെ മജ്‌വ ഗ്രാമത്തിൽനിന്നാണ്. ഞങ്ങൾ മുസാഹറുകളാണ്. ആളുകൾ ഞങ്ങളെക്കുറിച്ച് ധാരാളം കേട്ടിട്ടുണ്ടാവുമെങ്കിലും പക്ഷേ ഞങ്ങളെ അവർക്കൊരിക്കലും മുഴുവനായി മനസ്സിലാക്കാൻ സാധിക്കില്ല. മുസാഹർ എന്ന വാക്ക് കേൾക്കുമ്പോൾത്തന്നെ ദാരിദ്ര്യവും ശാരീരികാദ്ധ്വാനവും പട്ടണിയുമൊക്കെയായിരിക്കും അവരുടെ മനസ്സിൽ വരിക. അതിൽ ചില സത്യങ്ങളൊക്കെയുണ്ടെന്ന് എനിക്കറിയാം. തലമുറകളായി, സമൂഹത്തിലെ ഏറ്റവും അധസ്ഥിത വിഭാഗക്കാരാണ് ഞങ്ങൾ. ഉത്തർ പ്രദേശിൽ ഞങ്ങൾ പട്ടികജാതി ലിസ്റ്റിലാണുള്ളത്. ഞങ്ങളുടെ പൂർവ്വികർക്ക് സ്വന്തമായി ഭൂമിയോ, സ്ഥിരമായ തൊഴിലോ വരുമാനമോ ഒന്നുമുണ്ടായിരുന്നില്ല. ഞങ്ങൾ ദളിതുകളാണ്. വിദ്യാഭ്യാസം ഞങ്ങളുടെ പ്രത്യേക അവകാശമായിരുന്നില്ല ഒരിക്കലും. ഗ്രാമത്തിലെ ദരിദ്രരായ ബ്രാഹ്മണരിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി അത് ഒരിക്കലും ഞങ്ങളുടെ ജീവിതത്തിൻ്റെ ഭാഗമായിരുന്നില്ല.

രാവിലെ എഴുന്നേറ്റാലുടനെ, അടുത്ത നേരത്തെ ഭക്ഷണം എവിടെനിന്ന് കിട്ടും എന്ന് ചിന്തിക്കേണ്ടിവരുന്ന കുടുംബങ്ങൾ ഇപ്പൊഴും എൻ്റെ ഗ്രാമത്തിലുണ്ട്. ജീവിതമെന്നത് 24 മണിക്കൂറും ഒരു പോരാട്ടമായവർക്ക്, വിദ്യാഭ്യാസമെന്നത് ഒരു വിദൂരസ്വപ്നം മാത്രമാണ്. സ്കൂളിലേക്ക് പോവുന്ന കുട്ടികളെയൊന്നും എൻ്റെ അയൽവക്കത്ത് ഞാൻ കുട്ടിക്കാലത്ത് കണ്ടിട്ടില്ല. സ്കൂളിലേക്ക് പോയവരൊക്കെ പകുതിവഴിയിൽ പഠിത്തം നിർത്തി. സാമ്പത്തികമായ കാരണങ്ങളാലും മറ്റും. ചിലർ കൂലിപ്പണിക്ക് പോയി. ചിലരെയെല്ലാം നേരത്തെ വിവാഹംചെയ്ത് അയപ്പിച്ചു.

ഒരു സമുദായത്തിൻ്റെ വ്യക്തിത്വം, ദാരിദ്ര്യരേഖയിലെ അവരുടെ സ്ഥാനത്തെ അടിസ്ഥാനപ്പെടുത്തിയല്ല, മറിച്ച്, ആ ആളുകളിൽ ഉറങ്ങിക്കിടക്കുന്ന കഴിവിലാണെന്ന് എനിക്കറിയാം. ഞങ്ങൾക്കും ഞങ്ങളുടേതായ സ്വപ്നങ്ങളുണ്ട്. അത് സാക്ഷാത്ക്കരിക്കാനുള്ള അവസരം ഞങ്ങൾക്കില്ല എന്നിടത്താണ് വ്യത്യാസമിരിക്കുന്നത്.

കൈയ്യിലൊരു പുസ്തകവും പുഞ്ചിരിക്കുന്ന മുഖവുമായി ഞങ്ങളുടെ സമുദായത്തിലെ ഒരു കുട്ടിയെ കാണുമ്പോൾ ഇന്നെനിക്ക് എൻ്റെ കുട്ടിക്കാലം ഓർമ്മവരും

ഞങ്ങൾ എട്ടുപേരടങ്ങുന്ന കുടുംബത്തിൻ്റെ മുഴുവൻ ചുമതലയും എൻ്റെ അച്ഛൻ പപ്പു ബൻവാസിയുടെ ചുമലിലായിരുന്നു. ദിവസവേതനക്കാരനായിരുന്നു അദ്ദേഹം. അതിരാവിലെ വീട്ടിൽനിന്ന് പോവുന്ന അദ്ദേഹം രാത്രി നല്ലവണ്ണം ഇരുട്ടിയിട്ടേ വീട്ടിൽ തിരിച്ചെത്തൂ. ഒരു ദിവസത്തെ മുഴുവൻ അദ്ധ്വാനവും കഴിഞ്ഞ്. അച്ഛൻ വീട്ടിൽ വിശ്രമിക്കുന്നത് ഞാൻ കണ്ടിട്ടേയില്ല. ഞങ്ങളുടെ നല്ല ഭാവിക്കുവേണ്ടി വിയർപ്പൊഴുക്കുകയായിരുന്നു അദ്ദേഹം. എന്തെങ്കിലും കൃഷിപ്പണിയൊക്കെ ചെയ്ത്, അമ്മയും അദ്ദേഹത്തെ സഹായിച്ചിരുന്നു, കഴിയുമ്പോഴൊക്കെ.

സ്വയം വിദ്യാഭ്യാസമില്ലാതിരുന്നിട്ടും, സ്കൂളിൽ പോവുന്നതിൽനിന്ന് ഞങ്ങളുടെ അച്ഛനമ്മമാർ ഞങ്ങൾ അഞ്ച് സഹോദരന്മാരെ ഒരിക്കലും വിലക്കിയിരുന്നില്ല. ജീവിതം മാറ്റിമറിക്കാനുള്ള ആദ്യത്തെ ചുവട്ടുപടി വിദ്യാഭ്യാസമാണെന്ന് അവർ മനസ്സിലാക്കിയിട്ടുണ്ടാവണം.

ജീവിതത്തിൽ എപ്പോഴും ഞങ്ങൾക്ക് അനിശ്ചിതത്വം മാത്രമേ ഉണ്ടായിരുന്നുള്ളു. അത്യാവശ്യകാര്യങ്ങൾക്കുപോലും ബുദ്ധിമുട്ടിയിരുന്ന ഒരു കാലമുണ്ടായിരുന്നു ഞങ്ങൾക്ക്. ഞാൻ പഠനം ആസ്വദിച്ചു. ചില അദ്ധ്യാപകർ അത് ശ്രദ്ധിക്കുകയും ചെയ്തിരുന്നു. ഗ്രാമത്തിന് പുറത്തുള്ള ഒരു ലോകത്തെ സ്വപ്നം കാണാനുള്ള ഒരു സ്ഥലമായിരുന്നു എനിക്ക് സ്കൂൾ.

ഗ്രാമത്തിൽനിന്ന് 30 കിലോമീറ്റർ അകലെയുള്ള മഹാത്മാ ഗാന്ധി കാശി വിദ്യാപീഠം എന്ന കൊളേജിൽ ചേർന്നപ്പോഴാണ് ആ ലോകത്തേക്ക് ഞാൻ കാലെടുത്തുവെച്ചത്. പുറത്ത് പഠിക്കാൻ പോയ ആദ്യത്തെ ആളായിരുന്നു ഞാൻ. എന്നാൽ കാര്യങ്ങൾ സുഗമമായിരുന്നില്ല. എപ്പോഴും പൈസയുടെ ദൗർല്ലഭ്യം ഉണ്ടായിരുന്നു. പോരാത്തതിന് എട്ടുപേരുള്ള വലിയൊരു കുടുംബവും. അമ്മയുടെ ആരോഗ്യവും മോശമായിത്തുടങ്ങി. വീട് നോക്കാൻ ആരുമില്ലാതെ വന്നു. അങ്ങിനെ 2020-ൽ എന്നെ വിവാഹം ചെയ്യിപ്പിച്ചു. കൊളേജിൽ ആദ്യവർഷം പഠിക്കുമ്പോഴായിരുന്നു എൻ്റെ വിവാഹം. വീട്ടിലെ ധനസ്ഥിതി പിന്നെപ്പിന്നെ മോശമായി വന്നു.

അതിനിടയിലും ഞാൻ ബിരുദം പൂർത്തിയാക്കി. കുടുംബത്തിൽ അതൊരു വലിയ നേട്ടമായിരുന്നു. 2022-ൽ ബി.എ. ഹിന്ദിയിൽ ആദ്യം ബിരുദമെടുത്തത് ഞാനാണ്. എൻ്റെ ഭാവിയെക്കുറിച്ചോർത്ത് ഇപ്പോൾ എൻ്റെ മാതാപിതാക്കൾക്ക് സന്തോഷവും വിശ്വാസവുമുണ്ട്. ഒരു അദ്ധ്യാപകനാവാനാണ് ഞാൻ സ്വപ്നം കണ്ടത്.

പക്ഷേ അപ്പോഴേക്കും ഉത്തരവാദിത്തങ്ങൾ വന്ന് എൻ്റെ സ്വപ്നങ്ങളെ മാറ്റിമറിച്ചു. ഭാര്യ ഗർഭിണിയായി. അമ്മയ്ക്ക് എന്നും അസുഖമായിരുന്നു. അച്ഛൻ്റെ ശമ്പളംകൊണ്ട് വീട്ടുകാര്യങ്ങൾ നടക്കാതായി. മൂത്ത മകൻ എന്ന നിലയ്ക്ക് വീട്ടിലെ ഭാരം എൻ്റെ ചുമലിലായി. അക്കാലത്ത് മനസ്സിനകത്ത് വല്ലാത്തൊരു കൊടുങ്കാറ്റായിരുന്നു. പഠിത്തം തുടരുന്നത് രാത്രി സ്വപ്നം കാണും. രാവിലെയാവുമ്പോഴേക്കും മറ്റെന്തെങ്കിലുമായിരിക്കും മനസ്സിൽ. ഒടുവിൽ ദിവസക്കൂലിക്ക് പോകാൻ തുടങ്ങി. ദിവസത്തിൽ 500 രൂപ കിട്ടും.

ഒരുവർഷത്തിനുശേഷം ഞാനൊരു ഓട്ടോറിക്ഷ വാടകയ്ക്കെടുത്തു. എന്തെങ്കിലും കൂടുതൽ സമ്പാദിക്കാമെന്ന പ്രതീക്ഷയിൽ. ആദ്യത്തെ ദിവസം അതുമായി റോഡിലിറങ്ങിയപ്പോൾ എനിക്ക് ലജ്ജ തോന്നി. അത്തരം ജോലി എൻ്റെ മാന്യതയ്ക്ക് ചേരില്ലെന്ന് തോന്നിയതുകൊണ്ടൊന്നുമല്ല. എൻ്റെ നെഞ്ചിൽ ഒരു കനം തോന്നിയിരുനു. സ്വന്തം ലക്ഷ്യം പൂർത്തിയാക്കാൻ പറ്റാത്ത ഞാൻ യാത്രക്കാരെ അവരുടെ ലക്ഷ്യത്തിലെത്തിക്കുന്നതോർത്ത്. എൻ്റെ സ്വപ്നം ഉള്ളിൽ മരിക്കാതെ കിടക്കുന്നുണ്ടെന്ന് ഞാൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞു.

ഒരു സ്കൂളിൻ്റെ അരികിലൂടെ ഓട്ടോ ഓടിക്കുമ്പോഴും യൂണിഫോമിട്ട ഒരു കുട്ടി നിൽക്കുന്നത് കാണുമ്പോഴുമൊക്കെ എൻ്റെ നെഞ്ചിടിപ്പ് കൂടും. ഏതെങ്കിലും അദ്ധ്യാപകർ വണ്ടിയിൽ കയറിയാൽ ഞാൻ അവരുമായി സംഭാഷണത്തിലേർപ്പെടും. ജിതേന്ദ്ര ശർമ്മ സാറിൻ്റെ ഓർമ്മ എൻ്റെ മനസ്സിൽ നിറഞ്ഞു. അദ്ദേഹത്തിൻ്റെ വാക്കുകളും എൻ്റെ ജീവിതവും അപ്പോൾ ഞാൻ ഓർക്കും.

ഒരുവർഷം കഴിഞ്ഞ്, 2024-ലെപ്പൊഴോ എൻ്റെ അച്ഛൻ പെങ്ങൾ എന്നോട് പറഞ്ഞു, അവർ ജോലി ചെയ്യുന്ന മുഹീം എന്ന എൻ.ജി.ഒ. അവരുടെ ലീഡർഷിപ്പ് പ്രോഗ്രാമിലേക്ക് ഫെല്ലോഷിപ്പിൽ പ്രവർത്തിക്കാൻ ആളെ അന്വേഷിക്കുന്നുണ്ടെന്ന്. മുസാഹർ സമുദായത്തിലെ ചെറിയ കുട്ടികളെ രണ്ടുവർഷം പഠിപ്പിക്കാൻ, മുസാഹർ സാമൂഹിക ഗ്രൂപ്പിൽനിന്നുതന്നെയുള്ളവരെയായിരുന്നു അവർ തേടിക്കൊണ്ടിരുന്നത്. മുസഹറുകളുടെയിടയിലെ സാക്ഷരത എൻ്റെ പ്രദേശത്ത് കഷ്ടിച്ച് മൂന്ന് ശതമാനം മാത്രമായിരുന്നു.

ടീച്ച് ഫോർ ഇന്ത്യാസ് ഇൻകുബേഷൻ (ടി.എഫ്.ഐഎക്സ്) പ്രോഗ്രാമുമായി ചേർന്നുകൊണ്ട് രൂപപ്പെടുത്തിയ മുഹീം ലീഡർ ഫെല്ലോഷിപ്പിലേക്ക് ഞാൻ അപേക്ഷ അയച്ചു. സത്യം പറയാമല്ലോ, ആ അവസരം ജീവിതം മാറ്റിമറിക്കാൻ കഴിവുള്ളതായിരുന്നുവെങ്കിലും, അതിലേക്ക് തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെടുമെന്ന് ഒരിക്കലും ഞാൻ കരുതിയതല്ല. അത്രയും കാലം അടഞ്ഞുകിടന്ന ഒരു വാതിൽ പെട്ടെന്ന് മുഴുവൻ തുറന്നുകിട്ടിയതുപോലെ തോന്നി. ഞാൻ തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെടുകയും പ്രോഗ്രാമിൽ ചേരുകയും ചെയ്തു.

ഞാൻ നൂതനമായ ബോധനരീതികൾ പഠിച്ചു. പ്രവൃത്തിയധിഷ്ഠിത പഠനം, കഥ പറച്ചിലിലൂടെയുള്ള പഠിപ്പിക്കൽ, കളികളുപയോഗിച്ച് ഗണിതവും ഭാഷയും പഠിപ്പിക്കൽ തുടങ്ങിയതൊക്കെ ഞാൻ ആദ്യമായി കേൾക്കുകയായിരുന്നു. ഡിജിറ്റൽ ടൂളുകളുപയോഗിച്ച്, കുട്ടികളുമായി സഹകരിച്ചുകൊണ്ടുള്ള പഠനാന്തരീക്ഷത്തിൽ ഞാൻ ജോലി ചെയ്യാൻ തുടങ്ങി. കൂടുതൽ അറിയുന്തോറും എനിക്ക് മനസ്സിലായി, പഠിപ്പിക്കൽ എന്നത് കുട്ടികൾക്ക് കേവലം പുസ്തകങ്ങൾ വായിച്ചുകൊടുക്കലല്ലെന്ന്. പഠിക്കാനും ജീവിതത്തിൽ വിജയിക്കാനും അതിൻ്റെ മാർഗ്ഗം തീരുമാനിക്കാനും തങ്ങൾക്ക് കഴിയുമെന്ന് അവരെ ബോദ്ധ്യപ്പെടുത്താൻ സഹായിക്കുക എന്നതാണത്. ഒരു അദ്ധ്യാപകൻ എന്ന നിലയ്ക്ക്, കുട്ടികളിൽ ജിജ്ഞാസ വളർത്തുക, ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കാൻ അവരെ പ്രാപ്തരാക്കുക, സ്വന്തം സ്വപ്നങ്ങൾ പിന്തുടരാൻ അവരെ സഹായിക്കുക എന്നതൊക്കെ എൻ്റെ കടമയാണ്.

ഞാൻ പഠിപ്പിച്ചിരുന്ന 30 കുട്ടികൾ, തുടക്കത്തിൽ വളരെ ലജ്ജാലുക്കളായിരുന്നു. അവർ ക്ലാസ്സിൽ ഒന്നും സംസാരിക്കില്ല. തങ്ങൾക്ക് വായിക്കാനും എഴുതാനും കഴിയുമെന്നുപോലും അവരിൽ പലരും വിശ്വസിച്ചിരുന്നില്ല. അവരെ കണ്ടപ്പോൾ എനിക്കെൻ്റെ സ്വന്തം കുട്ടിക്കാലം ഓർമ്മവന്നു. ദാരിദ്ര്യത്തേക്കാൾ ഭയാനകമാണ് ആത്മവിശ്വാസമില്ലായ്മ എന്ന് എനിക്ക് അറിയാമായിരുന്നു. അവരെ പഠിപ്പിക്കുകയല്ല, മറിച്ച് സ്വയം വിശ്വസിക്കാൻ അവരെ പ്രാപ്തരാക്കുകയാണ് വേണ്ടത് എന്ന് ആ നിമിഷം ഞാൻ തീരുമാനിച്ചു.

പതുക്കെ, ഞങ്ങൾക്കിടയിൽ ഒരു ബന്ധം രൂപപ്പെട്ടു. അവർ എന്നെ വിശ്വസിക്കാനും, ജീവിതത്തിലെ ചെറിയ കാര്യങ്ങൾപോലും എന്നോട് പങ്കുവെക്കാനും തുടങ്ങി. 6-7 വയസ്സുള്ള സമർ എന്നൊരു ചെറിയ കുട്ടിയുണ്ടായിരുന്നു ക്ലാസ്സിൽ. എപ്പോഴും മറ്റ് കുട്ടികളുടെ പിന്നിൽ ഇരുന്നിരുന്ന അവൻ ഒരക്ഷരംപോലും ക്ലാസ്സിൽ മിണ്ടില്ല. എന്തെങ്കിലും വായിക്കാനോ ചൊല്ലാനോ പറഞ്ഞാൽ, അവൻ നിലത്ത് നോക്കി നിൽക്കും. ഞാൻ ക്ഷമയോടെ അവനോട് പെരുമാറി. പക്ഷേ വിട്ടുകൊടുക്കാൻ ഞാൻ തയ്യാറായതുമില്ല.

ഒരിക്കൽ ഞാനവനോട് ഒരു രണ്ടുവരി മാത്രം വായിക്കാൻ പറഞ്ഞു. അതവൻ വായിക്കുന്നത് കേൾക്കുന്നതാണ് എൻ്റെ ഏറ്റവും വലിയ ആഗ്രഹമെന്നും ഞാനവനോട് പറഞ്ഞു. അത് കേട്ടപ്പോൾ അവൻ തല ഉയർത്തി, അല്പം സംശയത്തോടെ എഴുന്നേറ്റ്, വിറയ്ക്കുന്ന ശബ്ദത്തിൽ ചൊല്ലി:

പച്ചപ്പച്ച പനന്തത്തേ, പച്ചപ്പച്ച പനന്തത്തേ
കൊമ്പിലിരുന്ന് മയങ്ങണ തത്തേ
കറുത്ത ഞാവൽപ്പഴങ്ങൾ കൊത്തി
ആകാശത്തേക്ക് പറന്നൂ നീ

അവൻ വായിച്ചുതീർന്നപ്പോൾ ബാക്കിയുള്ള കുട്ടികൾ ഗംഭീരമായി കൈകൊട്ടി അഭിനന്ദിച്ചു. അവൻ തലയുയർത്തി, ചിരിച്ചു. സന്തോഷവും അഭിമാനവുംകൊണ്ട് അവൻ്റെ കുഞ്ഞിക്കണ്ണുകൾ നിറഞ്ഞു. പഠിപ്പിക്കുക എന്നത് ഒരു തൊഴിലല്ല, ഒരു ഉത്തരവാദിത്തമാണ്. ഞാനത് ആദ്യമായി നിർവ്വഹിച്ചു എന്ന് തോന്നി. അടുത്ത സെപ്റ്റംബറിൽ എൻ്റെ ഫെല്ലോഷിപ്പ് തീരും. അതിനുശേഷം എൻ്റെ ജീവിതം എന്താവുമെന്ന് എനിക്കറിയില്ല.

പക്ഷേ ഇന്ന് ഞാൻ കുട്ടികളുടെ മുമ്പിൽ നിൽക്കുമ്പോൾ, എനിക്കറിയാം, അവരെന്നെ കാണുന്നത്, ഭയപ്പെടേണ്ട ഒരദ്ധ്യാപകനായിട്ടല്ല എന്ന്. അവരുടെ ഗ്രാമത്തിലെ, അവരുടേതുപോലുള്ള ഒരു കുടുംബത്തിൽനിന്ന് വരുന്ന ആളായിട്ടാണ്. ശർമ്മ സർ പറഞ്ഞത് ശരിയാവണം. മാതൃകയാവുക എന്ന് പറഞ്ഞാൽ ഒരുപക്ഷേ ഇതായിരിക്കും.

ഹിന്ദിയിലാണ് ഈ കഥ ആദ്യം റിപ്പോർട്ട് ചെയ്തത്

വാരാണസിയിലെ മുഹീം-എക് സാർത്ഥക് പ്രയാസ് വെൽഫയർ സൊസൈറ്റിയുടെ സ്ഥാപക ഡയറക്ടർ സ്വാതി സിംഗിനും ടീച്ച് ഫോർ ഇന്ത്യാ ടീമിനും റിപ്പോർട്ടർ നന്ദി പറയുന്നു.