মুছহৰৰ সপোনৰ আখৰ চিনাৰ আখৰা

“পঢ়াত একাণপতীয়াকৈ লাগি থাকা। তুমি তোমাৰ সম্প্ৰদায়ৰ আন ল’ৰা-ছোৱালীৰ কাৰণে প্ৰেৰণাৰ উৎস হ’ব পাৰিবা।”

জীতেন্দ্ৰ শৰ্মা ছাৰৰ পৰা এই কথাষাৰ শুনাৰ সময়ত মই চাগে ৯ম মানত পঢ়ি আছিলো। গোটেই ক্লাছৰ আগত মোক এই কথা কৈছিল ছাৰে। তৎমুহূৰ্ততে ইমানেই আৱেগিক হৈ পৰিছিলো যে এটা শব্দ মুখৰ পৰা ওলোৱা নাছিল মোৰ। প্ৰথমবাৰৰ বাবে মুছহৰ সম্প্ৰদায়ৰ ল’ৰা এটাৰ ওপৰত শিক্ষকে ইমান বিশ্বাস ৰখা দেখি মই অবাক হৈ পৰিছিলো। তেওঁ কোৱা কথাষাৰ ঘৰলৈ ঘূৰি অহাৰ সময়ত মোৰ কাণত বাজি আছিল - “তুমি প্ৰেৰণাৰ উৎস হ’ব পাৰিবা…।” নিজক লৈ কেতিয়াও তেনেকৈ ভবা নাছিলো।

সিদিনাই মই প্ৰথমবাৰৰ বাবে হৃদয়ংগম কৰিছিলো যে মোৰ এই শিক্ষা কেৱল মোৰ বাবেই নহয়। এই শিক্ষাই মোৰ আশে-পাশে থকা আমাৰ ল’ৰা-ছোৱালীহঁতক পঢ়াৰ বাবে সাহস যোগাব পাৰে। সেয়ে মই আৰু বেছি কষ্ট কৰিবলৈ ল’লো। যেতিয়াই মোৰ পঢ়াত ব্যাঘাত জন্মা পৰিৱেশ আহি পৰিছিল, মই যেতিয়া উপায়হীন হৈ পৰিছিলো, তেতিয়াই শৰ্মা ছাৰে কোৱা কথাকেইটা মনলৈ আহিছিল। সমস্যা সমাধানৰ বাট দেখিছিলো। এজন শিক্ষকৰ কথাৰ কিমান যে সুদূৰপ্ৰসাৰী প্ৰভাৱ থাকিব পাৰে, কাৰোবাৰ জীৱনত কিমান পাৰ্থক্য আনিব পাৰে! মই বুজি উঠিছিলো যে শৰ্মা ছাৰে কেৱল গণিত পঢ়াবলৈ জনাই নহয়, তেওঁৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীখিনিৰ মাজত লুকাই থকা প্ৰতিভাও দেখিছিল।

শিক্ষকে আপোনাক কেৱল কিতাপ পঢ়িবলৈ নিশিকায়, আপোনাৰ সপোনবোৰো পঢ়িবলৈ শিকায়।

মোৰ নাম আশীষ নন্দ। বয়স ২৫। মোৰ ঘৰ উত্তৰ প্ৰদেশৰ মিৰ্জাপুৰ জিলাৰ মাঝহাৱা গাঁৱত। আমি মুছহৰ সম্প্ৰদায়ৰ। মানুহে আমাৰ বিষয়ে বহুকথাই শুনিছে, কিন্তু আমাক কাচিৎহে বুজি পায়। মুছহৰ বুলি ক’লে মানুহৰ মনলৈ আহে দাৰিদ্ৰ্য, কায়িক শ্ৰমিক আৰু শোষিত-বঞ্চিতৰ এখন ছবি। এয়া কিছু পৰিমাণে সঁচা নহয় বুলিও মই নকওঁ। প্ৰজন্মৰ পিছত প্ৰজন্ম ধৰি আমাৰ মুছহৰ লোকসকল সমাজৰ আটাইতকৈ বেছি উপান্ত শ্ৰেণীৰ লোক হিচাপে জীৱন ধৰি আহিছে। উত্তৰ প্ৰদেশত তেওঁলোকক অনুসূচিত জাতি হিচাপে চিনাক্ত কৰা হৈছে। আমাৰ পূৰ্বপুৰুষৰ মাটি নাছিল, নিয়োগ নাছিল, নিয়মীয়া আয় নাছিল। আমি দলিত মানুহ। শিক্ষা আমাৰ অধিকাৰ নাছিল। গাঁৱৰ দৰিদ্ৰ ব্ৰাহ্মণ মানুহৰ দৰে শিক্ষা আমাৰ কোনোদিন জীৱনৰ অংশ নাছিল।

আজিও মই গাঁৱত এনে বহু পৰিয়াল দেখিছো যিয়ে পুৱা শোৱাপাটি এৰাৰ পিছতেই দিনটোৰ এসাজ ভাত কেনেকৈ যোগাৰ কৰা যাব, সেই চিন্তা কৰিবলগীয়া হয়। দিনটোৰ চৌব্বিছ ঘণ্টাই যেতিয়া জীয়াই থকাৰ সংগ্ৰাম চলি থাকে, তাতে শিক্ষা দূৰৈৰ সপোন। শৈশৱৰে পৰা দেখিছো, আমাৰ সম্প্ৰদায়ৰ খুব কমেইহে ল’ৰা-ছোৱালীয়ে স্কুললৈ যায়। আৰু যি দুই-চাৰিটাই যায়, সিহঁতেও আধাতে স্কুল এৰে। কিছুমানে এৰে টকা-পইচাৰ অভাৱত। সিহঁতে দিনহাজিৰা কৰিবলৈ মাক-দেউতাকৰ লগত গুছি যায়। কিছুমানে কম বয়সতে বিয়া হৈ যায়।

মই ভাবো যে সম্প্ৰদায় এটাৰ সামূহিক পৰিচয় আৰ্থিক স্থিতিৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি নিৰ্ধাৰণ কৰা নহয়, বৰঞ্চ সম্প্ৰদায়টোৰ মানুহখিনিৰ সম্ভাৱনীয়তাৰ ওপৰতহে নিৰ্ধাৰিত হয়। আমাৰো সপোন আছিল। পাৰ্থক্য ইমানেই যে সেই সপোনবোৰ বুজি পাবলৈ যিকণ সুযোগ-সুবিধা আমি পাব লাগে, তাৰ খুবেই নাটনি।

আজি যেতিয়া মই আমাৰ সম্প্ৰদায়ৰ ল’ৰা-ছোৱালীক হাতত কিতাপ লৈ মিচিকিয়াই হাঁহি মৰা দেখো, মোৰ শৈশৱলৈ মনত পৰে।

মোৰ পিতা পাপ্পু বনবাসীয়েই আমাৰ আঠজনীয়া পৰিয়ালটোৰ একমাত্ৰ উপাৰ্জনকাৰী আছিল। তেওঁ দিনহাজিৰা কৰিছিল। তেওঁ খুব পুৱাতে ঘৰ এৰিছিল আৰু সন্ধিয়াহে উভতিছিল। মই মোৰ পিতাইক কেতিয়াও ঘৰত জিৰণি লোৱা দেখা নাছিলো। তেওঁ আমাৰ ভাল ভবিষ্যতৰ বাবে কঠোৰ পৰিশ্ৰম কৰিছিল। মোৰ আই আভা দেৱীয়ে কেতিয়াবা খেতিপথাৰত কাম পালে কৰিছিল। তেনেকৈ পৰিয়ালটোৰ কিছু সহায় হৈছিল।

মোৰ আই-পিতাইয়ে কেতিয়াও আমি পাঁচ ভাই-ককাইক স্কুললৈ যাবলৈ নিদিয়াকৈ থকা নাছিল যদিওবা সিহঁত কোনোৱে যোৱা নাছিল। আই-পিতাইয়ে ভাবিছিল যে শিক্ষাই আমাৰ জীৱন সলনি কৰি দিয়াৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰথমটো ঢাপ হ’ব পাৰে।

আমি আমাৰ জীৱনৰ অনিশ্চয়তাৰ চাকনৈয়াতে পৰি থাকো। এনেকুৱা বহুদিন আছিল যেতিয়া আমি আমাৰ ন্যূনতম প্ৰয়োজনীয়খিনিও পোৱা নাছিল। মই পঢ়ি ভাল পাইছিলো আৰু মোৰ এই ধাউতি কেইজনমান শিক্ষকৰ নজৰত পৰিছিল। লাহে লাহে স্কুলেই মোৰ বাবে এনে এখন ঠাই হৈ পৰিল য’ত মই মোৰ গাঁওখনৰ বাহিৰৰ জগতখনৰ সপোন দেখিব পাৰিলো।

মই কলেজলৈ যাওতে সেই জগতখনত প্ৰৱেশ কৰিলোঁ। আমাৰ গাঁৱৰ পৰা ৩০ কিলোমিটাৰ দূৰৰ মহাত্মা গান্ধী কাশী বিদ্যাপীঠত নামভৰ্তি কৰিলো। তাত পঢ়িবলৈ যোৱা আমাৰ সম্প্ৰদায়ৰ প্ৰথমজন ময়েই আছিল। কিন্তু সেই পথ মসৃণ নাছিল। আমাৰ পইচাৰ সদায়েই নাটনি আছিল আৰু পৰিয়ালটোও ডাঙৰ আছিল। তাৰপিছত আকৌ আইৰ স্বাস্থ্যৰ অৱনতি ঘটিবলৈ লয়। ঘৰখনৰ যত্ন ল’বলৈ কোনো নাছিল। সেয়ে ২০২০ত ঘৰৰ মানুহে মোৰ বিয়াখন পাতি দিলে। তেতিয়া মই কলেজৰ প্ৰথম বৰ্ষত আছিলো। আমাৰ আৰ্থিক অৱস্থা শোচনীয় হৈ পৰিছিল।

এই সকলোবোৰৰ মাজত মই মোৰ স্নাতক ডিগ্ৰী সম্পূৰ্ণ কৰিলোঁ। আমাৰ পৰিয়ালটোৰ বাবে এয়া খুব ডাঙৰ সাফল্য আছিল। আমাৰ সম্প্ৰদায়ৰ মাজত প্ৰথমজন আছিলো যিয়ে স্নাতক ডিগ্ৰী লাভ কৰিছিলো, ২০২২ত হিন্দী বিষয়ত। মোৰ আই-পিতাই মোৰ ভৱিষ্যতক লৈ আশাবাদী হৈ উঠিছিল আৰু সুখী হৈছিল। মই শিক্ষক হোৱাৰ সপোন দেখিছিলো।

কিন্তু সেই সময়তে মোৰ সপোনবোৰৰ ঠাই ল’বলৈ ধৰিলে দায়িত্ববোধে। মোৰ পত্নী প্ৰথমটো সন্তানৰ সৈতে গৰ্ভৱতী আছিল। আইৰ অৱস্থা আৰু অধিক বেয়া হৈ আহিছিল। পিতাইয়ে ঘৰখন অকলে চলাব নোৱাৰা হৈ আহিছিল। ঘৰখনৰ ডাঙৰ ল’ৰা হিচাপে মোৰ ওপৰতে দায়িত্বখিনি আহি পৰিছিল। সেই দিনবোৰত মোৰ মনত যেন এজাক ধুমুহা চলি আছিল। তেতিয়া ৰাতিৰ ভাগত মই পঢ়াৰ সপোন দেখিছিলো আৰু দিনত যেতিয়া ঘৰখন দেখিছিলো, তেতিয়া সেই চিন্তা একাষৰীয়াৰ কৰি থৈছিলো। শেষত মই দিনহাজিৰা কৰিবলৈ ল’লো। দিনে মুঠে ৫০০ টকা উপাৰ্জন কৰিছিলো।

এবছৰৰ পাছত বেছি উপাৰ্জনৰ আশাত মই ভাড়াত লৈ এখন অটোৰিক্সা চলাবলৈ ল’লো। প্ৰথম দিনাখন যেতিয়া অটোখন ৰাস্তালৈ উলিয়াইছিলো, মোৰ মনটো অস্থিৰ হৈ আছিল। মই বৰ লাজ পাইছিলো। এনে নহয় যে মই কোনো সততাৰে কৰা কামক সৰু বা মৰ্যাদা হানিকৰ বুলি ভাবো। কিন্তু মোৰ বুকুত এক অনামী বিষে ক্ৰিয়া কৰি আছিল। যিজন মানুহে নিজৰ লক্ষ্যত উপনীত হ’ব নোৱাৰিলে, সেই একেজন মানুহেই যাত্ৰীক তেওঁলোকৰ গন্তব্যস্থান পোৱাত সহায় কৰি আছিল। কিন্তু মই উপলব্ধি কৰিছিলো যে মোৰ সপোনটো তেতিয়াও মোৰ ভিতৰত জীয়াই আছিল।

যেতিয়াই মোৰ অটোখন কোনো এখন স্কুলৰ আগেৰে গৈছিল বা স্কুলৰ ইউনিফৰ্ম পিন্ধা কোনো ল’ৰা-ছোৱালীক হাঁহি থকা দেখিছিলো, তেতিয়াই মোৰ বুকুখন চিৰিংকৈ মাৰিছিল। আকৌ কেতিয়াবা যদি কোনো শিক্ষক মোৰ অটোত উঠিছিল, তেতিয়া মই তেওঁলোকৰ লগত কথা পাতিছিলো আৰু জীতেন্দ্ৰ শৰ্মা ছাৰৰ কথাবোৰে মোৰ মনটো ভৰাই পেলাইছিল। মই তেওঁৰ কথা মনত পেলাইছিলো আৰু মোৰ জীৱনটোক লৈ আচৰিত হৈছিলো।

এবছৰৰ পাছত ২০২৪ চনৰ কোনো এটা সময়ত মুহীমনামৰ এক বেচৰকাৰী সংস্থাত কাম কৰা মোৰ পেহীয়ে মোক জনালে যে তেওঁলোকৰ লিডাৰশ্বিপ প্ৰগ্ৰামৰ বাবে তেওঁলোকক কেইগৰাকীমান ফেল’ৰ প্ৰয়োজন। তেওঁলোকে আমাৰ গাঁৱৰ মুছহৰ সমাজৰ (য’ত আমাৰ অঞ্চলত সাক্ষৰতাৰ হাৰ মাত্ৰ ৩ শতাংশৰ ওচৰা-উচৰি) সৰু ল’ৰা-ছোৱালীক দুবছৰৰ বাবে পথ প্ৰদৰ্শন কৰিবলৈ মুছহৰ সম্প্ৰদায়ৰ মাজৰ পৰাই মানুহ বিচাৰিছিল।

টিচ্চ ফৰ ইণ্ডিয়াৰ ইনকিউবেচন (টিএফআইএক্স) কাৰ্যসূচীৰ সহযোগত ৰূপায়ণ কৰা মুহীম লীডাৰ ফেল’শ্বিপৰ বাবে মই আবেদন কৰিলোঁ। সঁচা কথা ক’বলৈ গ’লে মই কেতিয়াও ভবা নাছিলো যে তেওঁলোকে মোক বাচনি কৰিব, কিন্তু এই সুযোগটোৱে মোৰ জীৱন সলনি কৰি দিব পাৰে বুলি মনলৈ আহিছিল। তাৰপাছত বছৰ বছৰ ধৰি বন্ধ হৈ থকা দুৱাৰ এখন হঠাতে খোল খাই গ’ল, যেতিয়া মই বাচনি পৰীক্ষাত উত্তীৰ্ণ হৈ এই কাৰ্যসূচীত যোগ দিলো।

মই শিক্ষাদানৰ নতুন পদ্ধতি শিকিলোঁ। প্ৰথমবাৰৰ বাবে মই কাৰ্যভিত্তিক শিক্ষণ যেনে সাধুকথাৰ জৰিয়তে পঢ়োৱা, খেলৰ জৰিয়তে অংক আৰু ভাষাৰ জ্ঞান দিয়া আদিৰ বিষয়ে শুনিলোঁ। ডিজিটেল সঁজুলি ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ ল’লো আৰু ল’ৰা-ছোৱালীৰ সৈতে সহযোগিতামূলক শিক্ষণ পৰিৱেশত কাম কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলোঁ। যিমানেই মই শিকিলোঁ, সিমানেই অনুভৱ কৰিলোঁ যে শিক্ষাদান মানে কেৱল ল’ৰা-ছোৱালীক কিতাপ পঢ়ি শুনোৱাটো নহয়। ই হ’ল তেওঁলোকক উপলব্ধি কৰোৱা যে তেওঁলোকেও শিকিব পাৰে আৰু জীৱনত সফল হৈ জীৱনৰ দিশ সলনি কৰিব পাৰে। এজন শিক্ষক হিচাপে মই ল’ৰা-ছোৱালীৰ মাজত অনুসন্ধিৎসা জগাই তুলিব লাগিব, তেওঁলোকক প্ৰশ্ন সোধাৰ সাহস দিব লাগিব আৰু নিজৰ সপোন বাস্তৱায়িত কৰিবলৈ বাট দেখুৱাব লাগিব।

প্ৰথম অৱস্থাত মই পঢ়োৱা ৩০ জন ছাত্ৰ-ছাত্ৰী বৰ লাজকুৰীয়া আছিল। তেওঁলোকে শ্ৰেণীত কথা প্ৰায় নোকোৱাৰ দৰে আছিল আৰু বহুতেই বিশ্বাস কৰা নাছিল যে তেওঁলোক পঢ়া-শুনা কৰিবলৈ সক্ষম। তেওঁলোকক দেখি প্ৰায়ে মোৰ নিজৰ শৈশৱৰ কথা মনলৈ আহিছিল। মই জানিছিলো যে দাৰিদ্ৰ্যতকৈ আত্মবিশ্বাসৰ অভাৱ বেছি ভয়ংকৰ। গতিকে মই সিদ্ধান্ত ল’লো যে মই কেৱল পঢ়ুৱামেই, এনে নহয়। মই তেওঁলোকক নিজৰ ওপৰত বিশ্বাস কৰিবলৈ শিকাম।

লাহে লাহে আমাৰ মাজত এক আত্মীয়তা গঢ়ি উঠিল। তেওঁলোকে মোক বিশ্বাস কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে। তেওঁলোকৰ জীৱনৰ সৰু সৰু কথাবোৰ মোৰ লগত ভগাই ল’বলৈ ধৰিলে। আমাৰ শ্ৰেণীত ৬-৭ বছৰীয়া সমৰ নামৰ এটা সৰু ল'ৰা আছিল, যি সদায় আন ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ পিছফালে বহিছিল আৰু খুব কমেইহে কথা কৈছিল। মই তাক কিবা এটা পঢ়িবলৈ বা গাবলৈ ক’লে, সি কেৱল তললৈ মূৰ কৰি চাই থাকে। মই ধৈৰ্য্যসহকাৰে আগবাঢ়িছিলো, কিন্তু হাৰ মনা নাছিলো।

এদিনাখন মই তাক মৰমেৰে ক’লো যে সি যদি শ্ৰেণীত দুশাৰীও পঢ়ি শুনায়, সেয়া মোৰ বাবে বহুত ডাঙৰ কথা হ’ব। সেইদিনা সি তললৈ মূৰ কৰা নাছিল। সি অলপ সংকোচ কৰি থিয় হ’ল, পঢ়োতে তাৰ মাতটো সামান্য কঁপিছিল:

সেউজীয়া ভাটৌ চৰাই, সেউজীয়া ভাটৌ চৰাই
ক’লা জামু খাই ঠেঙুলিতে খামুচি ধৰি শোৱে
বৰ ফুৰ্ত্তিত আকাশত উৰি ফুৰে।

সমৰে পঢ়া শেষ কৰাৰ লগে লগে বাকী ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে জোৰেৰে হাতচাপৰি বজাইছিল। সি মূৰ তুলি চাইছিল, হাঁহিছিল আৰু গৌৰৱবোধ আৰু আনন্দত মোৰ চকুলো বৈ আহিছিল। শিক্ষাদান কোনো বৃত্তি নহয়। ই এক দায়িত্ব আৰু জীৱনত প্ৰথমবাৰৰ বাবে মই অনুভৱ কৰিলোঁ যে মই এই দায়িত্ব পালন কৰিবলৈ সক্ষম হৈছো। মোৰ ফেল’শ্বিপ ছেপ্টেম্বৰত শেষ হ'ব। তাৰ পিছত মোৰ জীৱনে কোন দিশে যাব মই নিশ্চিত নহয়।

কিন্তু মই যেতিয়া মোৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীখিনিৰ লগত থিয় হওঁ, মই বুজি পাওঁ যে সিহঁতে মোক ভয়ত নাচায়, সিহঁতৰ মাজৰে গাঁৱৰ এজন বুলি ভাবে। তেওঁলোকৰ দৰেই এটা পৰিয়ালৰ বুলি মানে। শৰ্মা ছাৰে ঠিকেই কৈছিল চাগে, মোৰ বোধেৰে এয়াই চাগে অনুপ্ৰেৰণা।

এই প্ৰতিবেদন মূলতঃ হিন্দীত প্ৰকাশিত

প্ৰতিবেদকে মুহীম-এক সাৰ্থক প্যাৰাচ ৱেলফেয়াৰ ছ’চাইটি, বাৰাণসী আৰু টিচ্চ ফৰ ইণ্ডিয়া টিমটোক তেওঁলোকৰ সহায়ৰ বাবে ধন্যবাদ জ্ঞাপন কৰিব বিচাৰিছে