প্ৰব্ৰজন মানেই নতুন স্কুল, নতুন ভাষা আৰু শিকনৰ কঠিন বাট

আঠ বছৰীয়া ৰঘুৱে চেন্নাইৰ পৌৰনিগমৰ দ্বাৰা পৰিচালিত নতুন স্কুলখনৰ প্ৰথম দিনা ব’ৰ্ড বা পাঠ্যপুথিত লিখা তামিল ভাষাৰ এটা আখৰো বুজি পোৱা নাছিল। তাৰ আগতে উত্তৰ প্ৰদেশৰ নাওলি গাঁৱৰ ৰঘুৱে স্কুলত হিন্দী বা ভোজপুৰী ভাষাতে লিখা-পঢ়া কৰিছিল আৰু কথা-বতৰা পাতিছিল।

এতিয়া কিতাপত কি লিখা আছে সেয়া বুজি পোৱাৰ একমাত্ৰ উপায় আছিল ছবি চাই অনুমান কৰা। ৰঘুৰ ভাষাত “এখন কিতাপত যোগ-বিয়োগ চিন আছিল। মানে সেইখন গণিত পুথি। আন এখন কিতাপ বিজ্ঞানৰ হ’ব পাৰে। আৰু এখনত মহিলা, ল’ৰা-ছোৱালী আৰু পাহাৰৰ ছবি আছিল।”

চতুৰ্থ শ্ৰেণীৰ শ্ৰেণীকোঠাৰ দ্বিতীয় শাৰীত যেতিয়া সি মনে মনে বহি আছিল, তেতিয়া ৰঘুৰ কাষতে বহা আন এটা ল’ৰাই তাক এটা প্ৰশ্ন কৰিলে। “সকলোৱে মোক আগুৰি ধৰি তামিল ভাষাতে কিবা এটা সুধি আছিল। সিহঁতে যে কি কৈ আছিল, মই একো তালু-মুধা বুজি পোৱা নাছিলো। সেয়ে মই মাত্ৰ ক’লো, ‘মোৰ নাম ৰঘু’। তাকে শুনি সিহঁতে হাঁহিবলৈ ধৰিলে। মোৰ বৰ ভয় লাগিছিল।”

২০১৫ চনৰ মে’ মাহত যেতিয়া ৰঘুৰ মাক-দেউতাকে জালাউন জিলাৰ নাদিগাঁও গাঁৱৰ নিজৰ ঘৰ-দুৱাৰ এৰি থৈ অহাৰ সিদ্ধান্ত লয়, ট্ৰেইনত উঠি চেন্নাইলৈ যোৱাৰ দিনা ৰঘুৱে মাটিত বাগৰি বাগৰি কান্দিছিল। তাৰ ভায়েকৰ বয়স পাঁচ বছৰ। সি দেউতাকৰ হাতখন জোৰেৰে ধৰি আছিল। “তাৰ (ৰঘুৰ) চেন্নাইলৈ যোৱাৰ অলপো ইচ্ছা নাছিল। তাক তেনেকৈ দেখি বৰ কষ্ট পাইছিলো,” ৰঘুৰ মাক গায়ত্ৰী পালে কয়।

কিন্তু ৰঘুৰ মাক-দেউতাকৰ আন কিবা উপায় আছে জানো? গাঁও এৰি কামৰ সন্ধানত আন কোনোবা ঠাইলৈ যাবই লাগিব। “খেতি কৰি একো লাভ নহ’লে আন ক’ৰবালৈ যাবই লাগিব। সেই বছৰ (২০১৩–২০১৪)ত আমি দুই কুইণ্টল বাজৰাও পোৱা নাছিলো। খেতি কৰিবলৈ গাঁৱত পানী নাই। কৰিবলৈ আন কামো নাই। গাঁৱৰ আধা মানুহ ইতিমধ্যে কামৰ সন্ধানত বহিঃৰাজ্যলৈ ওলাই গৈছে। য’ত কাম পাইছে তাতেই থাকিছে,” ৩৫ বছৰ বয়সীয়া গায়ত্ৰীয়ে কয়। তেওঁ আৰু তেওঁৰ ৪৫ বছৰীয়া স্বামী মনীষ ৰেলেৰে গৈ শেষত উপস্থিত হয় চেন্নাইৰ এটা নিৰ্মাণ কাৰ্য চলি থকা ছাইটত। তাতে তেওঁলোকৰ গাঁৱৰে কেইজনমানে ইতিমধ্যে কাম পাইছিল।

সম্পূৰ্ণ নতুন এখন চহৰত থাকি ঘৰলৈ বৰকৈ মনত পৰিছিল ৰঘুৰ। “গাঁৱত মোৰ সমনীয়াৰ লগত মই গিল্লি-দাণ্ডা, কাবাদী খেলিছিলো। আমি গছত উঠি আম খাইছিলো,” অতীতৰ স্মৃতি ৰোমন্থন কৰি সি কয়। গাঁৱৰ চোতাল আৰু দুটা ষাঁড়গৰু সহ দুমহলীয়া ঘৰটোৰ পৰিৱৰ্তে চেন্নাইৰ উত্তৰাঞ্চলৰ ৰোয়াপুৰম অঞ্চলত টিনৰ ঘৰত তেওঁলোক থাকিছিল। বকুল, জাম আৰু আম গছৰ ঠাইত আছিল ডাঙৰ অট্টালিকা নিৰ্মাণৰ বাবে বান্ধি থোৱা বাঁহৰ চাং, চিমেন্টৰ দ’ম আৰু জেচিবি। তাতেই ৰঘুৰ মাক-দেউতাকে দিনে ৩৫০ টকাকৈ মজুৰিত কাম কৰি আছিল।

এই নতুন পৰিৱেশত নিজকে ৰঘুই খাপ খুৱাই ল’বলগীয়া হৈছিল। কিন্তু ৰঘুৰ ক্ষেত্ৰত আটাইতকৈ ডাঙৰ পৰিৱৰ্তনবিধ আছিল বোধহয় এই নতুন স্কুলখন। ইয়াৰ ভাষাটোও সি বুজি পোৱা নাছিল আৰু তাৰ কোনো বন্ধুও তাত নাছিল। অৱশ্যে স্কুলত সি বিহাৰৰ পৰা অহা দুটা ল’ৰাৰ কাষত বহিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল। চেন্নাইৰ স্কুলত মাত্ৰ তিনিটা সপ্তাহ কটোৱাৰ পিছত এদিন সি কান্দি কান্দি ঘৰলৈ ঘূৰি আহিছিল - গায়ত্ৰীৰ এতিয়াও মনত আছে। “আহি ক’লে যে সি আৰু স্কুললৈ নাযায়। স্কুলত সি একো এটা বুজি নাপায় আৰু তাৰ এনে লাগে যেন সকলোৱে তাৰ লগত খঙত কথা পাতিছে। আমি আৰু তাক জোৰ কৰি নাথাকিলো।”

অন্য অভিভাৱকসকলে হয়তো ল’ৰা-ছোৱালীৰ বাবে টিউচনৰ ব্যৱস্থা কৰি দিয়ে বা নিজেই ল’ৰা-ছোৱালীক ঘৰত পঢ়ুৱায়। কিন্তু গায়ত্ৰী আৰু মনীষৰ সেই সামৰ্থ্য কিম্বা উপায় দুয়োটাই নাছিল। মণীষে চতুৰ্থ শ্ৰেণীলৈকে পঢ়া। গায়ত্ৰীয়ে হিন্দীত নিজৰ নামটো লিখিবলৈ শিকিছে মাত্ৰ এবছৰৰ আগতে। ৰঘুৱে নিজেই তেওঁক শিকাইছে। তেওঁৰ শৈশৱ পাৰ হৈছিল আন চাৰিজনী ভনীয়েকৰ সৈতে ম’হ চৰোৱা আৰু পথাৰৰ কাম কৰি। “তাক স্কুললৈ পঠোৱাই ইমান কঠিন আছিল, তেনেস্থলত টিউচনৰ বাবে অতিৰিক্ত পইচানো ক’ৰ পৰা গোটাম?” গায়ত্ৰীয়ে সোধে।

চেন্নাইৰ স্কুল এৰি দিয়াৰ পিছত ৰঘুৱে প্ৰায় তিনি বছৰ ধৰি মাক-দেউতাকে কাম কৰা চাই থাকিছিল। লগতে ভায়েক চানিৰো চোৱাচিতা কৰিছিল। চানিক তেতিয়াও স্কুলত নাম লগাই দিয়া হোৱা নাছিল। মাজে মাজে সি মাকৰ সৈতে চৌকাত জুই ধৰিবলৈ গছৰ ঠানি, প্লাষ্টিক আৰু কাগজ আদি বুটলিবলৈ ওলাই গৈছিল।

স্কুললৈ যোৱাটো প্ৰত্যাহ্বান আছিলেই। আকৌ মাক-দেউতাক ব্যস্ত থকাৰ সময়ছোৱাত তেওঁলোকৰ কৰ্মস্থলত মালিকে চানি আৰু ৰঘুৰ দৰে প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিক পৰিয়ালৰ শিশুৰ চোৱাচিতাৰ কোনোধৰণৰ ব্যৱস্থা নাছিল। সিহঁতৰ দৰে শিশুৰ শিক্ষা বাদেই, নিৰাপত্তা কিম্বা স্বাস্থ্যসেৱাৰো কোনো বন্দোৱস্ত কৰা নহয়। ইউনিচেফ-আইচিএছএছআৰৰ কৰ্মশালাৰ প্ৰতিবেদন অনুসৰি এই ধৰণৰ নিৰ্মাণ ছাইটত ভাৰতৰ সৰ্বমুঠ চাৰি কোটি প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিক কামত নিয়োজিত হৈ আছে।

এই দুই ভাই-ককাইৰ দৰে সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষতে যি ডেৰ কোটি শিশুৱে নিজাববীয়াকৈ বা নিজৰ মাক-দেউতাকৰ সৈতে ঘৰ এৰি প্ৰব্ৰজিত হয়, তেওঁলোক স্থায়ী শিক্ষা আৰু বহু ক্ষেত্ৰত শিক্ষাৰ পৰা সম্পূৰ্ণৰূপে বঞ্চিত হৈ ৰয় বুলি এই প্ৰতিবেদনত প্ৰকাশ পাইছে। “এই ঋতুভিত্তিক, চক্ৰৱৎ, সাময়িক প্ৰব্ৰজনে ল’ৰা-ছোৱালীৰ পঢ়া-শুনাৰ ক্ষেত্ৰত গুৰুতৰ প্ৰভাৱ পেলায়। মাক-দেউতাকে ঘৰ এৰি কামৰ সন্ধানত ওলাই যোৱাৰ ফলত ল’ৰা-ছোৱালীবোৰে স্কুল এৰিবলৈ বাধ্য হৈ পৰে। ফলস্বৰূপে তেওঁলোকৰ শিক্ষাত আধৰুৱা হৈ পৰ। প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিকসকলৰ ভিতৰত এক-তৃতীয়াংশৰ সন্তানেই (যিসকলে গাঁৱত পৰিয়ালৰ আন কাৰোবাৰ লগত নাথাকি মাক-দেউতাকৰ সৈতে গুচি যায়) স্কুল এৰে,” প্ৰতিবেদনখনত কোৱা হৈছে।

অভিভাৱকে যেতিয়া কামৰ সন্ধানত এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ যায়, তেতিয়া ৰঘুৰ দৰে শিশুৰ ক্ষেত্ৰত শিক্ষাৰ বাটত হেঙাৰ বাঢ়ি যায়। ২০১৮ চনৰ মাৰ্চ মাহত যেতিয়া চেন্নাইৰ নিৰ্মাণ ছাইটত কাম শেষ হ’ল, গায়ত্ৰী আৰু মনীষ তেতিয়া মহাৰাষ্ট্ৰৰ ৰায়গড় জিলাৰ আলিবাগ তালুকালৈ আহিল। তাত তেওঁলোকৰ এজন আত্মীয়ই দুবছৰ ধৰি আছিল।

মনীষে নিৰ্মাণ শ্ৰমিক হিচাপে কাম কৰিবলৈ আৰম্ভ লয়। পিঠিৰ বিষৰ বাবে গায়ত্ৰীয়ে কাম কৰিবলৈ এৰিবলগীয়া হ’ল। তেওঁ এতিয়া ঘৰখন আৰু সন্তানকেইটাৰ চোৱাচিতা কৰে। প্ৰতিদিনে পুৱা প্ৰায় আঠ বজাত মনীষে আলিবাগৰ মহাবীৰ চ’কৰ লেবাৰ নাকালৈ গৈ ঠিকাদাৰৰ বাবে অপেক্ষা কৰে। তেওঁ মাহত ২৫ দিন দৈনিক চাৰিশ টকা মজুৰিত কাম কৰে। “বহু সময়ত চাৰি-পাঁচ দিন পাৰ হৈ যায়, কোনেও মোক কামৰ বাবে নলয়। সেই দিনকেইটাত উপাৰ্জন শূন্য,” মনীষে কয়।

আলিবাগলৈ অহাৰ পিছত ৰঘু আন এক সমস্যাৰ সন্মুখীন হ’ল। এইবাৰ সি মাৰাঠী ভাষাত লিখা কিতাপ পঢ়িব আৰু বুজিব লগা হ’ল, তাৰ লগতে আকৌ এখন নতুন স্কুললৈ যোৱা আৰু নতুন বন্ধু বনোৱাৰ কথা আছেই। চুবুৰীৰ এটা ল’ৰাৰ চতুৰ্থ শ্ৰেণীৰ ভূগোল কিতাপখন চাই সি দেৱনাগৰী আখৰবোৰ পঢ়িব পৰা নাছিল। ইমান বছৰ স্কুললৈ নোযোৱাৰ ফলত সি পঢ়া-শুনাত বহুখিনি পিছ পৰিছিল। তথাপিও ২০১৮ চনৰ জুলাই মাহৰ মাজভাগত সি পুনৰ স্কুললৈ যোৱা আৰম্ভ কৰে। ১১ বছৰ বয়সত চতুৰ্থ শ্ৰেণীত, তাত বাকী সকলোৱে তাৰ তুলনাত বয়সত সৰু আছিল।

“মই পাহৰিয়েই গৈছিলো যে মাৰাঠী আখৰবোৰ হিন্দীৰ দৰেই, কেৱল অলপ বেলেগ ধৰণে লিখা হয়। সুৰেশে (চুবুৰীৰে এজন বন্ধু) মোক পঢ়িবলৈ আৰু শব্দবোৰৰ অৰ্থ শিকাই দিলে। লাহে লাহে ময়ো বুজিব পৰা হ’লোঁ,” ৰঘুৱে কয়।

বৈসেত গাঁৱৰ জিলা পৰিষদ স্কুলৰ ছাত্ৰ ৰঘু। প্ৰাথমিক শাখাৰ এগৰাকী শিক্ষয়িত্ৰী স্বাতী গাৱাড়েই জনোৱা মতে প্ৰথমৰ পৰা দশম শ্ৰেণীলৈকে এইখন স্কুলত থকা ৪০০ গৰাকী শিক্ষাৰ্থীৰ ভিতৰত প্ৰায় ২০০ গৰাকীৰে অভিভাৱক প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক। ইয়াত ৰঘুৱে বিহাৰ আৰু উত্তৰ প্ৰদেশৰ পৰা অহা শিশুসকলক লগ পাইছে। ৰঘু এতিয়া পঞ্চম শ্ৰেণীৰ ছাত্ৰ। সি মাৰাঠী ভাষাত কথা পাতিব পাৰে। লগতে লিখিব আৰু পঢ়িবও পাৰে। চানিৰ মাক-দেউতাকেও তাক স্কুলত নামভৰ্তি কৰি দিছে। সি এতিয়া তৃতীয় শ্ৰেণীত পঢ়ে।

মুম্বাই চহৰৰ পৰা প্ৰায় ১২২ কিলোমিটাৰ দূৰৈৰ এই আলিবাগ এখন উন্নয়নশীল উপকূলীয় চহৰ। বিগত দুটা দশকত ইয়াত ৰিয়েল ইষ্টেটৰ ব্যৱসায় ক্ৰমান্বয়ে বৃদ্ধি পাইছে আৰু ইয়াৰ ফলস্বৰূপে বহু প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক উত্তৰ প্ৰদেশ, বিহাৰ, মধ্যপ্ৰদেশৰ পৰা সপৰিয়ালে ইয়ালৈ আহিছে। তেওঁলোকৰ সন্তানসকলে সাধাৰণতে তালুকৰ জিলা পৰিষদৰ স্কুলত অথবা চৰকাৰী সাহায্যপ্ৰাপ্ত মাৰাঠী মাধ্যমৰ স্কুলবোৰত পঢ়া-শুনা কৰে।

নতুন পৰিৱেশত যাতে ছাত্ৰা-ছাত্ৰীখিনিয়ে নিজকে খাপ খুৱাই ল’ব পাৰে, তাৰ বাবে শিক্ষাগুৰুসকলে আৰম্ভণিতে প্ৰব্ৰজনকাৰী শিক্ষাৰ্থীসকলৰ সৈতে হিন্দীতে কথা পাতে বুলি গাৱাড়েই জনায়। “আলিবাগৰ জিলা পৰিষদ স্কুলবোৰত বহুতো প্ৰব্ৰজনকাৰী পৰিয়ালৰ সন্তান পঢ়ে আৰু এটি শিশুৰ বাবে সম্পূৰ্ণ এটা নতুন পৰিৱেশৰ সৈতে খাপ খাই পৰাটো অতি কঠিন। শিক্ষক হিচাপে আমি তেওঁলোকৰ বাবে পাঠ্যপুথি সলনি কৰিব নোৱাৰোঁ, কিন্তু অন্ততঃ কিছু দিনৰ বাবে মাধ্যমৰ ভাষাখন সলনি কৰিব পাৰোঁ। শিশুৱে নতুন কথা সহজে শিকি লয়, কিন্তু প্ৰথম প্ৰচেষ্টা শিক্ষকসকলৰ ফালৰ পৰাই হ’ব লাগিব।”

বৈসেতৰ পৰা আনুমানিক পাঁচ কিলোমিটাৰ দূৰৈত অৱস্থিত কুৰুল গাঁৱৰ সুধাগড় এডুকেচন ছ’চাইটি নামৰ এখন চৰকাৰী অনুদানপ্ৰাপ্ত মাৰাঠী মাধ্যমৰ স্কুলত পঞ্চম শ্ৰেণীৰ পাঠদান চলি আছে। শিক্ষয়িত্ৰী মানসী পাটিলে প্ৰতিগৰাকী শিক্ষাৰ্থীক ক্লাছত সকলোৰে সন্মুখত কেইমিনিটমান কথা ক’বলৈ দিছে যাতে তেওঁলোকৰ আত্মবিশ্বাস গঢ়ি উঠে। এইবাৰ পাল দহ বছৰীয়া সত্যম নিষাদৰ। “আমাৰ গাঁৱৰ মানুহে খেতি কৰে। আমাৰো খেতিমাটি আছে। বৰষুণ দিলে তেওঁলোকে বীজ সিচে, কেইমাহমানৰ পিছত শস্য চপায়। মৰণা মাৰে। তাৰ পিছত সেইবোৰ চালনীৰে চালি বস্তাত ভৰাই মজুত কৰি ৰখা হয়। সেয়াই খুন্দি তেওঁলোকে পিঠাগুৰিৰ পৰা ৰুটি বনায়।” শ্ৰেণীৰ ২২ গৰাকী শিক্ষাৰ্থীয়ে চাপৰি বজায়।

“সত্যমে একেবাৰে মন মৰি থাকিছিল। কাৰো সৈতে কথা পাতিবলৈ ভাল পোৱা নাছিল। একেবাৰে আৰম্ভণিৰ পৰা, মানে আখৰ চিনাকিৰ পৰা শিশুটিক শিকালে, সিহঁতে শিক্ষক আৰু আন শিশুসকলৰ সৈতে কথা পতাৰ সাহস পায়। যিটো ভাষা তেওঁলোকে কেতিয়াও শুনাই নাই, সেই ভাষাটো দীঘল দীঘল বাক্যৰ জৰিয়তে তেওঁলোকৰ ওপৰত জাপি দিব নোৱাৰি। তেওঁলোকৰ সৈতে মৰমত কথা পতাটো প্ৰয়োজন,” পাটিলে কয়।

সত্যমে (ওপৰৰ ছবিত সন্মুখৰ ফালে থকাজন)য়ে ২০১৭ চনত মাক-দেউতাকৰ সৈতে আলিবাগলৈ আহে। উত্তৰ প্ৰদেশৰ দেওৰিয়া জিলাৰ নিজ গাঁও ৰামপুৰ দুল্লাহৰ পৰা তালৈ যোৱাটো আছিল তাৰ বাবে বৃহৎ এক পৰিৱৰ্তন। তেতিয়া মাত্ৰ আঠ বছৰ বয়সত, ঘৰত ভোজপুৰী কোৱা আৰু ইমান দিনে এখন হিন্দী মাধ্যমৰ স্কুলত পঢ়া তৃতীয় শ্ৰেণীৰ ছাত্ৰ সত্যমে মাৰাঠী ভাষাৰ সৈতে অভ্যস্ত হ’বলগীয়া হৈছিল। “মই যেতিয়া প্ৰথমবাৰ মাৰাঠী আখৰ দেখিছিলো, তেতিয়া মা-দেউতাক কৈছিলো যে এইখন দেখোন ভুল হিন্দী। শেষত কোনো দাড়ী নাছিল... মই আখৰবোৰ পঢ়িব পাৰিছিলো। কিন্তু শব্দবোৰৰ অৰ্থ বুজিব পৰা নাছিলো,” সত্যমে জনায়।

“আমাৰ ল’ৰা-ছোৱালীক মাৰাঠী মাধ্যমৰ স্কুলতেই পঠিয়াব লগা হয়। ইংৰাজী মাধ্যমৰ স্কুলবোৰৰ মাচুল বহুত বেছি। সিমানখইনি সামৰ্থ্য আমাৰ নাই,” সত্যমৰ মাতৃ ৩৫ বছৰীয়া আৰতিয়ে কয়। তেওঁ পৰিয়ালটোৰ এশ বৰ্গফুটৰ ভাড়া ঘৰটোত বহি আছে। আৰতিয়ে নিজে দ্বিতীয় শ্ৰেণীলৈকে পঢ়িছে। এই গৃহিণী তথা খেতিয়ক আৰতীয়ে ৰামপুৰ দুল্লাহ গাঁৱত পৰিয়ালৰ এক একৰ মাটিত বাজৰাৰ খেতি কৰিছিল। তেওঁৰ স্বামী বৃজমোহন নিষাদৰ বয়স ৪২ বছৰ। তেৱোঁ নিজৰ খেতিখন চম্ভালিছিল। কিন্তু জলসিঞ্চন সুব্যৱস্থা নথকাৰ ফলত ধাৰাবাহিকভাৱে ফচল বেয়া হৈ আহিবলৈ ধৰাত গাঁও এৰি কামৰ সন্ধানত ওলাই যায়।

এতিয়া তেওঁ মাহত ২৫ দিন নিৰ্মাণ শ্ৰমিক হিচাপে কাম কৰি দৈনিক ৫০০ টকা উপাৰ্জন কৰে। সেই উপাৰ্জনেৰে পাঁচজনীয়া পৰিয়ালটো চলি আছে (পৰিয়ালৰ সদস্যসকলৰ ভিতৰত আছে তেওঁলোকৰ দুই কন্যা - সাধনা, বয়স সাত আৰু সঞ্জনা, বয়স ৬। দুয়োগৰাকীয়ে সত্যমৰ সহপাঠী)। মাহে পাঁচ হাজাৰ টকা তেওঁ গাঁৱৰ বৃদ্ধ পিতৃ-মাতৃৰ তালৈকো পঠিয়ায়।

কুৰুলৰ ঘৰৰ পৰা বিছ কিলোমিটাৰ দূৰৈৰ চাচাৱানে গাঁৱত প্ৰখৰ ৰ’দ দিয়া দিন এটাত ঘৰ এটা সজাৰ কাম কৰি থকাৰ মাজতে বৃজমোহনে এই প্ৰতিবেদকক কয়, “মই নিবিচাৰো মোৰ ল’ৰা-ছোৱালীয়ে মোৰ দৰে ইমান কঠোৰ পৰিশ্ৰমৰ কাম কৰক। মই বিচাৰো সিহঁতে পঢ়া-শুনা কৰক। এই সকলো কষ্টস্বীকাৰ কৰিছো সিহঁতৰ বাবেই।”

সত্যমৰ দৰেই খুছি ৰহিদাসেও ভাষাৰ সমস্যাৰ সন্মুখীন হৈছিল। সিংহগড় স্কুলৰ ষষ্ঠ শ্ৰেণীৰ এই শিক্ষাৰ্থীগৰাকীয়ে কয়, “গাঁৱত ভোজপুৰী ভাষাত পঢ়া-শুনা কৰিছিলো। মাৰাঠী বুজি পোৱা নাছিলো আৰু স্কুললৈ যাবলৈ মন নোযোৱা হৈছিল। আখৰবোৰ হিন্দীৰ দৰেই আছিল যদিও শুনিবলৈ বেলেগ লাগিছিল। অৱশ্যে লাহে লাহে মই শিকিব পাৰিলো। মই এতিয়া শিক্ষয়িত্ৰী হ’ব খোজো।”

খুছিৰ পৰিয়ালটো উত্তৰ প্ৰদেশৰ উলাৰাপাৰ গাঁৱৰ পৰা আলিবাগলৈ আহিছিল। কুৰুল গাঁৱত তেওঁলোকৰ ঘৰৰ কাষৰ এখন সৰু দোকানত দিনে আনুমানিক ৫০ টা চিঙৰা বনাই তাইৰ মাক ইন্দ্ৰমতীয়ে দৈনিক ১৫০ টকা উপাৰ্জন কৰে। দেউতাক ৰাজেন্দ্ৰই নিৰ্মাণ খণ্ডত দিনহাজিৰা কৰি দিনে ৫০০ টকা উপাৰ্জন কৰে। “আমাৰ মাটি-বাৰী নাই। আনৰ খেতিমাটিতে কাম কৰিছিলো। কিন্তু বহু কৃষকে কামৰ সন্ধানত গাঁও এৰি গুচি গ’ল। গাঁৱত কামো একেবাৰে নোহোৱা হ’ল। আমি আলিবাগলৈ আহি নতুন জীৱন আৰম্ভ কৰিলো। ইমানখিনি কষ্ট স্বীকাৰ সিহঁতৰ বাবেই কৰিছো,” নিজৰ দুই কন্যা আৰু পুত্ৰক দেখুৱাই ইন্দ্ৰমতীয়ে ক’লে।

খুছি আৰু সত্যমৰ দৰে অনা-মাৰাঠী শিক্ষাৰ্থীৰ সংখ্যা ক্ৰমান্বয়ে বৃদ্ধি পোৱাৰ ফলত একেবাৰে তলৰ শ্ৰেণীৰ পৰা দশম শ্ৰেণীলৈকে সুধাগড় স্কুলত থকা ২৭০ গৰাকী শিক্ষাৰ্থীৰ ভিতৰত ১৭০ গৰাকীয়েই প্ৰব্ৰজনকাৰী পৰিয়ালৰ সন্তান। অধ্যক্ষা সুজাতা পাটিলে প্ৰতি সপ্তাহত শিক্ষাৰ্থীসকলক সৰু সৰু দলত ভাগ কৰি বিভিন্ন উৎসৱ-পাৰ্বন, গণতন্ত্ৰ দিৱস, খেলা-ধূলা, স্বাধীনতা সংগ্ৰামী, ঋতু আদি নানান বিষয়ৰ ওপৰত আলোচনা কৰায়। শিক্ষকসকলে ছবি থকা কাৰ্ড ব্যৱহাৰ কৰে, যিবোৰ চাই শিক্ষাৰ্থীসকলে সহজেই নিজৰ মাতৃভাষাত কাৰ্ডখনৰ বৰ্ণনা দিব পাৰে আৰু তাৰ পিছত শিক্ষকে তেওঁলোকে ব্যৱহাৰ কৰা শব্দবোৰৰ মাৰাঠী প্ৰতিশব্দবোৰ কৈ দিয়ে। আলোচনা শেষ হ’লে শিক্ষাৰ্থীসকলেও ছবি আঁকে আৰু ভোজপুৰী, হিন্দী বা মাৰাঠী ভাষাত একোটা বাক্য লিখে। এই অনুশীলনে তেওঁলোকক শব্দ মনত ৰখাত সহায় কৰে।

স্কুলত এজন নতুন হিন্দী বা ভোজপুৰী ভাষা জনা শিক্ষাৰ্থীক এজন মাৰাঠী জনা শিক্ষাৰ্থীৰ সৈতে গ্ৰুপ বনাই দিয়া হয়। যেনে ১১ বছৰীয়া সূৰয প্ৰসাদে জীৱ-জন্তুৰ বিষয়ে লিখা এখন মাৰাঠী সাধুৰ কিতাপৰ পৰা এটা বাক্য পঢ়ি শুনাইছে আৰু তাৰ নতুন সহপাঠী ১১ বছৰীয়া দেৱেন্দ্ৰ ৰহিদাসে সেই বাক্যটোকে দোহাৰিছে। তেওঁলোক দুয়ো সপৰিয়ালে উত্তৰ প্ৰদেশৰ পৰা আলিবাগলৈ আহিছিল। সূৰজ আহিছিল ২০১৫ চনত আৰু দেৱেন্দ্ৰ আহিছিল ২০১৮ চনত।

“এখন দেশৰ পৰা আন এখন দেশলৈ স্থানান্তৰিত হ’লে ভাষা সলনি হৈ যায় আৰু ভিন ভিন পৰিয়ালৰ সুকীয়া সুকীয়া মাতৃভাষা থাকে। সেয়েহে এজন প্ৰব্ৰজনকাৰী শিশুৱে যাতে পঢ়া-শুনা চলাই নিব পাৰে, তাৰবাবে এইটো লক্ষ্য ৰখাটো অতি জৰুৰী যাতে আঞ্চলিক ভাষাটোৱেই তেওঁলোকৰ শিক্ষাৰ মাধ্যম হৈ পৰে,” অধ্যক্ষা পাটিলে কয়। তেওঁ অনুভৱ কৰে যে এই ধৰণৰ প্ৰয়াসৰ জৰিয়তে স্কুল আধাতে এৰা শিশুৰ হাৰ হ্ৰাস কৰা সম্ভৱ।

অৰ্থনৈতিক অভাৱ, গুণগত মান আৰু শিক্ষাৰ আন্তঃগাঁথনিৰ লগতে শিক্ষাৰ্থীসকলে স্কুল এৰি দিয়াৰ অন্যতম এটা কাৰণ হ’ল ভাষা বা শিকন-শিক্ষণৰ অচিনাকি মাধ্যম। এই কথা প্ৰকাশ কৰিছে ৰাষ্ট্ৰীয় নমুনা সৰ্বেক্ষণ সংস্থাই। ২০১৭–১৮ বৰ্ষৰ প্ৰতিবেদন অনুসৰি ভাৰতত প্ৰাথমিক শিক্ষা পৰ্যায়ত স্কুল আধাতে এৰা শিক্ষাৰ্থীৰ হাৰ ১০ শতাংশ, উচ্চ প্ৰাথমিক বা মজলীয়া স্কুলত সেই হাৰ বৃদ্ধি হৈ ১৭.৫ শতাংশ হয় আৰু মাধ্যমিক স্তৰত এই হাৰ ১৯.৮ শতাংশ।

ইউনিচেফ-আইচিএছএছআৰ-ৰ প্ৰতিবেদনতো কোৱা হৈছে: “শিশুসকল এখন ৰাজ্যৰ পৰা আন এখন ৰাজ্যলৈ প্ৰব্ৰজন কৰিলে ভাষাৰ বাধা আৰু প্ৰশাসনিক গাঁথনিৰ বাবে আটাইতকৈ বেছি সমস্যাৰ সৃষ্টি হয়। গন্তব্যস্থান বা আদি বাসস্থান - ক’তোৱেই চৰকাৰে প্ৰব্ৰজনকাৰী শিশুসকলৰ বাবে কোনো বিশেষ ব্যৱস্থা নকৰে, যদিও সংসদত শিক্ষাৰ অধিকাৰ আইন বলবৎ কৰা হৈছে।”

“সমাধান বিচাৰি উলিওৱাটো অত্যন্ত জৰুৰী। যেনে ধৰক নীতি নিৰ্ধাৰণ কৰাটো প্ৰয়োজন যাতে ভাষাৰ ব্যৱধান অতিক্ৰম কৰি এক ৰাজ্যৰ পৰা আন এখন ৰাজ্যলৈ অহা শিশুসকলে উচ্চমানৰ শিক্ষাৰ সুযোগ পাব পাৰে,” আহমেদনগৰত শিক্ষা বিষয়ক আন্দোলনৰ সৈতে জড়িত হেৰম্ব কুলকাৰ্ণীয়ে কয়। “এই বিষয়টো অধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰণ স্কুল এৰি দিলে সিহঁতে সাধাৰণতে শিশু শ্ৰমিক হিচাপে কাম কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে আৰু ভৱিষ্যতৰ কোনো নিশ্চয়তা নাথাকে।” বৈসেত জিলা পৰিষদৰ শিক্ষয়িত্ৰী স্বাতী গাৱাড়েৰ মতে ৰাজ্য প্ৰশাসনে প্ৰব্ৰজনকাৰী শিশুসকলৰ বিষয়ে অৱগত থকা আৰু শিক্ষাৰ অধিকাৰ আইনৰ অধীনত তেওঁলোকৰ পঢ়া-শুনা সুনিশ্চিত কৰাটো উচিত।

ৰাজ্য প্ৰশাসনৰ সহায়-সহযোগিতা নাথাকিলেও বন্ধু-বান্ধৱ আৰু শিক্ষকসকলৰ সহায়ত ৰঘু, সত্যম আৰু খুছিয়ে এতিয়া মাৰাঠী ভাষা আয়ত্ত কৰিব পাৰিছে। মাৰাঠীত সিহঁতে কথা পাতিব পাৰে, লিখিব পাৰে আৰু বুজিও পায়। অৱশ্যে প্ৰব্ৰজনৰ যিখন তৰোৱাল, সেইখন তেওঁলোকৰ মূৰৰ ওপৰত ওলমিয়েই আছে। তেওঁলোকৰ পিতৃ-মাতৃ পুনৰ কামৰ সন্ধানত আন কোনোবা ৰাজ্যলৈ গুচি যাব পাৰে য’ত আকৌ আন এটা নতুন ভাষাৰ সৈতে যুঁজিব লাগিব। ৰঘুৰ পিতৃ-মাতৃয়ে সিদ্ধান্ত লৈছে যে মে’ মাহত তেওঁলোকে গুজৰাটৰ আহমেদাবাদ চহৰলৈ যাব। উদ্বিগ্ন হৈ পৰা ৰঘুৰ পিতৃ মণীষে কয়, “তাৰ পৰীক্ষা শেষ হওক। পৰীক্ষাৰ ফলাফল ওলালেহে সিহঁতক ক’ম।”