লাটুৰত স্বীকৃতি এদিন, সংগ্ৰাম প্ৰাত্যহিক

সপ্তাহটোত এটা দিনো কামৰ পৰা বিৰতি নাপায় লতাবায়ে৷ প্ৰতিটো দিনেই কৰ্মদিন। কৰ্তব্যৰ সময়ত যদি তেওঁ অসুখত ভুগি ছুটিও ল’বলগীয়া হয়, তৎসত্বেও প্ৰতিদিনৰ হিচাপত কোম্পানীয়ে তেওঁৰ দৰমহাৰ পৰা ৫০০ টকাকৈ কাটি ৰাখে৷

ইফালে লতাবাইৰ জীৱনৰ বিড়ম্বনা এয়ে যে তেওঁ এগৰাকী পুৰস্কাৰপ্ৰাপ্ত আৱৰ্জনা সংগ্ৰহকাৰী কৰ্মী৷

‘‘লাটুৰ চহৰত ময়েই একমাত্ৰ মহিলা চালক৷ ২০১১ চনত মই আমাৰ বিধায়ক অমিত দেশমুখৰ পৰা লাটুৰ উৎসৱত লাটুৰ ভূষণ বঁটা লাভ কৰিছিলো৷ এই বঁটা চহৰখনৰ মোক আৱণ্টিত এলেকা পৰিষ্কাৰকৈ ৰখাৰ বাবে দিয়া হৈছিল’’, পাৰিৰ সন্মুখত লতাবায়ে এইদৰে কয়৷

‘‘পৌৰ নিগমৰ মানুহে মোৰ এলেকা নিৰীক্ষণ কৰি কোনো ধৰণৰ আৱৰ্জনা প্ৰত্যক্ষ কৰা নাছিল৷ বিশাল জনসভাত মন্ত্ৰী, চেলিব্ৰেটিৰ সন্মুখত মোক এই পুৰস্কাৰ দিয়াত মই অভিভূত হৈ পৰিছিলো৷ মই ভাবিছিলো যে অতদিনৰ মোৰ পৰিশ্ৰমে আজি স্বীকৃতি পালে - কিন্তু সেয়া আছিল মাথোঁ এদিনৰ বাবে’’, হুমুনিয়াহ কাঢ়ি লতাবায়ে এইদৰে কয়৷

মহাৰাষ্ট্ৰৰ লাটুৰ চহৰৰ বাসিন্দা লতাবাই ৰছলে ২০০২ চনৰ পৰা আৱৰ্জনা সংগ্ৰহৰ কাম কৰি আহিছে৷ সেই বছৰটোতেই তেওঁ স্বামীহাৰা হৈছিল৷ ১৫ বছৰ বয়সতে বিবাহপাশত আবদ্ধ হোৱা লতাবায়ে স্বামীক হেৰুওৱাৰ পিছত পাঁচোটা সন্তানৰ সৈতে এই আৱৰ্জনা সংগ্ৰহ কৰা কামটোৰ জৰিয়তে জীৱিকাৰ বাবে সংঘৰ্ষ কৰিবলগীয়া হৈছিল৷

‘‘জীৱিকাৰ সংঘৰ্ষ মোৰ চিৰদিনীয়া৷ পুৱা চাৰে ছয় বজাৰ পৰাই মোৰ কাম আৰম্ভ হয়৷ প্ৰথমে মই আমাৰ ঘৰৰ পৰা পাঁচ কিলোমিটাৰ দূৰতৈ থকা ঔছা ৰোডত থকা ছুপাৰভাইজৰৰ কেন্দ্ৰলৈ যাওঁ৷ তাতে আৱৰ্জনা সংগ্ৰহ কৰা বাহনসমূহ ৰখাই থোৱা থাকে৷ তাৰ পিছত ছুপাৰভাইজৰে বাহনখনৰ সৈতে আমাৰ ফটো লয় আৰু উপস্থিতি লয়৷ ইয়াৰ পিছতেই বাহনখন লৈ মই আবণ্টিত আৱাসিক এলেকাসমূহলৈ গৈ আৱৰ্জনা সংগ্ৰহ কৰো’’, লতাবায়ে এইদৰে কয়৷

লতাবাইৰ বাহনখনে ২০০ কিলোগ্ৰাম পৰ্যন্ত আৱৰ্জনা কঢ়িয়াব পাৰে৷ ১০০০ টা ঘৰৰ পৰা আৱৰ্জনা সংগ্ৰহ কৰিবলৈ তেওঁ তিনিবাৰকৈ বাহনখন খালী কৰিবলগীয়া হয়৷ লাটুৰৰ হাজাৰখন ঘৰৰ পৰা প্ৰায় দৈনিক ৬০০ কিলোগ্ৰাম আৱৰ্জনা জমা হয়৷

আৱৰ্জনা সংগ্ৰহৰ বাবে চহৰখনৰ আৱাসিক এলেকা তিনিটা মণ্ডলত ভাগ কৰা হৈছে৷ প্ৰতিটো মণ্ডলত প্ৰতিদিনে প্ৰায় ৭ টন পৰ্যন্ত আৱৰ্জনাৰ সৃষ্টি হয় আৰু সেইসমূহ আৱৰ্জনা কঢ়িওৱা বাহনৰ জৰিয়তে লাটুৰ চহৰৰ বাহিৰৰ ননগাঁওলৈ লৈ যোৱা হয়৷

লাটুৰ চহৰৰ পৌৰ নিগমে প্ৰতিখন ঘৰক এটাকৈ বাৰকোড প্ৰদান কৰিছে আৰু আৱৰ্জনা সংগ্ৰহকাৰীয়ে প্ৰতিখন ঘৰৰ পৰা আৱৰ্জনা সংগ্ৰহ কৰাটো নিশ্চিত কৰিবলৈ সেই বাৰকোড স্কেন কৰিব লাগে৷ ‘‘প্ৰযুক্তিয়ে আমাৰ জীৱনত সমস্যা বৃদ্ধিহে কৰিছে৷ প্ৰতিদিনে ১০০০ টা বাৰকোড স্কেন কৰিলেহে আমি আমাৰ পাৰিশ্ৰামিক লাভ কৰো৷ মাজে সময়ে ম’বাইলত নেটৱৰ্ক নোহোৱা হৈ যায় আৰু বাৰকোড স্কেন কৰোঁতে যথেষ্ট সময়ৰ প্ৰয়োজন হয়’’, লতাবায়ে এইদৰে কয়৷

লাটুৰৰ আৱৰ্জনা সংগ্ৰহকাৰীসকলে ঠিকাভিত্তিত কাম কৰে৷ যোৱা দুবছৰ ধৰি এই ঠিকা মুম্বাইৰ অশোক এণ্টাৰপ্ৰাইজে পৰিচালনা কৰি আহিছে৷ ২০২৪ চনৰ পূৰ্বে এই ঠিকাৰ কাম চাইছিল লাটুৰৰ স্থানীয় সমাজকৰ্মী সঞ্জয় কাম্বলেয়ে৷

লতাবায়ে কয়, ‘‘যোৱা ২০২৫ চনৰ ২৬ ডিচেম্বৰত শেষবাৰৰ বাবে আমি আমাৰ দৰমহা লাভ কৰিছিলো৷ আজি ৬ ফেব্ৰুৱাৰী ২০২৬ তাৰিখ, আৰু আমি এতিয়ালৈ বকেয়া দৰমহাখিনি লাভ কৰা নাই৷ যদি এই বিষয়ে আমি প্ৰতিবাদ কৰো, তেতিয়া ঠিকাদাৰৰ লোকসকলে আমাক চাকৰি হেৰুওৱাৰ ভয় দেখুৱায়৷ চাকৰি হেৰুওৱাৰ ভয়ত আমি কৰ্তৃপক্ষক প্ৰশ্নও কৰিব নোৱাৰোঁ৷’’

লতাবাইৰ ঘৰৰ সমস্যাও কম নহয়৷ বৰষুণৰ বতৰত আঁঠুৰ মূৰলৈকে ঘৰৰ ভিতৰত পানী জমা হয়৷ প্ৰতিবাৰ বাৰিষাত তেওঁৰ সন্তান জ্বৰত আক্ৰান্ত হয়৷ বৰষুণৰ বতৰত লতাবাইৰ কেঁচা ঘৰটোৰ অৱস্থা অবৰ্ণনীয় হৈ পৰে৷ পৌৰ নিগমৰ প্ৰতিবাৰ নিৰ্বাচনৰ সময়ত স্থানীয় কৰ্পৰেটৰে লতাবাইৰ ঘৰটো ঠিক কৰি দিম বুলি প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে যদিও নিৰ্বাচনৰ পিছতেই তেওঁলোক অদৃশ্য হৈ পৰে৷

‘‘মই বিধৱা যদিও সঞ্জয় গান্ধী নিৰাধাৰ যোজনা, লড়কী বহিন যোজনা বা এনেধৰণৰ আন যিকোনো চৰকাৰী যোজনাত মই পঞ্জীভুক্ত নহয়৷ যোজনাটো বাদেই, মোৰ কেছাৰি [গেৰুৱা] ৰেচন কাৰ্ড থকা স্বত্বেও ৰেচনৰ সামগ্ৰী লাভ নকৰো’’, লতাবায়ে এইদৰে কয়৷

যদিওবা তেওঁ বিভিন্ন চৰকাৰী আঁচনিৰ সুবিধা লাভ কৰাৰ বাবে যোগ্য, তথাপিও দালালবোৰে কামবোৰ সম্পন্ন কৰিবলৈ কমেও এহেজাৰকৈ টকা বিচাৰে৷ ‘‘বিভিন্ন আঁচনিৰ কাৰণে বিভিন্ন লোকক বহু টকা দিলো, তথাপিও তেওঁলোকে মোক তহছিল কাৰ্যালয়লৈ গৈ খবৰ ল’বলৈ কয় আৰু তহছিললৈ গ’লে মোৰ এটা কৰ্মদিনৰ খতি হয়’’, তেওঁ লগতে এইদৰে কয়৷

ৰেচন কাৰ্ডৰ বাবে দালালে অনলাইনত পঞ্জীয়ন কৰাৰ বাবে ৫০০ টকা অতিৰিক্ত বিচাৰে৷ মাহিলী ৰেচনৰ সামগ্ৰী লাভ কৰিবলৈ এতিয়া অনলাইনযোগে পঞ্জীয়ন কৰাটো বাধ্যতামূলক কৰা হৈছে৷

প্ৰতিদিনে আৱৰ্জনা সংগ্ৰহৰ ক্ষেত্রত লতাবায়ে নিতৌ সুৰক্ষা সঁজুলি ব্যৱহাৰ কৰাৰ প্ৰয়োজন হয়৷ কিন্তু পৌৰ নিগমৰ তৰফৰ পৰা দিয়া হাত মোজা মাত্ৰ ১৫ দিন মানলৈহে ভালে থাকে আৰু বছৰত তেওঁলোকে দুযোৰ বা তিনিযোৰহে এনে হাত মোজা লাভ কৰে৷

বোকা ভৰ্তি হাত মোজাযোৰ দেখুৱাই তেওঁ কয়, ‘‘মই এই মোজাযোৰ জাৱৰৰ পৰা উঠাইছো৷ সেইযোৰেই এতিয়া মই ব্যৱহাৰ কৰি আছো৷ বছৰজুৰি তিতা আৰু শুকান জাৱৰ পৃথক কৰি কৰি মোৰ আঙুলিৰ চাপেই নোহোৱা হৈ গৈছে৷ চৰকাৰী বিভিন্ন কামৰ বাবে হাতৰ আঙুলিৰ চাপৰ প্ৰয়োজন হয় আৰু চাপবোৰ আঁতৰি যোৱাৰ ফলত পঞ্জীয়নো নহয়৷’’

মহাৰাষ্ট্ৰৰ লাটুৰ অকোলা, বাৰামতী, সাতাৰা, চাংলিকে ধৰি টায়াৰ-৩ চহৰৰ তালিকাত অন্তৰ্ভুক্ত৷ জনসংখ্যাৰ ফালৰ পৰা ০.২৬ মিলিয়ন লোকৰ সৈতে এই চহৰ মহাৰাষ্ট্ৰৰ ১৯ নম্বৰ জনবহুল চহৰ হিচাপে বিবেচিত হৈছে৷

‘‘পৌৰ নিগমৰ পৰা ২০১১ চনত মই ৭৫,০০০ টকাৰ পুৰস্কাৰ লাভ কৰিছিলো আৰু সেই ধন মই আৱৰ্জনা কঢ়িওৱা বাহন ক্ৰয়ত খৰচ কৰিছিলো’’, তেওঁ পাৰিক এই কথা জানিবলৈ দিয়ে৷

লতাবাইৰ বাহনখন তিনিচকীয়া নীলা ৰঙৰ আৰু পিছফালে জাৱৰ কঢ়িয়াবলৈ কাৰ্গো সংলগ্ন আছে৷ লতাবায়ে ভাবিছিল যে বাহনখন চলোৱা আৰু আৱৰ্জনা সংগ্ৰহ কৰা - এই দুয়োটা কামৰ বাবে তেওঁ পাৰিশ্ৰামিক লাভ কৰিব৷ কিন্তু পৌৰ নিগমৰ তৰফৰ পৰা তেওঁ কেৱল যিকোনো এটা কামৰ বাবেহে পাৰিশ্ৰামিক লাভ কৰিব পাৰিব বুলি জনালে৷ বাহনখন ক্ৰয় কৰাৰ সময়ত লতাবাই এই সম্পৰ্কে অনভিজ্ঞ আছিল৷

লতাবায়ে আৱৰ্জনা সংগ্ৰহ কৰি প্ৰতিমাহে লাভ কৰে ১২,০০০ টকা৷ আনহাতে চালকৰ প্ৰতি মাহৰ দৰমহা হ’ল ৭,০০০ টকা৷ তাৰোপৰি ঠিকাভিত্তিক চুক্তি অনুসৰি ইন্ধনৰ বাবে লতাবায়ে প্ৰতিমাহে ১,০০০ টকাকৈ কোম্পানীৰ পৰা লাভ কৰে৷ তেওঁ প্ৰতিদিনে পুৱা ৬.৩০ বজাৰ পৰা সন্ধিয়া ৫.৩০ বজালৈ কাম কৰে৷ মজুৰীৰ হাৰৰ পাৰ্থক্যৰ বাবে তেওঁ নিজৰ বাহনৰ চালক হোৱাতকৈ আৱৰ্জনা সংগ্ৰাহক হোৱাটোকে বাছি লৈছিল আৰু বাহনখনৰ বাবে এজন পৃথক চালক ৰাখিবলগীয়া হৈছিল৷

২০২৫ চনৰ ১ জুলাই পৰ্যন্ত মহাৰাষ্ট্ৰত মণ্ডল-২ চহৰৰ বাবে ছুইপাৰ আৰু আৱৰ্জনা সংগ্ৰহকাৰীৰ মাহিলী ন্যূনতম দৰমহা হ’ল মাহে ১৬,৫৮৪ টকা৷ এই তথ্য মহাৰাষ্ট্ৰ ন্যূনতম দৰমহা ২০২৫ প্ৰতিবেদনত উল্লেখ আছে৷ লতাবাইৰ মাহিলী উপাৰ্জন হ’ল মাহে ১৩,০০০ টকা য’ত বাহনখন ব্যৱহাৰ কৰাৰ বাবে লাভ কৰা অতিৰিক্ত মজুৰিখিনিও অন্তৰ্ভুক্ত আছে৷ তেওঁ লাভ কৰা দৰমহা প্ৰতিবেদনত উল্লিখিত ন্যূনতম দৰমহাৰ পৰিমাণতকৈ ২২ শতাংশ কম৷

লতাবাইৰ দৰে প্ৰায় ৬০০ গৰাকী কৰ্মীৰ অশেষ পৰিশ্ৰমৰ বলত লাটুৰে ২০২৪-২৫ বৰ্ষত আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনাৰ ক্ষেত্ৰত অন্যতম বৃহৎ বঁটা লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে৷ লতাবায়ে কয়, “হয়, পৌৰ নিগমে বঁটাটো পাইছে৷ বঁটা পোৱাৰ পিছত আমি সকলোৱে বহুত টকা পালোঁ বুলি এটা উৰাবাতৰি ওলাইছিল, কিন্তু আমি এটা পইচাও পোৱা নাই৷”

জাৱৰ সংগ্ৰহৰ বাবে দৈনিক মজুৰী প্ৰায় ৪০০ টকা৷ কিন্তু মাত্ৰ এদিনৰ বাবে ছুটি ল’লেও তাৰ জৰিমনা ২৫ শতাংশ অধিক, অৰ্থাৎ ৫০০ টকা৷ এনে লাগে যেন পৌৰ নিগমে তেওঁলোকৰ চাফাই কৰ্মীসকল কেতিয়াবা অসুস্থ হৈ ছুটি ল’লে তেওঁলোকৰ সৰু-সুৰা সঞ্চয়খিনিও কাঢ়ি নিব বিচাৰিছে৷

অনুবাদ: মনোৰঞ্জন মজুমদাৰ