બોલતા રંગો અને હસતી ભાત: સંઘર્ષના તાંતણે વણાયેલું લડાઇતીનું જીવન

જ્યારે મને તેમનો પરિચય કરાવવામાં આવ્યો, ત્યારે મારો પહેલો વિચાર એ હતો કે તેમનું નામ જ ખોટું છે. લોકો તેમને લડાઇતી દેવી કહે છે (જેનો અર્થ થાય છે કોઈ એવી વ્યક્તિ જે ઝઘડાળુ હોય), પરંતુ મને તો, પહેલી જ નજરે તેઓ એક આત્મવિશ્વાસથી ભરપૂર યોદ્ધા લાગ્યાં – જેમને પોતાની શક્તિઓ પર ભરોસો છે – પણ વધુ મહત્ત્વની વાત એ કે, તેઓ પોતાની નબળાઈઓ વિશે પણ જાણે છે અને તેને સ્વીકારે છે.

તેઓ મને ખુરશી પર બેસવાનું કહે છે. હું તેમને કહું છું કે વાતચીત કરવા માટે આપણે બરાબરીના ધોરણે બેસવું જોઈએ. તેઓ મારી વાત માની જાય છે અને પોતાના માટે બીજી ખુરશી ખેંચી લાવે છે. અમે તેમના બે રૂમના ઘરની ઓસરીમાં બેઠા છીએ.

હું ઉત્તરાખંડના ઉધમ સિંહ નગરના સિતારગંજ બ્લોકમાં આવેલા સલમાતા ગામમાં છું. આ માત્ર 112 પરિવારોનું ગામ છે, જેમાં મોટાભાગે થારુ આદિવાસીઓ વસે છે – જે રાજ્યની સૌથી મોટી જનજાતિ છે – અને એક દંતકથા મુજબ, તેઓ પોતાનો વંશ રાજપૂત રાજવીઓ સાથે જોડે છે. થારુ સમુદાયનાં લડાઇતીનો મને એ રીતે પરિચય આપવામાં આવ્યો છે કે સ્થાનિક સ્ત્રીઓ તેમને ખૂબ માન આપે છે. હું તેમની કહાણી જાણવા આતુર છું.

તેઓ પોતાના જીવનને 2002ના વર્ષ સાથે જોડીને વાત શરૂ કરે છે. “હું શું હતી – બસ એક સામાન્ય સ્ત્રી? પછી કેટલાક લોકો આવ્યા અને અમને કહ્યું કે અમે એક જૂથ બનાવી શકીએ છીએ – જેનાથી અમને શક્તિ મળશે. અને અમે પૈસાની બચત કરી શકીશું.”

સશક્તિકરણ માટે સ્વ-સહાય જૂથનો રસ્તો આ વિસ્તારોમાં અજમાવેલો અને સફળ નુસખો છે, જે મેં વર્ષોથી જોયું છે. મેં એ પણ જોયું છે કે તે હંમેશા કામ નથી કરતું. લડાઇતીના કિસ્સામાં, શરૂઆત સારી રહી. તેમણે ‘એકતા’ નામ સૂચવ્યું હતું, પરંતુ પછી નાની-નાની ઈર્ષ્યા અને ગેરસમજો વધી અને જૂથને વેરવિખેર કરી નાખ્યું.

“સાચું કારણ તો, હું જાણું છું કે પુરુષો હતા. અમે સ્ત્રીઓ એક થાય તે તેઓ સહન કરી શક્યા નહીં. સદીઓથી આ જ અમારું નસીબ રહ્યું છે. પુરુષો દારૂ પીવે અને પત્તાં રમે. અને ઘરની બધી જવાબદારીઓ અમારે ઉપાડવાની...” આ કહેતાં તેમનો અવાજ મંદ પડી જાય છે.

લડાઇતીના પોતાના પતિ રામ નરેશ પણ નારાજ હતા. તેઓ કહે છે, “તેઓ પૂછતા, ‘શું તું નેતા બનવાનો પ્રયત્ન કરી રહી છે?’ મારા સસરા કહેતા કે મેં ખાનદાનનું નામ ડૂબાડ્યું છે. અને હું ઘરની બીજી કોઈ સ્ત્રી જેવી નથી.”

ત્યાં સુધીમાં, ત્રણ બાળકો – બે દીકરીઓ અને એક દીકરા – નાં માતા લડાઇતીને સમજાઈ ગયું હતું કે જો તેઓ પોતાના માટે અવાજ નહીં ઉઠાવે, તો પરિવારના જમીનના નાના ટુકડામાંથી થતી નજીવી આવકથી તેમનું ગાડું ક્યાંય અટકશે નહીં. તેમણે પૈસા કમાવવા માટે અલગ-અલગ રસ્તા તપાસ્યા. એકવાર તો તેઓ બકરી ઉછેરની તાલીમ લેવા માટે છુપાઈને જતાં રહ્યાં હતાં. પણ કશું કામ આવતું નહોતું. તેઓ યાદ કરતાં કહે છે, “હું રાતભર જાગતી રહેતી. એ ડર મને કોરી ખાતો કે મારા બાળકોનું જીવન પણ મારા જેવું જ બનીને રહી જશે.”

ગામની જ એક બીજી મહિલા સાથે વાત કરતી વખતે તેમને ઉકેલ મળ્યો, જેમણે સૂચન કર્યું કે લડાઇતીએ દરીઓ (સુતરાઉ જાજમ) વણવામાં હાથ અજમાવવો જોઈએ. થારુ સમુદાયમાં, દરીઓ કિંમતી ગણાય છે – જે રોજિંદા વપરાશમાં લેવાય છે અને લગ્ન પ્રસંગે ભેટ તરીકે પણ તેનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. આ માટે વપરાતું કાપડ ફાટેલી સાડીઓ, નકામા થઈ ગયેલા ડ્રેસ અને વધેલા કાપડની પટ્ટીઓમાંથી આવે છે.

સાસરિયાઓને મનાવવું એક મોટો પડકાર હતો, પણ તેમને એ વાતથી રાહત હતી કે લડાઇતીએ ઘરની બહાર પગ મૂકવો નહીં પડે. એક વણવા માટેની સાળ લાવવી પડી, અને 2008 સુધીમાં લડાઇતી સરકારી અને બિન-સરકારી યોજનાઓ વિશે એટલું જાણી ગયાં હતાં કે લોનની વ્યવસ્થા કેવી રીતે કરવી તે તેમને સમજાઈ ગયું. આ વિસ્તારમાં સક્રિય એક સંસ્થાએ તેમને વણાટની પ્રક્રિયા શીખવી.

શરૂઆતમાં તો તેઓ કામ માંગવા માટે ગામમાં ફર્યાં. ઘરકામમાંથી જે થોડો સમય મળતો, તેમાં લડાઇતી સાળ પર બેસતાં પહેલાં કાપડની પટ્ટીઓ કાપતાં, તેને અલગ કરતાં અને મેળવતાં. તેઓ હસીને કહે છે, “સાળનું પણ એક સંગીત હોય છે. તે મને ગાવા માટે મજબૂર કરે છે.” જેમ જેમ લડાઇતીની આંગળીઓએ વણાટકામ કરીને જાદુ દેખાડવાનું શરૂ કર્યું, તેમ તેમ તેમની આવડતની વાતો ફેલાવા લાગી. લોકો કહેતા કે તેમની દરીઓ બીજા કોઈ જેવી નથી. તેમાં રહેલા રંગોમાં બોલવાની શક્તિ હતી. તેની ડિઝાઈન જોઈને ચહેરા પર સ્મિત આવી જતું. કામ વધવા લાગ્યું. બાજુના શહેર ખટીમાથી ઓર્ડર આવવા લાગ્યા. રામ નરેશનો સતત કચવાટ હવે શાંત થઈ ગયો હતો.

આજે, તેઓ બે દિવસમાં એક દરી વણી લે છે અને જે ખૂબ જ ઝીણવટભરેલી હોય છે તેના તેમને એક નંગના 800 રૂપિયા મળે છે. સાદી દરીઓના 400 રૂપિયા મળે છે, અને તેઓ મહિનામાં અંદાજે 8,000 રૂપિયા કમાય છે. ખેતીમાંથી પણ વાર્ષિક 3 થી 5 લાખ રૂપિયાની આવક થાય છે, જેનો મોટો શ્રેય તેમણે શીખીને અને અખતરા કરીને અપનાવેલી ઓર્ગેનિક ખેતીની પદ્ધતિઓને જાય છે. તેમનો દિવસ લાંબો હોય છે – સવારે 5 વાગ્યે શરૂ થાય છે અને રાત્રે 10 વાગ્યા પછી પૂરો થાય છે.

વર્ષો વિતતાં ગયાં તેમ, બીજી ઘણી લડાઈઓ હાર્યાં અને જીત્યાં. તેમણે પેલા સ્વ-સહાય જૂથને ફરી બેઠું કર્યું જેમાં હવે 3 લાખ રૂપિયાથી વધુની બચત છે, અને તેમણે બાળકોના શિક્ષણ અને ખેતી માટે લોન પણ લીધી. આજુબાજુના ગામોની સ્ત્રીઓ હવે સલાહ લેવા તેમની પાસે આવે છે. બે વર્ષ પહેલાં, સ્ત્રીઓએ સ્થાનિક દારૂ બનાવનાર પર દબાણ લાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો જેથી પુરુષોને બરબાદ કરતો આ ધંધો બંધ થાય. લડાઇતીના પોતાના પતિએ જ તેમનો વિરોધ કર્યો હતો. તેઓ કહે છે, “મને ખૂબ શરમ અનુભવાઈ. આટલાં વર્ષો પછી પણ, તેઓ મારી કિંમત સમજી શક્યા નથી.”

40 વર્ષની ઉંમરે, લડાઇતીએ જીવન સાથે સમાધાન કરી લીધું છે. તેઓ મને કહે છે, “બધું જ નથી થઈ શકતું. આપણે એવો પ્રયત્ન પણ ન કરવો જોઈએ.”

છતાં એક નિષ્ફળતા તેમને ખટકે છે – તેઓ પોતાની મોટી દીકરીને વિજ્ઞાન પ્રવાહમાં ભણાવી ન શક્યાં. તેઓ પૂછે છે, “તમે જ મને કહો, આજના સમયમાં બી.એ. (BA) ની કોને પડી છે?” પણ એકવાર જ્યારે દીકરીએ તેમના ઓછા ભણતર (લડાઇતી ધોરણ 8 સુધી ભણ્યાં છે) ની મજાક ઉડાવીને તેમને ચૂપ કરી દીધાં હતાં – ત્યારે તેમનામાં રહેલી માને ખૂબ આઘાત લાગ્યો હતો અને તેમણે મૌન રહેવાનું પસંદ કર્યું હતું.

હું લડાઇતીને કહું છું કે તેમની સિદ્ધિઓ કંઈ નાનીસૂની નથી. તેમનામાં રહેલી હિંમત એક પ્રેરણા છે. હું તેમને એ પણ કહું છું કે જ્યારે હું ફરી મળવા આવીશ, ત્યારે હું મારા પોતાના સંઘર્ષોની વાત કરીશ.

હું જવા નીકળું છું ત્યારે, પૂછ્યા વગર રહી શકતી નથી – કે આવું નામ કેમ? તેઓ ખિલખિલાટ હસે છે. “તમને ખબર નથી... વર્ષો પહેલાં, જ્યારે મેં મારી પોતાની કિંમત સમજવાની શરૂઆત કરી, ત્યારે કોઈએ મને સુનૈના [સુંદર આંખોવાળી] નામ આપ્યું હતું. હું માનું છું કે એ નામે મને પસંદ કરી છે. હવે હું એ જ નામ રાખું છું.”

અમે એકબીજાને ભેટીએ છીએ. હું રજા લઉં છું.

અનુવાદક: કનીઝફાતેમા