કુરુબા ભરવાડોના ધાબળામાં કાણાં

બપોરના સમયે, બાગલકોટ-બેલગામ રોડ પર એસ. બંદેપ્પા પોતાનાં ઘેટાંના ટોળા સાથે ચાલી રહ્યા હતા ત્યારે મારી મુલાકાત તેમની સાથે થઈ. તેઓ પોતાનાં પશુઓ સાથે થોડો સમય વિતાવવા માટે કોઈ ખેતરની શોધમાં હતા. તેમણે કહ્યું, “અમારું કામ એવા જમીનદારોને શોધવાનું છે જેઓ મારાં પશુઓ દ્વારા જમીન માટે ઉત્પન્ન થતા ખાતરના સારા પૈસા આપે.” એ શિયાળાનો સમય હતો, જ્યારે ખેતીકામ ઓછું હોય છે અને કુરુબા ભરવાડો ઓક્ટોબર-નવેમ્બર મહિનાથી પોતાની લાંબી મુસાફરી શરૂ કરે છે.

ત્યારથી લઈને લગભગ માર્ચ-એપ્રિલ સુધી, કર્ણાટકના આ કુરુબા ભરવાડ સમુદાયના લોકો (જેમનો અનુસૂચિત જનજાતિમાં સમાવેશ થાય છે) બે-ત્રણ પરિવારોના સમૂહમાં એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ ભટકતા રહે છે. તેઓ મોટે ભાગે એક જ માર્ગ પર મુસાફરી કરે છે અને તેમના અંદાજ મુજબ, આશરે 600થી 800 કિલોમીટરનું અંતર કાપે છે. તેમના ઘેટાં-બકરાં પડતર ખેતરોમાં ચરે છે, અને બદલામાં ભરવાડોને પશુઓના ખાતર માટે ખેડૂતો પાસેથી થોડીઘણી રકમ મળે છે. બંદેપ્પા કહે છે કે કોઈ ‘સારા જમીનદાર’ પાસેથી અમુક દિવસો રોકાવા માટે તેમને વધુમાં વધુ ₹1,000 મળે છે. પછી તેઓ આગલા પડાવ માટે નીકળી પડે છે, અને ત્યાંથી નજીકના ખેતરોમાં સારો સોદો કરવાની કોશિશ કરે છે. ભૂતકાળમાં, તેમને અનાજ, ગોળ અને કપડાં જેવી વસ્તુઓ પણ મળતી હતી, પરંતુ હવે ખેડૂતો સાથે આ બાબતે સોદાબાજી કરવી મુશ્કેલ બની રહી છે.

નીલપ્પા ચાચડી કહે છે, “હવે જમીનદારોની જમીન પર અમારાં પશુઓ અને બાળકો સાથે રહેવું સહેલું નથી.” હું તેમને બેલગામ (હવે બેલગાવી) જિલ્લાના બૈલહોંગલ તાલુકામાં બૈલહોંગલ-મુનવલ્લી રોડ પાસેના એક ખેતરમાં મળ્યો, જ્યાં તેઓ પોતાના ટોળાને કાબૂમાં રાખવા માટે દોરડા વડે વાડ બાંધી રહ્યા હતા.

પરંતુ કુરુબા ભરવાડો માત્ર આ એક જ પરિવર્તનનો સામનો નથી કરી રહ્યા. છેલ્લા બે દાયકાથી, તેમનાં ઘેટાંના ઊનની માંગ સતત ઘટી રહી છે. આ ઘેટાં દક્ષિણ-મધ્ય ભારતના દખ્ખણના ઉબડખાબડ પ્રદેશમાં ઉછરે છે. આ ખડતલ દખ્ખણી ઘેટાં આ પ્રદેશની અર્ધ-સૂકી આબોહવાને સહન કરી શકે છે. લાંબા સમય સુધી, કુરુબા ભરવાડોની આવકનો મોટો હિસ્સો સ્થાનિક રીતે કાંબલી (અને મહારાષ્ટ્ર તથા આંધ્ર પ્રદેશમાં ગોંગડી કે ગોંગાલી) તરીકે ઓળખાતા ખરબચડા કાળા ઊનના ધાબળા માટે ઊન પૂરું પાડવામાંથી આવતો હતો. આ આવક, ખેડૂતો માટે તેમના પશુઓ દ્વારા ઉત્પાદિત ખાતરમાંથી મળતી આવકમાં ઉમેરો કરતી હતી. સ્થાનિક રીતે સરળતાથી ઉપલબ્ધ રેસા હોવાથી, આ ઊન પ્રમાણમાં સસ્તું અને માંગમાં હતું.

ખરીદનારાઓમાં બેલગાવી જિલ્લાના રામદુર્ગ તાલુકાના દાદીભાવી સાલાપુર ગામના વણકરોનો પણ સમાવેશ થતો હતો. આમાંના ઘણા વણકરો પણ કુરુબા જ છે, જે આ સમુદાયનો એક પેટા-જૂથ છે. (કુરુબા સમુદાયના પોતાના કાયમી ઘર અને ગામડાં પણ હોય છે, અને તેમના જુદા જુદા પેટા-જૂથો ભરવાડ, વણકર, ખેડૂત વગેરે જેવા કામો કરે છે). તેમના દ્વારા વણાયેલા ધાબળા એક સમયે દેશના સશસ્ત્ર દળોમાં ખૂબ જ લોકપ્રિય હતા, પરંતુ હવે તેની વધુ માંગ રહી નથી. દડીભાવી સાલાપુરમાં ખાડામાં ગોઠવેલી શાળ (પિટ લૂમ) ધરાવતા વણકર પી. ઈશ્વરપ્પા સમજાવે છે, “તેઓ હવે સ્લીપિંગ બેગનો ઉપયોગ કરે છે.”

દડીભાવી સાલાપુરથી લગભગ 200 કિલોમીટર દૂર આવેલા હાવેરી જિલ્લાના રાનેબેન્નુર શહેરના એક દુકાનદાર દિનેશ સેઠ કહે છે, “દખ્ખણી ઊનની ઘટતી માંગનું કારણ બજારમાં ઉપલબ્ધ સસ્તા વિકલ્પો પણ છે, જેમાં મિશ્રિત સિન્થેટિક કાપડ અને અન્ય પ્રકારના ઊની વસ્ત્રોનો સમાવેશ થાય છે, જેણે બજારમાં ભરાવો કરી દીધો છે.”

બે દાયકા પહેલાં, જ્યારે આ ધાબળા અને ગાદલાની ભારે માંગ હતી, ત્યારે વણકરો કુરુબા ભરવાડો પાસેથી કાચું ઊન પ્રતિ કિલોગ્રામ ₹30થી ₹40માં ખરીદતા હતા. હવે તેઓ તેને લગભગ ₹8-₹10માં મેળવે છે. તૈયાર ધાબળા સ્થાનિક દુકાનોમાં ₹600થી ₹800ની વચ્ચે વેચાય છે, જ્યારે નાના કદનાં ગાદલાં ₹200-₹300માં વેચાય છે. પરંતુ ભરવાડો માટે આ આવક ખૂબ જ અનિશ્ચિત હોય છે. મારી વાતચીત પરથી મળેલા અંદાજ મુજબ, લગભગ 100 પશુઓ ધરાવતો એક પરિવાર ઊન, ખાતર અને પશુઓના વેચાણ જેવા વિવિધ સ્રોતોમાંથી આખા વર્ષમાં માંડ ₹70,000થી ₹80,000 કમાઈ શકે છે.

ઊનમાંથી સ્થિર આવક મેળવવાના પ્રયાસરૂપે, દડીભાવી સાલાપુર અને અન્ય ગામોના કેટલાક પરિવારોની મહિલાઓએ, જેઓ હજી પણ દખ્ખણી ઊનમાંથી સૂતર કાંતે છે અને વણાટ કરે છે, તેમણે સ્વ-સહાય જૂથો બનાવ્યાં છે. તેમના સમુદાયના પુરુષો હવે મોટે ભાગે ખેતીકામ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

અને પોતાનું અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા માટે, કુરુબા લોકો પણ નવા ઉપાયો અજમાવી રહ્યા છે. બેલગાવીના બૈલહોંગલ તાલુકાના સંપગાંવ બ્લોકના મેકલમરડી ગામમાં, શારીરિક રીતે અક્ષમ કુરુબા વણકર, દસ્તગીર જામદારે શણ, ચામડું અને ઊનનો ઉપયોગ કરીને બેગ અને ગાદલાં જેવી નવી નવી વસ્તુઓ બનાવવાનું શરૂ કર્યું છે. તેઓ કહે છે, “આ ઉત્પાદનો સ્થાનિક બજારોમાં વેચી શકાય છે. ક્યારેક, બેંગલુરુના છૂટક વેપારીઓ પણ આવીને નાના ઓર્ડર આપે છે, પરંતુ માંગનું કંઈ નક્કી નથી હોતું.”

કેટલાક ભરવાડો માટે, હવે આજીવિકાનો મુખ્ય આધાર તેમનાં પશુઓને માંસ અને દૂધ માટે વેચવા પર આવી ગયો છે. રાજ્ય સરકાર (કર્ણાટક ઘેટાં અને ઊન વિકાસ નિગમ દ્વારા) દખ્ખણી સિવાયની અન્ય ઘેટાંની જાતિઓ જેવી કે રેડ નેલ્લોર, યેલ્ગુ અને માડગ્યાલને પ્રોત્સાહન આપી રહી છે, જે ઊન કરતાં વધુ માંસ ઉત્પન્ન કરી શકે છે. આ કારણે કેટલાક કુરુબા લોકો પણ આ જાતિઓ પાળવા તરફ વળ્યા છે. માંસ ઉદ્યોગમાં એક નર ઘેટાના બચ્ચાની સારી એવી રકમ મળી જાય છે - ક્યારેક તો ₹8,000 સુધી. ફેબ્રુઆરી 2019માં, કુરુબા ભરવાડ પી. નાગપ્પાએ તુમકુર જિલ્લાના સિરા શહેરના ઘેટા બજારમાં એક તંદુરસ્ત ત્રણ મહિનાના બચ્ચાને વેચીને ₹6,000 કમાયા હતા. અને આ પ્રદેશમાં બકરીના દૂધના વધતા ઉદ્યોગ સાથે, કેટલાક દખ્ખણી ઘેટાંના માલિકો હવે દૂધ માટે બકરીઓ ઉછેરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યા છે.

કર્ણાટકના ભરવાડ સમુદાયો સાથે બે દાયકાથી વધુ સમયથી કામ કરી રહેલા એક સ્થાનિક પશુચિકિત્સકે મને જણાવ્યું કે, પોતાના પશુઓ તંદુરસ્ત દેખાય તે માટે, કેટલાક કુરુબા હવે તેમને આડેધડ દવાઓ આપે છે, અને ઘણીવાર પશુચિકિત્સકની સલાહ લીધા વિના જ લાયકાત વગરના વિક્રેતાઓ પાસેથી દવાઓ ખરીદે છે.

બાગલકોટ-બેલગામ રોડ પર પાછા ફરીએ તો, એસ. બંદેપ્પા હજુ પણ અનુકૂળ ખેતરની શોધ ચાલુ રાખી રહ્યા છે. લગભગ એક દાયકા પહેલાંથી, ઉત્તર કર્ણાટકના ઘણા ખેડૂતો જૈવિક ખેતી પદ્ધતિઓથી દૂર થઈને રાસાયણિક ખાતરો તરફ વળ્યા છે. પરિણામે, ખાતર પણ હવે બંદેપ્પા અને અન્ય ભરવાડો માટે આજીવિકાનો સ્થિર સ્રોત રહ્યું નથી, જેઓ વર્ષના બાકીના સમયમાં વધુ ખેતીકામ શોધવાનો પ્રયાસ કરે છે.

અને ખેડૂતો તથા ભરવાડો વચ્ચેના પરંપરાગત પરસ્પરાવલંબનના સંબંધો ઘટવા સાથે, કેટલાક ભરવાડો હવે પોતાના ટોળા અને સામાન સાથે વધુ લાંબા અંતર સુધી ભટકી રહ્યા છે - મૈત્રીપૂર્ણ ખેડૂતો અને સપાટ જમીનની શોધમાં તેમની આ યાત્રા વધુ ને વધુ કઠિન બનતી જાય છે.

અનુવાદ: કનીઝફાતેમા